Felsefenin Temel Disiplinleri 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

Felsefe, varlığı, bilgiyi ve değerleri sorgulayan kapsamlı bir düşünce etkinliğidir. Yunanca “philosophia” kelimesinden gelen felsefe, bu temel sorgulamalarını farklı disiplinler aracılığıyla yürütür. Bu makalede, felsefenin temel disiplinleri olan ontoloji (varlık felsefesi), epistemoloji (bilgi felsefesi) ve etik (ahlak felsefesi) ele alınacaktır.

Ontoloji (Varlık Felsefesi)

Ontoloji, varlığın doğasını, temelini ve ilk nedenlerini araştırır. Aristoteles’ten önce, “Homeros” gibi ozan-filozoflar varlığın ilk hâlini antropomorfik (insan biçimli) tanrılarla açıklamıştır. Felsefenin başlamasıyla bu yaklaşım değişmiştir:

• Arkhe Sorunu: İlk filozoflar, değişen doğanın ardındaki değişmeyen ana maddeyi (arkhe) aramışlardır. Pisagor, bu ana maddeyi “sayı” olarak görmüş ve evrendeki “uyum” (harmonia) kavramını doğaya uygulayarak ilk ontolojik yaklaşımlardan birini sergilemiştir. Empedokles ise, tek bir ana madde yerine dört maddeyi (toprak, su, hava, ateş) ve bu maddeleri birleştiren/ayıran “Motiv” güçleri (Sevgi ve Nefret) öne sürerek arkhe kavramına yenilik getirmiştir.
• Metafizik: Ontolojinin temel arayışı, “değişenin ardındaki değişmeyenin aranmasıdır”. Varlığın fiziksel dünyanın ötesindeki “ilk nedenlerini” araştıran bu disipline metafizik denir.
• Platon ve Descartes: Platon’a göre asıl gerçeklik, duyusal dünyanın ötesindeki “numenal” (idealar) dünyadır; bu dünya ezeli ve ebedidir, “sonlu değildir”. Descartes ise varlığı, düşünen töz (res cogitans) ve yer kaplayan töz (res extensa) olarak ikiye ayırmıştır.

Epistemoloji (Bilgi Felsefesi)

Epistemoloji, bilginin kaynağını, doğasını ve sınırlarını sorgular. Herakleitos‘un “Kendi kendimi araştırdım” sözü, bilgeliğin içsel bir arayış olduğunu vurgular. Bilginin kaynağı konusunda farklı görüşler vardır:

• Platon: Gerçek bilginin idealar dünyasından geldiğine inanır ve bu bilgiye ulaşma yöntemine “diyalektik” adını verir. İnsanın duyusal dünyaya bağlı kalarak gerçeklikten uzaklığını, yani bilgisizliğini ünlü “Mağara Alegorisi” ile anlatmıştır.
• Rasyonalizm: Bilginin kaynağını akılda görür. Bilginin, matematiğin sağladığı “kesinliğe” dayandırılması gerektiğini savunur.
• Kant: Modern felsefede “aklı” eleştiriye tabi tutarak “mümkün deneyimin sınırlarını” belirlemeye çalışmış ve bilginin kaynağını hem akıl hem de deneyimde bulmuştur.
• Phusis ve Thesis: Antik Yunan’da bilginin kaynağına ilişkin tartışmalar, doğadan (phusis) gelen duyu bilgisi ile insan aklının koyduğu kurallara (thesis) dayanan akıl bilgisi arasındaki ayrım üzerinden yürütülmüştür.

Etik (Ahlak Felsefesi)

Etik, felsefenin iyi ve kötüyü, doğru ve yanlış eylemi inceleyen disiplinidir. Bu alan, doğrudan doğruya insanın “eylem” (Yunanca: praxis) alanı ile ilgilidir. Ahlaki bir eylemde bulunabilmenin temel koşulu, bireyin “irade” sahibi olmasıdır ve iradenin varlığı da ancak “özgürlük” ile mümkündür.

Sonuç

Felsefenin temel disiplinleri birbiriyle sıkı bir ilişki içindedir. Yunanca “söz” anlamına gelen “logos” kavramı, hem evrenin düzenini (ontoloji) hem de bu düzenin akılla kavranmasını (epistemoloji) ifade eder. Antik felsefe doğanın sınırlarını kabullenmeye eğilimliyken, modern felsefe “bilinç” sahibi öznenin bu “sınırları” aşmaya çalışmasıyla karakterize olur. Bu disiplinler, insanın kendini ve evreni anlama yolculuğunun temel direklerini oluşturur.

1. Etik, kavram olarak aşağıdakilerden hangisiyle ilgilidir?

A) Eylem
B) Metafizik
C) Bilgi
D) Yüce
E) Güzel

Cevap : A) Eylem

Açıklama : Etik, felsefenin doğru ve yanlış, iyi ve kötü gibi değerleri inceleyen disiplinidir ve doğrudan doğruya **eylem**’in (insan davranışının) doğası ve ahlaki yargılarıyla ilgilidir. Güzel ve Yüce Estetik’in, Bilgi Epistemoloji’nin, Metafizik ise Varlık/İlk Nedenlerin alanıdır.

2. Yunanca “praxis” kavramının Türkçe karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Hikmet
B) Düşünme
C) Felsefe
D) Etkinlik
E) Ana madde

Cevap : D) Etkinlik

Açıklama : Yunanca **”praxis”** kavramı, teoriden farklı olarak pratik faaliyet, uygulama ve **etkinlik** anlamına gelir.

3. Uyum kavramını doğaya uygulayarak ontolojik yaklaşımı sergileyen ilk felsefeci aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tales
B) Platon
C) Pisagor
D) Sokrates
E) Aristoteles

Cevap : C) Pisagor

Açıklama : **Pisagor**, evrenin özünü sayılar olarak görmüş ve varlığın düzenini sayılar arasındaki **uyum (harmonia)** kavramıyla açıklamıştır. Bu, doğaya uygulanan bir ontolojik yaklaşımdır.

4. Ahlak alanında irade ile hangi kavram arasında doğrudan ilişki vardır?

A) Zekâ
B) Duygu
C) Özgürlük
D) Duyum
E) Mutluluk

Cevap : C) Özgürlük

Açıklama : Ahlaki sorumluluk, bireyin seçim yapma yetisine, yani **iradesine** dayanır. İrade, ancak **özgürlük** (seçim yapma imkanı) olduğunda anlam kazanır ve ahlaki sorumluluğun temelini oluşturur.

5. Aristoteles’ten önce varlığın ilk hâlini antropomorfik biçimde belirleyen ilk ozan-filozof aşağıdakilerden hangisidir?

A) Platon
B) Aristophanes
C) Thales
D) Gorgias
E) Homeros

Cevap : E) Homeros

Açıklama : Varlığın ilk halini ve olayların nedenlerini **antropomorfik** (insan biçimli) tanrılar aracılığıyla belirleyen ilk ozan-filozof **Homeros**’tur (İlyada ve Odysseia destanlarında). İlk filozof Tales ise bu açıklamayı mitolojiden arındırarak yapmıştır.

6. Metafizik aşağıdakilerden hangisinin bilimi olarak tanımlanır?

A) Oluşun
B) Düşünmenin
C) İlk nedenlerin
D) Değerlerin
E) Doğanın

Cevap : C) İlk nedenlerin

Açıklama : Metafizik, Aristoteles tarafından “Varlık olarak varlığın bilimi” olarak tanımlanmış olup, varlığın fiziksel dünyanın ötesindeki **ilk nedenlerini** ve ilk ilkelerini araştırır.

7. Empedokles’in diğer ilk filozoflardan farklı olarak arkhe kavramına getirdiği yenilik aşağıdakilerden hangisidir?

A) Hava
B) Motiv
C) Idea
D) Töz
E) Ana madde

Cevap : B) Motiv

Açıklama : **Empedokles**, diğer ilk filozofların tek bir madde (su, hava, ateş) ile açıkladığı arkhe yerine, dört temel maddeyi (toprak, su, hava, ateş) ve bu maddeleri birleştiren/ayıran **Motiv** güçleri (**Sevgi** ve **Nefret**) eklemiştir. Bu, arkhe kavramına getirdiği en önemli yeniliktir.

8. Phusis ve thesis, bilginin kaynaklık ettiği hangi alanların ifadesidir?

A) Akıl ve duyu
B) Doğa ve Tanrı
C) Akıl ve eylem
D) Mantık ve gözlem
E) Bilgi ve bilgelik

Cevap : A) Akıl ve duyu

Açıklama : **Phusis** (doğa) kavramı, duyularımızla algıladığımız doğal dünyayı temsil ederken; **Thesis** (kural/uzlaşım), insan aklının veya toplumun koyduğu, doğadan bağımsız kural ve yasaları ifade eder. Bu ayrım, bilginin kaynağını akıl ve duyu arasında konumlandırır.

9. Aşağıdakilerden hangisi felsefenin temel disiplini olan ontolojinin temel sorularından biri değildir?

A) Değişmeyen neden değişmektedir?
B) Değişimi durdurabilir miyiz?
C) Yok oluş nedir?
D) Değişim nedir?
E) Değişmeyen nedir?

Cevap : B) Değişimi durdurabilir miyiz?

Açıklama : **Ontoloji** (Varlık felsefesi), varlığın temelini, doğasını, değişimi ve değişmeyeni (A, C, D, E) araştırır. Ancak “değişimi durdurabilir miyiz?” sorusu, varlığın doğasından ziyade insanın **eylem** ve **iradesine** odaklanan bir sorudur.

10. Aşağıdakilerden hangisi Platon’un numenal dünya tanımına uygun değildir?

A) Sonludur.
B) Ontolojiktir.
C) Ulaşılması gereken dünyadır.
D) İdealardan müteşekkildir.
E) Ahlakidir.

Cevap : A) Sonludur.

Açıklama : Platon’un **numenal dünyası** (İdealar Dünyası), duyusal dünyanın ötesinde yer alan, **ezeli ve ebedi** (sonsuz), yani **sonlu olmayan** İdeaların bulunduğu alandır. Diğer şıklar (ontolojik olması, ulaşılması gereken olması, İdealardan müteşekkil olması) bu tanıma uygundur.

11. Platon yöntem olarak aşağıdakilerden hangisini kullanmıştır?

A) Matematik
B) Retorik
C) Geometri
D) Mantık
E) Diyalektik

Cevap : E) Diyalektik

Açıklama : **Platon**, İdealara ulaşmak ve kavramların özünü çözmek için tartışma ve karşıt fikirleri kullanarak akıl yürütme yöntemi olan **Diyalektik**’i kullanmıştır.

12. Bilginin matematiğe dayandırılmak istenmesinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kesinliği
B) Evrenselliği
C) Değerliliği
D) Güvenilirliği
E) Hesaplanabilmesi

Cevap : A) Kesinliği

Açıklama : Matematik, mantıksal zorunluluğu ve kesin sonuçları nedeniyle, felsefede (özellikle rasyonalizmde) **kesinliğin** ve güvenilirliğin bir modeli olarak görülmüş ve bilginin temeli olarak alınmak istenmiştir.

13. Yunan düşüncesinde “Niçin?” ve “Nasıl?” soruları aşağıdaki kavramlardan hangisi bağlamında açıklanmıştır?

A) Arkhe
B) İdea
C) Varlık
D) Hareket
E) Madde

Cevap : D) Hareket

Açıklama :

14. Logos’un kelime anlamı aşağıdakilerden hangisine karşılık gelmektedir?

A) Kaynak
B) Ana madde
C) Söz
D) Töz
E) Ateş

Cevap : C) Söz

Açıklama : Yunanca **”Logos”** kelimesi, “akıl”, “yasa”, “düzen” gibi anlamlara gelmekle birlikte, temel kelime anlamı olarak **”söz”**, “konuşma” veya “açıklama” anlamına karşılık gelmektedir.

15. Modern benliği yalnızlıkla baş başa bırakan yeti aşağıdakilerden hangisidir?

A) Zekâ
B) Bilinç
C) Beğeni
D) Anlak
E) Anlık

Cevap : B) Bilinç

Açıklama : Modern felsefede öznenin kendi üzerine kapanmasını ve kendini keşfetmesini sağlayan, aynı zamanda onu dış dünyadan izole edip **yalnızlıkla baş başa bırakan** yeti **Bilinç**’tir.

16. Antik dönemin aksine modern dönemde öznenin aşmaya çalıştığı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ölüm
B) Geçmiş
C) Duygular
D) Korkular
E) Sınırlar

Cevap : E) Sınırlar

Açıklama : Antik felsefe, doğanın ve varoluşun sınırlarını kabullenmeye eğilimlidir. Modern dönemde ise bilim, teknoloji ve aklın gücüyle insan, doğanın ve kendi bilgisinin **sınırlarını** sürekli olarak aşmaya çalışır.

17. Res extansa ve res cogitans ayrımı aşağıdaki filozoflardan hangisine aittir?

A) Leibniz
B) Montaigne
C) Platon
D) Kant
E) Descartes

Cevap : E) Descartes

Açıklama : **Res extansa** (uzamlı töz/madde) ve **Res cogitans** (düşünen töz/zihin) ayrımı, düalist felsefesinin temelini oluşturan **Descartes**’a aittir.

18. “Kendi kendimi araştırdım.” sözü aşağıdaki filozoflardan hangisine aittir?

A) Platon
B) Aristoteles
C) Sokrates
D) Herakleitos
E) Thales

Cevap : D) Herakleitos

Açıklama : “Kendi kendimi araştırdım.” sözü, felsefede benlik ve iç gözlem fikrini vurgulayan **Herakleitos**’a aittir.

19. Ontolojinin gerçeklik arayışında belirleyici olan şey aşağıdakilerden hangisidir?

A) Varlığın türleri
B) Değişmenin nedenleri
C) Varlığın maddesel tanımı
D) Değişenin ardındaki değişmeyenin aranması
E) Varlığın değişiminin ne olduğu

Cevap : D) Değişenin ardındaki değişmeyenin aranması

Açıklama : Ontoloji, gerçekliğin temelini arar. Özellikle Antik felsefede bu arayış, sürekli **değişen** (oluş) görünen dünyanın ardındaki **değişmeyen**, kalıcı olanın (öz/töz) ne olduğunu bulmaya odaklanmıştır.

20. İnsanın bilgisizliğini anlatmak için Platon’un kullandığı alegorinin adı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Phronesis
B) Mağara
C) Logos
D) Harmonia
E) Anamnesis

Cevap : B) Mağara

Açıklama : Platon, insanın duyusal dünyaya bağlı kalarak gerçeklikten ve bilgiden uzaklığını, yani bilgisizliğini, **Mağara Alegorisi** (Mağara Benzetmesi) ile anlatmıştır.