Türk İslam Felsefesi Tarihi-1 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

Türk-İslam felsefesi, İslam medeniyetinin altın çağında, Antik Yunan, Helenistik, İran ve Hint düşüncelerinin İslam’ın temel kaynaklarıyla harmanlanmasıyla ortaya çıkan zengin bir düşünce geleneğidir. İslam düşünce tarihinde felsefe ile uğraşan ve bilgelik sahibi kişiye “Hakîm” adı verilmiştir. Bu felsefenin anlaşılması, hem kendi iç dinamiklerini hem de ona yönelik oryantalist yaklaşımları bilmeyi gerektirir. Oryantalist bakış açısı, genellikle İslam felsefesini İbn Rüşd ile sona ermiş bir “aracı” olarak görür; İslam felsefesinin zirvesine XIII. yüzyıldan sonra ulaştığı iddiası bu bakış açısıyla çelişir.

Tercüme Hareketleri ve Helenistik Etkiler

İslam felsefesinin temeli, “Abbâsîler” döneminde Beytü’l-Hikme’de sistematik hale gelen tercüme hareketlerine dayanır. Felsefe eserlerinin Arapçaya çevrilmesinde “Süryanice” dili kilit bir aracılık rolü oynamıştır. Bu tercümeler sayesinde İslam dünyası, Antik Yunan ve Helenistik felsefeyle tanışmıştır. Özellikle Eflâtun’un (Platon) kozmos ve tanrılar hakkındaki görüşlerini içeren “Timaios” diyaloğu büyük önem kazanmıştır. Şiîliğin İsmailî kolunun teolojisi de, sudûr (taşma) teorisini benimseyerek “Yeni Eflatunculuk” ekolünden derinden etkilenmiştir.

İlk Filozoflar: Kindî, Râzî ve Fârâbî

Kindî: “Arapların Filozofu” olarak bilinen Kindî, felsefeyi kelam ile uzlaştırmaya çalışmıştır. Ona göre “İlk Gerçek” (Allah), yaratılmışlar gibi bileşik değil, mutlak anlamda “basittir”. Felsefesinin temelinde, âlemin sonradan yaratıldığı ve dolayısıyla “bir başlangıcı olduğu” (hudûs) fikri yatar. Kindî’ye göre “üzüntü”, sevilenlerin kaybından veya isteklerin gerçekleşmemesinden kaynaklanan psikolojik bir rahatsızlıktır.

Ebû Bekr er-Râzî: Kindî’den farklı olarak daha rasyonalist ve tabiatçı bir çizgidedir. Otobiyografisinde kendisini ahlaki bir rol model olarak “Sokrates”‘in takipçisi olarak sunmuştur. Aristotelesçi madde-form öğretisi yerine Demokritosçu “atomculuğu” tercih etmiştir. Ahlak felsefesinde ise aklın işlevini yerine getirmesinin önündeki en büyük engelin nefsanî arzular, yani “Hevâ” olduğunu savunmuştur.

Fârâbî: “Muallim-i Sânî” (İkinci Öğretmen) olarak anılan Fârâbî, İslam felsefesini sistematik hale getirmiştir. Bilimlerin sınıflandırılmasıyla ilgili ünlü eserinin adı “İhsâu’l-ulûm”dur (Bilimlerin Sayımı). Bu tasnifte “Diyalektik” (Cedel) mantık bilimleri altında yer alırken; Geometri, Aritmetik ve Müzik, matematik bilimleri altında yer alır. Fârâbî, siyaset felsefesinde dine karşılık gelmek üzere “Mille” kavramını kullanmış ve felsefi geleneğini hocası “Yuhanna b. Haylân” üzerinden Helenistik felsefeye bağlamıştır.

Diğer Ekoller ve Düşünürler

• İhvân-ı Safâ: 10. yüzyılda Basra’da ortaya çıkan ansiklopedist bir felsefe ekolüdür. Bilim ve felsefeyi kapsayan risalelerinin sayısı genellikle “51” olarak kabul edilir. Bu topluluğun kimliği hakkındaki bilgilerin önemli bir kısmı, meşhur edip Ebû Hayyân et-Tevhîdî‘nin eserleri sayesinde günümüze ulaşmıştır.
• Henry Corbin: İslam felsefesinin İbn Rüşd ile bitmediğini savunan, Sühreverdî’nin “işrâk felsefesini” merkeze alarak İslam felsefesinin mistik ve manevî boyutunu vurgulayan önemli bir 20. yüzyıl araştırmacısıdır.
• Muhammed Abdullah Draz: Ahlak düşüncesini doğrudan Kur’an-ı Kerîm’e odaklanarak felsefi bir temelde inceleyen modern bir düşünürdür.

1. Helenistik ve Geç Antik dönemde Eflâtun’un kozmos ve tanrılar hakkındaki görüşlerini içerdiği için özel önem verilen diyaloğu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sofist
B) Birinci Alkibiades
C) Gorgias
D) Şölen
E) Timaios

Cevap : E) Timaios

Açıklama : Eflâtun’un (Platon) kozmosun yaratılışı, düzeni ve tanrılar hakkındaki görüşlerini en çok içerdiği diyalog **Timaios**’tur. Bu eser, Geç Antik dönemde ve İslam felsefesi üzerinde önemli bir etkiye sahip olmuştur.

2. Aşağıdakilerden hangisi İslam felsefesine yönelik oryantalist bakış açısının temel kabullerinden biri değildir?

A) İslam felsefenin zirvesine XIII. yüzyıldan sonra ulaştığını iddia etme
B) İslam felsefesini mistik bir felsefe olarak yorumlama
C) İslam felsefesini Yunan, Latin ve Orta Çağ felsefeleri arasında bir aracı olarak değerlendirme
D) İslam felsefesinin İbn Rüşd ile sona erdiğini ileri sürme
E) İslam dünyasında üretilen felsefeyi tanıma

Cevap : A) İslam felsefenin zirvesine XIII. yüzyıldan sonra ulaştığını iddia etme

Açıklama : Oryantalist bakış açısı, İslam felsefesinin zirvesinin İbn Rüşd ile sona erdiğini (D) ve XIII. yüzyıldan sonra gerilediğini (zirveye ulaştığını değil, gerilediğini) kabul eder. İslam felsefesini mistik (B) veya aracı (C) olarak görme ve tanıma (E) bu yaklaşımın kabullerindendir. A şıkkı, bu kabulün tam tersini ifade etmektedir.

3. Ebû Bekr er-Râzî, Aristotelesçi madde-form ayrımına dayalı bir cisim öğretisi yerine ….. tercih etmiştir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) idealizmi
B) nedenselliği
C) vesileciliği
D) realizmi
E) atomculuğu

Cevap : E) atomculuğu

Açıklama : Ebû Bekr er-Râzî, Aristoteles’in madde-form teorisi yerine, Eflatuncu ve Antik Yunan felsefesinden gelen **atomculuğu** (cevher ve arazların sonsuz ve bölünmez parçacıklardan oluştuğu fikrini) tercih etmiştir.

4. İslam felsefesi geleneğini Sühreverdî’nin mistik nitelikteki işrâk felsefesini merkeze alarak değerlendiren ve İslam felsefesinin İslam’ın dinî ve manevî boyutuyla kökten ilişkili olduğunu ileri süren İslam felsefesi araştırmacısı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Leo Strauss
B) Muhsin Mehdi
C) İlhan Kutluer
D) Henry Corbin
E) Hilmi Ziya Ülken

Cevap : D) Henry Corbin

Açıklama : İslam felsefesi araştırmacısı **Henry Corbin**, Sühreverdî’nin **işrâk felsefesini** (aydınlanma felsefesi) merkeze alarak, İslam felsefesinin dinî ve manevî boyutuyla olan köklü ilişkisini savunan en meşhur isimdir.

5. Fârâbî’ye göre aşağıdakilerden hangisi matematik bilimleri kapsamında değildir?

A) Geometri
B) Diyalektik
C) Aritmetik
D) Müzik
E) Optik

Cevap : B) Diyalektik

Açıklama : Fârâbî’nin bilimler tasnifinde **Diyalektik** (Cedel), Mantık bilimleri (mantıkî ilimler) kapsamında yer alır. Geometri, Aritmetik, Müzik ve Optik ise **Matematik** bilimleri (talimî ilimler) kapsamında yer alır.

6. Ebû Bekr er­Râzî’ye göre aklın işlevini yerine getirmesinin önündeki en büyük engel olan nefsanî arzuları ifade eden kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Korkaklık
B) Rezilet
C) Ölçüsüzlük
D) İffetsizlik
E) Hevâ

Cevap : E) Hevâ

Açıklama : Ebû Bekr er-Râzî’ye göre, insanın akıl yoluyla erdemli olmasının önündeki en büyük engel, nefsanî arzuların aşırı tatmini olan **Hevâ** (nefsin aşırı arzuları/hevesleri) kavramıdır. Râzî, ahlakı bu hevâ’yı dizginlemeye dayandırır.

7. Tercüme hareketinin sistematik bir hâle gelmesini sağlayan hanedan aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sâmânîler
B) Sâsânîler
C) Abbâsîler
D) Emevîler
E) Memlüklüler

Cevap : C) Abbâsîler

Açıklama : Tercüme hareketi, özellikle Halife Me’mûn döneminde Bağdat’ta kurulan Beytü’l-Hikme (Bilgelik Evi) ile **Abbâsîler** döneminde kurumsal ve sistematik bir hâle gelmiştir.

8. İhvân­ı Safâ Risaleleri kaç risaleden oluşmaktadır?

A) 45
B) 33
C) 40
D) 50
E) 51

Cevap : E) 51

Açıklama : **İhvân-ı Safâ** (Saf Kardeşler) topluluğu tarafından yazılan ansiklopedik eser olan **Risaleler**, genellikle **51** risaleden (bölümden) oluşmaktadır.

9. Fârâbî’nin bilimlerin sayımı ile ilgili eserinin orijinal adı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Mevzûâtü’l-ulûm
B) Câmiu’l-ulûm
C) İhsâu’l-ulûm
D) Tahsîlu’s-sa’âde
E) es-Siyâsetü’l-medeniyye

Cevap : C) İhsâu’l-ulûm

Açıklama : Fârâbî’nin bilimlerin sınıflandırılması ve sayımı ile ilgili eserinin orijinal adı **İhsâu’l-ulûm**’dur (Bilimlerin Sayımı).

10. Fârâbî, felsefenin ortaya çıkışına dair anlatısında kendisini hangi isim üzerinden Antik­Helenistik felsefe geleneğiyle ilişkilendirmektedir?

A) Huneyn b. İshâk
B) Ebû Bekir er-Râzî
C) Yuhanna b. Haylân
D) İbn Sînâ
E) Kindî

Cevap : C) Yuhanna b. Haylân

Açıklama : Fârâbî, felsefenin İslam dünyasına intikal zincirini anlatırken, kendisini hocası olan **Yuhanna b. Haylân** üzerinden Antik ve Helenistik felsefe geleneğiyle ilişkilendirmiştir.

11. Kindî’ye göre “ilk gerçek” için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

A) O basittir.
B) O cisimdir.
C) O türdür.
D) O arazdır.
E) O cinstir.

Cevap : A) O basittir.

Açıklama : Kindî’ye göre, **İlk Gerçek** (Allah), yaratılmış âlemdeki gibi cisim (B), tür (C), cins (E) veya araz (D) gibi çokluk ve bileşiklik ifade eden özelliklerden münezzehtir. O, **basit** ve tektir.

12. Aşağıdakilerden hangisi Kindî’nin âlemle ilgili yaklaşımını doğru olarak ifade etmektedir?

A) Âlemin sonu yoktur.
B) Âlemin başlangıcı vardır.
C) Âlem başlangıçsızdır.
D) Âlem kendi kendine var olmuştur.
E) Âlem bölünmeyen bir bütündür.

Cevap : B) Âlemin başlangıcı vardır.

Açıklama : **Kindî**, İslam kelamının temel ilkesine uygun olarak, âlemin Tanrı tarafından yaratıldığını ve bu nedenle **âlemin bir başlangıcı** (hudûs) olduğunu savunur. Başlangıçsızlık (C) ise Antik Yunan’dan gelen ve felsefecilerin tartıştığı bir görüştür.

13. Kindî’ye göre aşağıdakilerden hangisi “Sevilenlerin kaybından ve isteklerin gerçekleşmemesinden kaynaklanan psikolojik bir rahatsızlık.” tanımı kapsamındadır?

A) Ümitsizlik
B) Üzüntü
C) Utanma
D) Kaygı
E) Sevinç

Cevap : B) Üzüntü

Açıklama : Kindî’nin ahlak felsefesi bağlamındaki “Üzüntüyü Yenmenin Yolları” risalesine göre, “sevilenlerin kaybı ve isteklerin gerçekleşmemesi” durumunda ortaya çıkan psikolojik rahatsızlık **Üzüntü (Hüzn)**’dür.

14. Eserleri sayesinde İhvân­ı Safâ topluluğunun kimliği hakkında bilgi sahibi olunan meşhur edip aşağıdakilerden hangisidir?

A) Huneyn b. İshâk
B) İbn Sînâ
C) Sicistânî
D) Tevhîdî
E) Fârâbî

Cevap : D) Tevhîdî

Açıklama : Eserleri (özellikle el-İmtâ’ ve’l-Muânese) sayesinde **İhvân-ı Safâ** topluluğunun kimliği, üyeleri ve amaçları hakkında detaylı bilgi sahibi olunan meşhur edip ve müellif **Ebû Hayyân et-Tevhîdî**’dir.

15. Aşağıdakilerden hangisi İslam dünyasında “filozof” için kullanılan bir terimdir?

A) Hakîm
B) Edîb
C) Sûfî
D) Âlim
E) Fakîh

Cevap : A) Hakîm

Açıklama : İslam düşünce tarihinde felsefe (felsefe) ile uğraşan ve hikmet sahibi olan kişi için kullanılan temel terim **Hakîm**’dir.

16. Fârâbî’nin dine karşılık gelmek üzere kullandığı kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Mille
B) Hikmet
C) Sünnet
D) Fıkıh
E) Yasa

Cevap : A) Mille

Açıklama : Fârâbî, siyaset felsefesi eserlerinde, kurucu lider (Reisü’l-Evvel) tarafından akıl yoluyla belirlenen hakikatlerin halkın anlayacağı sembolik bir dille ifade edildiği sosyal ve kurumsal yapıya **Mille** (din) kavramını karşılık olarak kullanmıştır.

17. Felsefe eserlerinin Arapçaya tercümesinde aracılık eden dil aşağıdakilerden hangisidir?

A) Çince
B) Süryanice
C) Ârâmîce
D) Yunanca
E) Sanskritçe

Cevap : B) Süryanice

Açıklama : Tercüme hareketinin ilk ve en yoğun dönemlerinde, felsefe eserleri (özellikle Yunancadan) genellikle önce **Süryaniceye** çevrilmiş, ardından Süryaniceden Arapçaya tercüme edilmiştir. Bu nedenle Süryanice aracılık eden en önemli dildir.

18. Fârâbî’ye göre felsefenin Araplara intikalini sağlayan milletler aşağıdakilerin hangisi sırasıyla verilmiştir?

A) Keldânîler – Süryanîler – Mısırlılar – Yunanlılar
B) Süryanîler – Yunanlılar – Keldânîler – Mısırlılar
C) Keldânîler – Mısırlılar – Yunanlılar – Süryanîler
D) Yunanlılar – Mısırlılar – Süryanîler – Keldânîler
E) Mısırlılar – Yunanlılar – Keldânîler – Süryanîler

Cevap : C) Keldânîler – Mısırlılar – Yunanlılar – Süryanîler

Açıklama :

19. Şiîliğin İsmailî kolu aşağıdaki felsefe ekollerinin hangisinden etkilenmiş bir teolojiye sahiptir?

A) Stoacılık
B) Epikürcülük
C) Platonculuk
D) Yeni Eflatunculuk
E) Aristotelesçilik

Cevap : D) Yeni Eflatunculuk

Açıklama : Şiîliğin **İsmailî** kolunun teolojisi ve kozmolojisi, özellikle on sudûr (taşma) teorisini ve hiyerarşik evren modelini esas alan **Yeni Eflatunculuk** (Yeni Platonculuk) ekolünden köklü bir şekilde etkilenmiştir.

20. Ebû Bekr er­Râzî otobiyografisinde kendisini aşağıdaki filozoflardan hangisinin takipçisi olarak sunmaktadır?

A) Galen
B) Aristoteles
C) Eflatun
D) Sokrates
E) Öklid

Cevap : D) Sokrates

Açıklama : Ebû Bekr er-Râzî, otobiyografik eserlerinde ahlaki ve yaşam biçimi açısından kendisini, aklı ön plana çıkaran ve sade bir yaşam süren **Sokrates**’in takipçisi olarak sunmuştur.