Dopingle Mücadele 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

Dopingle mücadele, sporda adil rekabeti (fair play) ve sporcu sağlığını korumak amacıyla yürütülen küresel bir çabadır. Bu mücadelenin merkezinde, 1999 yılında kurulan Dünya Dopingle Mücadele Ajansı (WADA) yer alır. Bu makalede, WADA’nın yapısı, dopingle mücadele kuralları, yasaklı maddeler ve bu mücadelenin Türkiye’deki yansımaları incelenecektir.

Dünya Dopingle Mücadele Ajansı (WADA)

WADA, İsviçre’de kurulmuş, İsviçre hukukuna tabi, ancak İsviçre hükümetine bağlı olmayan ve “kâr amacı gütmeyen” bir vakıf yapısındadır. En üst yönetim organı Mütevelli Heyeti’dir (Kurucular Kurulu). WADA’nın misyonu, “tüm spor dallarında ve ülkelerde dopingle mücadele kurallarını ve politikalarını geliştirerek, uyumlu hale getirerek, koordine ederek ve izleyerek” dopingsiz spora öncülük etmektir. WADA, “Koda Uyumluluk Standardı” uyarınca, “Uluslararası Spor Federasyonları” ve “Ulusal Dopingle Mücadele Kurumlarını” (NADO’lar) denetler. WADA’nın dopingle mücadele sürecini yönetmek için yürürlükte olan toplam “8” uluslararası standardı bulunmaktadır.

Dopingle Mücadele Kuralları ve İhlaller

Dopingle mücadelenin temelini, WADA tarafından belirlenen ve sporcular ile sporcu destek personelini (antrenör, doktor, diyetisyen vb.) bağlayan kurallar oluşturur; “hakemler” bu kurallara doğrudan uymak zorunda değildir. Bu kurallardan bazıları şunlardır:

• Ağır Kusursuzluk İlkesi: Bir sporcunun örneğinde yasaklı bir madde tespit edildiğinde, bu maddenin kasıtlı olarak performans artırma amacıyla kullanılmadığını ispatlama yükümlülüğü “sporcuya” aittir.
• Takım Sporları: Takım sporlarında, belirli bir dönem içinde en az “2” takım mensubunun kural ihlali yapması durumunda takıma toplu olarak yaptırım (maç puanı silme, diskalifiye vb.) uygulanır.
• Kural İhlalleri: Sporcuya yasaklı bir maddeyi uygulamak veya temin etmek bir kural ihlalidir. Ancak, “cezasını tamamlamış” bir sporcuya antrenörlük yapmak bir ihlal değildir.
• Sonuç Yönetimi: Doping kontrolünden elde edilen analitik bulguların incelenmesi ve “disiplin soruşturmaları” hakkındaki hükümleri içeren standart, “Uluslararası Sonuç Yönetimi Standardı”dır.

Yasaklılar Listesi

WADA, “Yasaklılar Listesi”ni normal şartlarda “yıllık” olarak yeniler ve yayınlar. Bu listede yer almayan ancak potansiyel kötüye kullanımı izlenmek istenen maddeler ise “İzleme Listesi”nde duyurulur. Yasaklı maddeler, sporcuların performansını artırmak için kullanılır:

• Anabolik Androjenik Steroidler: “Kas gelişimini artırmak” amacıyla kullanılırlar.
• Diüretikler (İdrar Söktürücüler): Hızlı kilo kaybı sağladıkları için genellikle güreş, boks gibi “siklet sporlarında” kullanılırlar.

Dopingin Zararları

Yasaklı madde kullanımı, sporcu sağlığı üzerinde ciddi ve kalıcı etkilere yol açabilir. Karaciğer sirozu, kısırlık ve kalp krizi gibi ciddi risklerin yanı sıra, “ölümcül etkiler” de görülebilir. Bu ciddi etkilerle kıyaslandığında, “baş ağrısı” gibi etkiler en hafif istenmeyen etkiler arasında sayılabilir.

Türkiye’de Dopingle Mücadele

Türkiye’de dopingle mücadele alanındaki kurumsal yapı, “2011” yılında kurulan Türkiye Dopingle Mücadele Komisyonu (TMDK) tarafından yürütülmektedir. Türkiye’de dopingle mücadeleyi başlatan ve ilk kontrolleri yapan spor federasyonunun ise “Türkiye Futbol Federasyonu” olduğu belirtilmektedir. “Uluslararası Olimpiyat Komitesi (IOC)” gibi büyük çaplı turnuva düzenleyicilerinin küresel çabaları, Türkiye gibi ulusal kurumların da çalışmalarına yön vermektedir.

1. Kan yapımını artıran yasaklı madde hangisidir?

A) Kan dopingi
B) Uyarıcılar
C) Anabolik maddeler
D) Diüretikler
E) Eritropoetin (EPO)

Cevap : E) Eritropoetin (EPO)

Açıklama : **Eritropoetin (EPO)**, vücutta doğal olarak üretilen ve kırmızı kan hücrelerinin üretimini (kan yapımını) artıran bir hormondur. Sentetik formu, kanın oksijen taşıma kapasitesini artırmak amacıyla yasaklı madde olarak kullanılır.

2. WADA’nın koda uyumluluk standardı uyarınca denetlediği kurumlar hangisinde doğru bildirilmiştir?

A) Uluslararası spor federasyonları ve ulusal spor federasyonları
B) Uluslararası spor federasyonları ve devletler
C) Uluslararası spor federasyonları ve ulusal dopingle mücadele kurumları
D) Devletler ve devletlerin ulusal dopingle mücadele kurumları
E) IOC ve ulusal olimpiyat komiteleri

Cevap : C) Uluslararası spor federasyonları ve ulusal dopingle mücadele kurumları

Açıklama : Dünya Dopingle Mücadele Ajansı (WADA), **Uluslararası spor federasyonlarını** ve **ulusal dopingle mücadele kurumlarını** (UDMK) Kod’a uyumlulukları açısından denetler.

3. Narkotik maddelerin etkisi hangisidir?

A) Motivasyon ve dikkat artırma
B) Kilo vermeyi kolaylaştırma
C) Ağrı kesme
D) Kuvvet artırma
E) Kalp atımını güçlendirme

Cevap : C) Ağrı kesme

Açıklama : Narkotik maddeler (opioidler), merkezi sinir sistemine etki ederek **ağrı kesme** (analjezik) amacıyla kullanılır. Bu, sporcuların yaralanmalara rağmen devam etmesini sağlamak için tehlikeli olabilir.

4. Doping kontrolünde alınan bir numunenin analizi ve sonucun bildirilmesine dair standartlardan ikisinin belirtilmediği seçenek hangisidir?

A) Sonuç yönetimi ve Laboratuvar standartları
B) Yasaklılar listesi ve Laboratuvar standartları
C) Yasaklılar listesi ve TAKİ standartları
D) TAKİ ve Eğitim standartları
E) Gizliliğin ve kişisel bilgilerin korunması ve TAKİ standartları

Cevap : D) TAKİ ve Eğitim standartları

Açıklama : Doping kontrolünde numune analizi ve sonucun bildirilmesiyle doğrudan ilgili olan WADA standartları şunlardır: **Laboratuvarlar standardı** ve **Sonuç Yönetimi standardı**. TAKİ (Test, Analiz, Kayıt ve İletişim) ve Eğitim standartları ise dolaylıdır.

5. Dopingin halen yürürlükte olan son tanımını yapan kurum hangisidir?

A) TDMK
B) WADA
C) TFF
D) IAAF
E) IOC

Cevap : B) WADA

Açıklama : Dopingin uluslararası düzeyde tanımını yapan, Yasaklılar Listesi’ni belirleyen ve dopingle mücadeleyi koordine eden küresel kurum **Dünya Dopingle Mücadele Ajansı (WADA)**’dır.

6. En sık kullanılan doping maddelerinden anabolik androjenik steroidler hangi sınıfta yer alır?

A) Glikokortikosteroidler
B) Uyarıcılar
C) Anabolik maddeler
D) Beta bloke ediciler
E) Yasaklı yöntemler

Cevap : C) Anabolik maddeler

Açıklama : Anabolik androjenik steroidler (AAS), kas kütlesi ve gücü artırmak için kullanılan, **Anabolik Maddeler** sınıfında yer alan yasaklı maddelerdir.

7. Hangisi özel, bağımsız doping kontrol firmalarının işveren kurumlar kendilerinden istendiği taktirde verdiği hizmetlerden değildir?

A) Sporcuların dopingle mücadele faaliyetleri ile ilişkili kişisel bilgilerini işveren kurum adına korumak
B) İşveren kurum adına dopingle mücadele eğitimleri düzenlemek
C) İşveren kurum adına doping kontrollerini planlamak
D) İşveren kurum adına doping kontrolleri gerçekleştirmek
E) Tedavi amaçlı kullanım istisnası izni iş ve işlemlerini işveren kurum adına yürütmek

Cevap : A) Sporcuların dopingle mücadele faaliyetleri ile ilişkili kişisel bilgilerini işveren kurum adına korumak

Açıklama :

8. Bazı sporlarda yasaklı maddelerin en tehlikeli istenmeyen etkileri hangisidir?

A) Kan akımını yavaşlatma
B) Kalbin durması
C) Bayılma
D) Baş dönmesi
E) Kusma

Cevap : B) Kalbin durması

Açıklama : Özellikle uyarıcılar ve anabolik maddeler gibi yasaklı maddelerin aşırı dozda veya yanlış kullanımı, kardiyovasküler sistem üzerinde ölümcül sonuçlar doğurarak **kalbin durmasına** neden olabilir; bu, en tehlikeli istenmeyen etkidir.

9. Yasaklı madde kullanıldığını ispat ederek yasaklı kullanımıyla mücadeleye büyük katkı sağlayan hangisidir?

A) Doping kontrol görevlileri
B) Uluslararası spor tahkim mahkemesi (CAS)
C) Büyük çaplı turnuva düzenleyiciler
D) Laboratuvarlar
E) Ulusal dopingle mücadele kurumları

Cevap : D) Laboratuvarlar

Açıklama : Dopingle mücadelede, sporcudan alınan numuneyi analiz eden ve yasaklı madde bulunduğunu **bilimsel olarak ispatlayan** kurumlar WADA akreditasyonlu **Laboratuvarlardır**.

10. Aşağıdakilerden hangisi 20. yüzyılın ikinci yarısından günümüze kadar yaşanmış olan doping skandallarından değildir?

A) Arthur Lindon olayı
B) Ben Johnson olayı
C) Lance Armstrong olayı
D) Festina skandalı
E) Balco skandalı

Cevap : A) Arthur Lindon olayı

Açıklama : **Arthur Lindon olayı**, dopingin henüz tam tanımlanmadığı **19. yüzyılın** sonlarında (1886) gerçekleşmiştir. Diğer olaylar (Ben Johnson, Lance Armstrong, Festina, Balco) 20. yüzyılın ikinci yarısı ve sonrasına aittir.

11. Onaylanmamış maddeler için en doğru olanı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Her zaman yasaklıdırlar
B) Müsabaka içinde yasaklıdırlar
C) Anabolik maddelerle kimyasal ve farmakolojik özellikleri benzer
D) Bazı ülkelerde ruhsatı satılırlar
E) Tanımlanmamış maddelerdir

Cevap : A) Her zaman yasaklıdırlar

Açıklama : **Onaylanmamış maddeler**, WADA’nın Yasaklılar Listesi’nde açıkça belirtilmese bile, doping tanımındaki bir madde veya yönteme kimyasal ya da farmakolojik olarak benzemesi halinde, **her zaman yasaklı** kabul edilirler.

12. Aşağıdakilerden hangisi WADA’nın kurulma amaçlarına ve faaliyetlerine dair temel değerlerinden değildir?

A) Disiplin uygulamalarında eşitlik ve adaleti sağlamak
B) Mükemmellik prensibi
C) Kaynaklarını imzalayıcılara eşit kullandırma prensibi
D) Doğruluk prensibi
E) Mücadele kurumları arasında uyumu sağlamak

Cevap : C) Kaynaklarını imzalayıcılara eşit kullandırma prensibi

Açıklama : WADA’nın temel değerleri arasında şeffaflık, doğruluk (D), mükemmellik (B), eşitlik ve adalet (A) yer alır. Kaynakların imzalayıcılara **eşit kullandırılması** gibi bir prensip temel değerler arasında sayılmaz.

13. Fiziksel performans artırıcı etkisi yok kabul edilen yasaklı hangisidir?

A) Eritropoetin
B) Anabolik steroidler
C) Büyüme hormonu
D) Kanabinoidler (esrar, marihuana, vd.)
E) Uyarıcılar

Cevap : D) Kanabinoidler (esrar, marihuana, vd.)

Açıklama : **Kanabinoidler (esrar, marihuana)**, sinir sistemini etkilese de, WADA tarafından doğrudan **fiziksel performans artırıcı** etkisi olduğu kabul edilmez, ancak sinir sistemi üzerindeki etkileri ve spor ruhuna aykırılığı nedeniyle yasaklıdırlar.

14. Reşit olmayan sporcuların doping kontrollerinde uyulması gereken kurallarım belirtildiği standart hangisidir?

A) Eğitim standardı
B) Test ve araştırmalar standardı
C) Sonuç yönetimi standardı
D) Gizliliğin ve kişisel bilgilerin korunması standardı
E) TAKİ standardı

Cevap : B) Test ve araştırmalar standardı

Açıklama :

15. Sporcudan alınan bir örnekte yasaklı bir madde tespit edildiğinde bunun performans artırma amacıyla kullanılmadığını ispat yükümlülüğü aşağıdakilerden hangisindedir?

A) WADA
B) Doping kontrolünü yapan görevliler
C) Laboratuvar
D) Mücadele kurumu
E) Sporcu

Cevap : E) Sporcu

Açıklama : Doping kuralları gereği, sporcunun örneğinde yasaklı bir madde bulunması, kural ihlalinin kesin kanıtıdır. İspat yükümlülüğü (maddenin performans artırma amacıyla kullanılmadığını kanıtlama), tamamen **sporcuya** aittir (Strict Liability Prensibi).

16. IOC tarafından yapılmış, uzun yıllar geçerli olup yaklaşık 20 yıldır terk edilmiş, hâlen yürürlükte olandan önceki doping tanımı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Performans artıran suni madde ve yöntemlerin kullanılması
B) Performans artıran maddelerin kullanılması
C) Performans artıran cihaz ve maddelerin kullanılması
D) Yasaklanmış madde ve yöntemlerin kullanılması
E) Performans artıran suni maddelerin kullanılması

Cevap : D) Yasaklanmış madde ve yöntemlerin kullanılması

Açıklama : IOC’nin eski tanımı, “Yasaklanmış madde ve yöntemlerin kullanılması” üzerine odaklanmıştır. WADA’nın yeni tanımı ise “Yasaklılar Listesi’nde yer alan madde veya yöntemlerin kullanılması veya kullanma teşebbüsü” üzerine kuruludur.

17. Aşağıdakilerden hangisi dopingle mücadele faaliyetleri çerçevesinde “bildirim” değildir?

A) Örnekte yasaklı madde bulunduğunu sporcuya bildirmek
B) Örnekte yasaklı madde bulunduğunu disiplin kuruluna bildirmek
C) Sporcuya doping kontrolü için seçildiğini bildirmemek
D) Sporcunun itirazını tahkim heyetine bildirmek
E) Örnekte yasaklı madde bulunduğunu basına bildirmek

Cevap : E) Örnekte yasaklı madde bulunduğunu basına bildirmek

Açıklama :

18. Hangisi “kötüye kullanılan” yasaklı maddelerden değildir?

A) Kokain
B) Amfetamin
C) Ekstazi
D) Eroin
E) Tetrahidrokanabinol

Cevap : B) Amfetamin

Açıklama :

19. Kişilere verilen cezalar hakkında aşağıda verilenlerden hangisi doğrudur?

A) Kontrolün yapıldığı müsabakanın sonucu iptal edilir
B) Maddi zarara uğramaması için gereken önlemler alınır
C) Sporcu yarışmaya devam eder
D) O yıl katıldığı tüm yarışma sonuçları iptal edilir
E) Sporcu hapse atılır

Cevap : A) Kontrolün yapıldığı müsabakanın sonucu iptal edilir

Açıklama : Doping ihlalinin kesinleşmesi durumunda, ihlalin tespit edildiği **müsabakanın sonucu iptal edilir** ve sporcu diskalifiye edilir. Diğer müsabakaların iptali ise geriye dönük sonuç yönetimi süreciyle belirlenir.

20. Aşağıdakilerden hangisi madde veya yöntemin yasaklılar listesine eklenme kriteri değildir?

A) Maskeleyici olması
B) Spor ruhuna aykırı olması
C) Performansı artırma potansiyeli
D) Zarar verme potansiyeli
E) Daha önce listede olması

Cevap : E) Daha önce listede olması

Açıklama : Bir madde veya yöntemin yasaklılar listesine eklenmesi için üç temel kriterden en az ikisinin karşılanması gerekir: **Performansı artırma potansiyeli** (C), **Zarar verme potansiyeli** (D) veya **Spor ruhuna aykırı olması** (B/E. Daha önce listede olması (E) yeni bir eklenme kriteri değildir.