Algoritma ve Programlamaya Giriş Ünite -4 (Güz)

Döngüler (Tekrarlı Yapılar)

Bir programda her işlem ardışık yürütülmez. Bazı işlemlerin belirli bir koşula bağlı olarak veya belirli bir sayıda tekrar edilmesi gerekir. Bir programdaki belli işlemlerin istenen sayıda gerçekleştirilmesini sağlayan bu tekrarlı yapılara **döngü (loop)** denir. Döngüler tasarlanırken, programın sonsuz döngüye girmemesi için koşullara dikkat edilmelidir.

Döngüler iki ana gruba ayrılır:

1. Tekrar Sayısı Koşula Bağlı Döngüler (While, Do-While)
2. Tekrar Sayısı Belli Döngüler (For)

1. Tekrar Sayısı Koşula Bağlı Döngüler

Döngünün kaç kez tekrar edeceği baştan belli değildir; tekrar sayısı bir koşulun sağlanıp sağlanmamasına bağlıdır. `while` veya `do…loop` gibi komutlarla kullanılırlar. Bu yapılar, kontrolün nerede yapıldığına göre ikiye ayrılır:

• Kontrol Başta (do while…loop veya while): Döngü bloğuna girmeden **önce** koşul kontrol edilir. Eğer koşul en başta yanlışsa, döngü bloğu hiç çalışmaz. Akış diyagramında önce karar (eşkenar dörtgen), sonra işlem (dikdörtgen) gelir.
• Kontrol Sonda (do…loop while veya do…while): Döngü bloğu en az **bir kez** çalıştırılır, ardından koşul **sonunda** kontrol edilir. Koşul doğru olduğu sürece döngü devam eder.

Bu döngülerde tekrar sayısını yönetmek için genellikle bir **sayaç (counter)** değişkeni kullanılır. Sayacın değeri döngü içinde değiştirilmelidir (artırılmalı veya azaltılmalıdır). Eğer sayaç değeri değişmezse ve koşul hep doğru kalırsa, program **sonsuz döngüye** girer (örn: `sayı = 100` iken `DO WHILE (sayı >= 0)` döngüsünde `sayı`’yı azaltmamak).

2. Tekrar Sayısı Belli Döngüler (for Döngüsü)

Döngünün kaç kez tekrar edeceği baştan bellidir. Genellikle `for` komutu ile kullanılır (`FOR…NEXT`). Bu yapı, sayaç kullanımını `while` döngüsüne göre daha kolay ve tek bir satırda organize eder.

Bir `for` döngüsü temel olarak şu üç bileşenden oluşur:

• Başlangıç Değeri: Sayacın (örn: `i`) alacağı ilk değer (örn: `i = 1`).
• Bitiş Koşulu (Değeri): Döngünün ne zaman duracağını belirler (örn: `TO 10`).
• Artış/Azalış Miktarı (Step): Sayacın her adımda ne kadar değişeceğini belirtir (örn: `step 2` veya `step -1`). Eğer `step` ifadesi **belirtilmezse, artış miktarı varsayılan olarak +1 kabul edilir**.

Örneğin, 10’dan 0’a geriye doğru saymak için başlangıç değeri 10, bitiş değeri 0 ve artış miktarı negatif (örn: `step -1`) olmalıdır, yani **sayaç birer birer azaltılmalıdır**.

Akış diyagramlarında `for` döngüsü genellikle **altıgen** bir simge ile gösterilir.

Döngü Kullanım Örnekleri

• Toplam Hesaplama: 1’den 5’e kadar olan sayıları toplamak için `FOR i = 1 TO 5` döngüsü kurulur ve döngü içinde `toplam = toplam + i` işlemi yapılır.
• Koşullu İşlemler: Döngü içinde karar yapıları (`if`) kullanılabilir. Örneğin, 1’den 10’a kadar olan çift sayıların karesini bulmak için `FOR` döngüsü içinde `IF (i % 2 == 0) THEN` koşulu kullanılır.
• Geriye Sayma: `OKU (sayı)` ile alınan pozitif çift sayıdan 0’a kadar olan çift sayıları yazdırmak için `DO WHILE i > 0` döngüsü içinde `YAZ(i)` ve `i = i – 2` komutları kullanılır.
• For Each Yapısı: Bir dizideki veya koleksiyondaki her eleman için işlemleri tekrar eder, sayaç kullanımına gerek duymaz.

1. Sonsuz kontrol hangi aşamada yapılır?

A) İlgili kod bloğunun başında
B) İlgili kod bloğunun sonunda
C) Program durduktan sonra
D) Başla komutundan önce
E) Hiçbiri

Cevap : A) İlgili kod bloğunun başında

Açıklama : “Sonsuz kontrol” ifadesi, muhtemelen koşulun döngüye girmeden önce kontrol edildiği “do while…loop” (veya standart “while”) yapısını kastetmektedir. Bu yapıda koşul, ilgili kod bloğunun **başında** kontrol edilir.

2. do loop…while döngüsünde kontrol hangi aşamada yapılır?

A) İlgili kod bloğunun başında
B) İlgili kod bloğunun sonunda
C) Program durduktan sonra
D) Başla komutundan sonra
E) Hiçbiri

Cevap : B) İlgili kod bloğunun sonunda

Açıklama : “do…loop while” (veya “do…while”) yapısında, kod bloğu en az bir kez çalıştırılır ve döngü koşulunun kontrolü bloğun **sonunda** yapılır.

3. Döngü kontrolünün başta ve sonda yapıldığı yapılar hakkında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Kontrolü başta yapılan döngülerde, kontrolü sonda olan döngülere göre sonsuz döngü olma ihtimali daha fazladır.
B) Kontrolü başta olan döngülerde tekrarlanmak istenen işlem en az bir kez yürütülür.
C) Kontrolü sonda yapılan döngülerde, kontrolü başta olan döngülere göre sonsuz döngü olma ihtimali daha fazladır.
D) Döngü kontrolü her iki yapıda da aynı şekilde yazılır.
E) İki yapı arasında bir fark yoktur.

Cevap : C) Kontrolü sonda yapılan döngülerde, kontrolü başta olan döngülere göre sonsuz döngü olma ihtimali daha fazladır.

Açıklama : Kontrolü sonda yapılan (“do…loop while”) döngülerde, döngü bloğu en az bir kez çalışır. Kontrolü başta yapılan (“do while…loop”) döngüde ise koşul sağlanmazsa döngü hiç çalışmayabilir. (Not: PDF’teki cevap anahtarı C olarak belirtilmiş, ancak bu ifade mantıksal olarak tartışmalıdır. Kitabın 4.1.1 bölümündeki metne göre doğru cevap B şıkkının tersi olmalı: “Kontrolü sonda olan döngülerde tekrarlanmak istenen işlem en az bir kez yürütülür.” olmalıydı. Ancak cevap anahtarına göre C işaretlenmiştir.)

4. Aşağıdaki kaba kodla ilgili verilen şıklardan hangisi doğrudur?

sayı = 100
DO WHILE (sayı >= 0)
YAZ (sayı)
LOOP

A) Koşul kontrolü sonda yapılmıştır.
B) Döngü sonlanmamaktadır.
C) Herhangi bir değer yazdırılmamaktadır.
D) Döngü 100 tekrarın ardından sonlanır.
E) Hiçbiri

Cevap : B) Döngü sonlanmamaktadır.

Açıklama : Kod “DO WHILE” (koşul başta) yapısındadır. Koşul `sayı >= 0` (100 >= 0) doğrudur. Döngü içine girer ve ekrana “100” yazar. Ancak döngü içinde `sayı` değişkeninin değerini değiştiren bir komut (örn: `sayı = sayı – 1`) bulunmamaktadır. Bu nedenle `sayı` hep 100 kalacak, koşul hep doğru olacak ve program **sonsuz döngüye** girecektir.

5. 10 arasındaki sayıların (10 hariç) toplamınını do while…loop döngüsü kullanarak hesaplamak için gerekli kod aşağıdakilerden hangisidir (sayı = 0, toplam = 0 başlangıçta tanımlanmış varsayılmaktadır)?

A) DO WHILE (sayı < 10)
toplam = toplam + toplam
sayı = sayı ++
LOOP
B) DO WHILE (sayı < 10)
toplam = toplam + sayı
sayı = sayı ++
LOOP
C) DO WHILE (sayı < 10)
toplam = sayı + sayı
sayı = sayı + 1
LOOP
D) DO WHILE (sayı < 10)
toplam = toplam + sayı
sayı = sayı
LOOP
E) DO LOOP (sayı < 10)
toplam = toplam + sayı
sayı = toplam
WHILE

Cevap : B) DO WHILE (sayı < 10)
toplam = toplam + sayı
sayı = sayı ++
LOOP

Açıklama : 10 hariç dediği için koşul `sayı < 10` olmalıdır. Toplamı bulmak için `toplam = toplam + sayı` işlemi yapılmalıdır (A ve C yanlış). Sayacın (`sayı`) döngü içinde artırılması gerekir (D ve E yanlış). `sayı = sayı ++` (veya `sayı = sayı + 1`) artırma işlemini yapar. Doğru yapı B şıkkındadır.

6. Aşağıda kaba kodu verilen algoritmanın çıktısı ne olur?

toplam = 0
FOR i = 1 TO 5
    toplam = toplam + i
    YAZ(i)
NEXT i
YAZ(toplam)

A) 1 2 3 4 5 15
B) 1 2 3 4 5 10
C) 2 3 4 5 6 15
D) 10
E) 15

Cevap : A) 1 2 3 4 5 15

Açıklama : Döngü `i`=1’den 5’e kadar çalışır. Döngü içinde hem `toplam` hesaplanır hem de `i` değeri yazdırılır.
i=1: toplam=1, YAZ(1)
i=2: toplam=3, YAZ(2)
i=3: toplam=6, YAZ(3)
i=4: toplam=10, YAZ(4)
i=5: toplam=15, YAZ(5)
Döngü biter. Ekrana “1 2 3 4 5” yazılmıştır. Döngüden sonra `YAZ(toplam)` komutu çalışır ve ekrana son toplam değeri olan “15” yazılır. Çıktı: 1 2 3 4 5 15.

7. Bir for döngüsünde sayaç değişkeninin artması gerektiğini ifade etmek için hangi eleman kullanılır?

A)
B)
C)
D)
E)
Cevap E):

A) (Girdi/Çıktı Simgesi)
B) (Karar Simgesi)
C) (İşlem Simgesi)
D) (Başla/Bitir Simgesi)
E) (Sayılı Döngü Simgesi – Altıgen)

Cevap : E) (Sayılı Döngü Simgesi – Altıgen)

Açıklama : PDF (Sayfa 12) Tablo 1’e göre, “Sayılı Döngü” (for döngüsü) altıgen şekil ile gösterilir. Bu eleman, sayacın başlangıç, bitiş ve artış/azalış miktarını içerir.

8. 10-0 arasındaki sayıları for döngüsü kullanarak (10’dan 0’a doğru) yazdırılmak isteniliyorsa aşağıdakilerden hangisi bu yapı ile ilgili doğru bir ifade olur?

A) Başlangıç değeri 0 olmalıdır.
B) Bitiş değeri 10 olmalıdır.
C) Sayaç birer birer arttırılmalıdır.
D) Sayaç birer birer azaltılmalıdır.
E) Kullanılacka sayaç, döngüde tanımlanmamalıdır.

Cevap : D) Sayaç birer birer azaltılmalıdır.

Açıklama : 10’dan 0’a geriye doğru saymak için `for` döngüsünün başlangıç değeri 10, bitiş koşulu 0 (`>= 0`) olmalı ve her adımda sayaç birer birer **azaltılmalıdır** (örn: `step -1` veya `i–`).

9. for döngüsü ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Başlangıç değeri belirlenmelidir.
B) Bitiş değeri belirlenmelidir.
C) Artış miktarı negatif olabilir.
D) Akış diyagramında altıgen eleman ile gösterilir.
E) Artış miktarı mutlaka belirtilmelidir.

Cevap : E) Artış miktarı mutlaka belirtilmelidir.

Açıklama : Çoğu programlama dilinde (ve PDF’te belirtildiği gibi VB’de) `for` döngüsünde artış miktarı (`step`) belirtilmezse, varsayılan olarak +1 artış yapılır. Bu nedenle artış miktarının “mutlaka” belirtilmesi gerektiği ifadesi yanlıştır.

10. Aşağıdaki algoritmada, kullanıcının girdiği ikiye bölünebilen pozitif bir tam sayıdan başlayarak, 0’a kadar olan çift sayılar ekrana yazdırılmaktadır.
Bu algoritmada boş bırakılan yerlere sırasıyla gelmesi gereken ifadeler hangi şıkta doğru olarak verilmiştir?

OKU (sayı)
i = sayı
DO WHILE i > 0
    _______
    _______
LOOP

A) i = i + 2
YAZ (i)
B) YAZ (i)
i = i + 2
C) YAZ (i)
i = i – 2
D) YAZ (sayı)
i = i + 2
E) i = i – 2
YAZ (sayı)

Cevap : C) YAZ (i)
i = i – 2

Açıklama : Döngü 0’a kadar (0 hariç) çalışmalıdır (`i > 0`). Geriye doğru sayıldığı ve çift sayılar istendiği için sayacın 2 azaltılması gerekir (`i = i – 2`). Döngüye girildiğinde o anki `i` değeri (çift sayı) yazdırılmalı, sonra azaltılmalıdır. Bu nedenle önce `YAZ (i)`, sonra `i = i – 2` gelmelidir.

Döngüler (Tekrarlı Yapılar)

Bir programda her işlem ardışık yürütülmez. Bazı işlemlerin belirli bir koşula bağlı olarak veya belirli bir sayıda tekrar edilmesi gerekir. Bir programdaki belli işlemlerin istenen sayıda gerçekleştirilmesini sağlayan bu tekrarlı yapılara **döngü (loop)** denir. Döngüler tasarlanırken, programın sonsuz döngüye girmemesi için koşullara dikkat edilmelidir.

Döngüler iki ana gruba ayrılır:

1. Tekrar Sayısı Koşula Bağlı Döngüler (While, Do-While)
2. Tekrar Sayısı Belli Döngüler (For)

1. Tekrar Sayısı Koşula Bağlı Döngüler

Döngünün kaç kez tekrar edeceği baştan belli değildir; tekrar sayısı bir koşulun sağlanıp sağlanmamasına bağlıdır. `while` veya `do…loop` gibi komutlarla kullanılırlar. Bu yapılar, kontrolün nerede yapıldığına göre ikiye ayrılır:

• Kontrol Başta (do while…loop veya while): Döngü bloğuna girmeden **önce** koşul kontrol edilir. Eğer koşul en başta yanlışsa, döngü bloğu hiç çalışmaz. Akış diyagramında önce karar (eşkenar dörtgen), sonra işlem (dikdörtgen) gelir.
• Kontrol Sonda (do…loop while veya do…while): Döngü bloğu en az **bir kez** çalıştırılır, ardından koşul **sonunda** kontrol edilir. Koşul doğru olduğu sürece döngü devam eder.

Bu döngülerde tekrar sayısını yönetmek için genellikle bir **sayaç (counter)** değişkeni kullanılır. Sayacın değeri döngü içinde değiştirilmelidir (artırılmalı veya azaltılmalıdır). Eğer sayaç değeri değişmezse ve koşul hep doğru kalırsa, program **sonsuz döngüye** girer (örn: `sayı = 100` iken `DO WHILE (sayı >= 0)` döngüsünde `sayı`’yı azaltmamak).

2. Tekrar Sayısı Belli Döngüler (for Döngüsü)

Döngünün kaç kez tekrar edeceği baştan bellidir. Genellikle `for` komutu ile kullanılır (`FOR…NEXT`). Bu yapı, sayaç kullanımını `while` döngüsüne göre daha kolay ve tek bir satırda organize eder.

Bir `for` döngüsü temel olarak şu üç bileşenden oluşur:

• Başlangıç Değeri: Sayacın (örn: `i`) alacağı ilk değer (örn: `i = 1`).
• Bitiş Koşulu (Değeri): Döngünün ne zaman duracağını belirler (örn: `TO 10`).
• Artış/Azalış Miktarı (Step): Sayacın her adımda ne kadar değişeceğini belirtir (örn: `step 2` veya `step -1`). Eğer `step` ifadesi **belirtilmezse, artış miktarı varsayılan olarak +1 kabul edilir**.

Örneğin, 10’dan 0’a geriye doğru saymak için başlangıç değeri 10, bitiş değeri 0 ve artış miktarı negatif (örn: `step -1`) olmalıdır, yani **sayaç birer birer azaltılmalıdır**.

Akış diyagramlarında `for` döngüsü genellikle **altıgen** bir simge ile gösterilir.

Döngü Kullanım Örnekleri

• Toplam Hesaplama: 1’den 5’e kadar olan sayıları toplamak için `FOR i = 1 TO 5` döngüsü kurulur ve döngü içinde `toplam = toplam + i` işlemi yapılır.
• Koşullu İşlemler: Döngü içinde karar yapıları (`if`) kullanılabilir. Örneğin, 1’den 10’a kadar olan çift sayıların karesini bulmak için `FOR` döngüsü içinde `IF (i % 2 == 0) THEN` koşulu kullanılır.
• Geriye Sayma: `OKU (sayı)` ile alınan pozitif çift sayıdan 0’a kadar olan çift sayıları yazdırmak için `DO WHILE i > 0` döngüsü içinde `YAZ(i)` ve `i = i – 2` komutları kullanılır.
• For Each Yapısı: Bir dizideki veya koleksiyondaki her eleman için işlemleri tekrar eder, sayaç kullanımına gerek duymaz.