Osmanlı Dönemi Düşünce Tarihi 2024-2025 Vize Soruları

Düşünce Tarihine Yaklaşım ve Kurumlar

Osmanlı Dönemi düşüncesini doğru anlamlandırmak için, araştırmacının öncelikle **Osmanlı mirasının devraldığı düşünce geleneğini** bilmesi gerekir. Düşünce tarihi araştırmacılığında sürekliliği doğru takip etmenin yolu, geleneğin **değişim ve kırılma noktalarını** tespit edip analiz etmektir.

Doğru bir araştırma için **dönemin tarihi ve kültürüne hâkim olmak** önemlidir. **Dünya siyasi tarihine tam bir vukufiyet** ise öncelikli şartlar arasında sayılmaz. Ayrıca, araştırmacının **bugünün değerleriyle o dönemi anlamaya çalışmaması** gerekir.

Osmanlı’daki eğitim sisteminin temelini medreseler oluşturur. Beylik döneminde kurulan ilk medrese **İznik Medresesi**’dir. İstanbul’un fethinden sonra kurulan ve eğitim sisteminin zirvesini temsil eden kurum ise **Fatih Sultan Mehmed** döneminde tamamlanan **Sahn-ı Semân Medreseleri**’dir.

Mantık, Kelam ve Düşünce Yapısı

Osmanlı Dönemi düşünce yapısının en karakteristik özelliklerinden biri, Felsefe, Kelam ve Tasavvuf gibi farklı bilim dallarını ve gelenekleri birleştiren **çok boyutlu bir düşünce yapısına sahip olması**dır. Felsefi konuların çoğu, bağımsız felsefe eseri olarak değil, **İlahiyat ve Kelam** eserleri içinde tartışılmıştır.

**Esîrüddin el-Ebherî**’nin **İsâgûcî** eseri, medreselerde okutulan temel bir **Mantık** kitabıdır. Ebherî’ye göre **burhanın** (kesin kanıt) öncüllerinden biri, tevatür yoluyla aktarılanlara dayanan **Mütevâtirât**’tır. Yine Ebherî’ye göre **varlık** (vücûd) kavramı, var olan her şey için müşterek ve akıl tarafından kolayca tasdik edilebilen bir kavramdır.

Osmanlı medreselerinde eserleri okutulan âlimler arasında **Kâdî Beyzâvi, Gazzâlî, Ebherî** ve **Şerîfel-Cürcânî** gibi isimler bulunurken, **Kemâleddin İbn Yûnus** bu âlimlerden değildir.

Kelamcıların rakiplerinden biri **Mu’tezile**’dir. **Fahruddin er-Râzî**’nin felsefi eleştirileri ise Razi’nin İbn Sina’nın eserine şerh niteliğinde olan Şerhu’l-İşârât’ta da yer alır. **Şerh ve Haşiye** literatürünün konuları arasında **dinî, felsefî, hukukî, hikemî** metinler ile **şiir ve nutuklar** bulunurken, **masal** bu geleneğin konusu değildir.

Tasavvuf ve Filozoflar

**Dâvûd-i Kayserî**, **Vahdet-i Vücûd** (Varlığın Birliği) öğretisini felsefi bir boyutta yorumlamış ve savunmuştur. Kayserî’nin, İbnü’l-Arabî’nin öğretisini sistemleştiren **Abdürrezzâk el-Kâşânî**’nin öğrencisi olduğu düşünülmektedir. İbnü’l-Arabî ve takipçilerinin kaynakları genellikle tasavvufi gelenekten gelir; **İbn Sina** öncelikli kaynakları arasında yer almaz.

Kayserî’nin **Tabiat felsefesi** alanında, Batı’daki enerjetizm teorisinden önce “varlık-enerji” ilişkisine dair görüşler ortaya koyduğu belirtilir.

**Teftâzânî**’ye göre hem dinin hem de felsefenin ortak amacı, insana **dünya ve ahirette mutluluğu** getirmektir. Teftâzânî’nin tasavvufa bakışı ise, **tasavvufi hayat tarzını olumlu bulmak ancak bazı yanlış anlayışları eleştirmek** şeklinde özetlenebilir.

1. Aşağıdakilerden hangisi Ebherî’ye göre burhanın dayandığı öncüllerdendir?

A) Gündelik bilgi
B) Duyu bilgisi
C) Mütevâtirât
D) Meşhûrât
E) Tarih bilgisi

Cevap : C) Mütevâtirât

Açıklama : Ebherî, burhanın (kesin kanıt) öncüllerini yedi kısma ayırır. Bu öncüllerden biri de, yalan üzerinde birleşmeleri aklen imkânsız olan topluluğun şahitliğine dayanan **Mütevâtirât** (tevatür yoluyla aktarılanlar)’tır.

2. Gazzali ile birlikte Eşari kelamcıların öncelikli rakipleri aşağıdakilerden hangisidir?

A) Mu’tezile
B) Tasavvufçular
C) Sufiler
D) Batı felsefesi
E) Ibn Sina

Cevap : A) Mu’tezile

Açıklama :

3. Ebheri’nin eserlerinden biri olan “İsaguci” hangi alanda yazılmıştır?

A) Felsefe
B) Matematik
C) Metafizik
D) Astronomi
E) Mantık

Cevap : E) Mantık

Açıklama : Esîrüddin el-Ebherî’nin **İsâgûcî** (Isagoge), mantık biliminin Giriş (medhal) kısmına dair yazılmış, klasik Osmanlı medreselerinde yüzyıllarca temel ders kitabı olarak okutulmuş bir mantık eseridir.

4. Osmanlı Dönemi düşüncesi üzerine yapılacak bir araştırmada aşağıdaki unsurlardan hangisi dönemin düşüncesini doğru konumlandırmak açısından öncelikli olmalıdır?

A) Günümüz teknolojik gelişmelerine yer verilmesi
B) Osmanlı sanatının değerlendirilmesi
C) Osmanlı mirasının devraldığı düşünce geleneğinin bilinmesi
D) Osmanlı edebiyatının incelenmesi
E) Tarihi belgelerin okunması

Cevap : C) Osmanlı mirasının devraldığı düşünce geleneğinin bilinmesi

Açıklama : Osmanlı düşüncesini doğru anlamlandırmak için öncelikle, kendisinden önceki İslam düşünce geleneğinden devraldığı mirasa (kelam, felsefe, tasavvuf) ve bu mirası nasıl sürdürdüğüne odaklanmak gerekir.

5. Osmanlı Beyligi’nde kurulan ilk medrese aşağıdakilerden hangisidir?

A) Süleymaniye Medresesi
B) İznik Medresesi
C) Edirne Därülhadis Medresesi
D) Orhan Gazi Medresesi
E) Eyüp Medresesi

Cevap : B) İznik Medresesi

Açıklama :

6. Sahn-ı Semân Medreseleri hangi padişah döneminde tamamlanmıştır?

A) Kanuni Sultan Süleyman
B) I. Murad
C) Fatih Sultan Mehmed
D) II. Murad
E) Yıldırım Bayezid

Cevap : C) Fatih Sultan Mehmed

Açıklama : İstanbul’un fethinden sonra Fatih Sultan Mehmed’in emriyle kurulan ve Osmanlı eğitim sisteminin zirvesini temsil eden **Sahn-ı Semân Medreseleri**, Fatih döneminde tamamlanmıştır.

7. Osmanlı’da felsefi eserlerin çoğunluğu aşağıdaki alanların hangisinde yazılmıştır?

A) İlahiyat ve kelam
B) Sanat
C) Tarih
D) Sosyoloji
E) Doğa felsefesi

Cevap : A) İlahiyat ve kelam

Açıklama : Osmanlı düşünce geleneğinde felsefi konular genellikle bağımsız felsefe eserleri yerine, **İlahiyat** ve özellikle **Kelam** (İslam teolojisi) eserleri içinde tartışılmıştır.

8. Düşünce tarihi araştırmacılığında “sürekliliği” takip etmek için öncelikli olarak aşağıdakilerden hangisinin yapılması gerekir?

A) Her düşünürü bağımsız olarak ele almak
B) Felsefe tarihi hakkında derinlikli bilgiye sahip olmak
C) Arapçaya vâkıf olmak
D) Tarihi süreci değerlendirirken tutarlı olmak
E) Değişim parametrelerini tespit edip dönüşümün ve kırılmaların izini sürmek

Cevap : E) Değişim parametrelerini tespit edip dönüşümün ve kırılmaların izini sürmek

Açıklama : Düşünce tarihi araştırmalarında sürekliliği ve evrimi doğru bir şekilde izlemek, düşünce geleneğindeki **değişim ve kırılma noktalarını** tespit ederek genel bir analiz yapmayı gerektirir.

9. Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı medreselerinde eserleri okutulan âlimlerden değildir?

A) Kâdî Beyzâvi
B) Gazzâlî
C) Ebherî
D) Kemâleddin İbn Yûnus
E) Şerîfel-Cürcânî

Cevap : D) Kemâleddin İbn Yûnus

Açıklama : Kâdî Beyzâvi, Gazzâlî, Ebherî ve Şerîfel-Cürcânî gibi âlimlerin eserleri (özellikle kelam ve mantık alanında) Osmanlı medrese müfredatının temelini oluşturmuştur. **Kemâleddin İbn Yûnus** bu isimler arasında değildir.

10. Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı dönemi düşünce tarihini doğru bir şekilde araştırmak için yerine getirilmesi gereken öncelikli şartlar arasında yer almaz?

A) Bugünün değerleriyle o dönemi anlamaya çalışmamak
B) Dönemin dayandığı felsefi/ilmi temeli tespit ve tahlil
C) Ön yargılardan uzak bağımsız bir araştırma arzusuna sahip olma
D) Dünya siyasi tarihine tam bir vukufiyet
E) Dönemin tarihi ve kültürüne hâkimiyet

Cevap : D) Dünya siyasi tarihine tam bir vukufiyet

Açıklama : Osmanlı düşünce tarihini araştırmak için gerekli olan öncelikli şartlar arasında dönemin **kendi değerlerinden** hareket etmek, **felsefi temeli** analiz etmek ve dönemin **tarih/kültürüne** hakim olmak bulunur. Dünya siyasi tarihine tam bir vukufiyet, gerekli olsa da, düşünce tarihini doğru bir şekilde araştırmak için öncelikli şartlar arasında sayılmaz.

11. Davud-i Kayseri’nin Batı’daki enerjetizm teorisinden altı yüzyıl önce önemli bir doktrin ortaya koyduğu bilim dalı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kimya
B) Mantık
C) Fizik
D) Matematik
E) Tabiat felsefesi

Cevap : E) Tabiat felsefesi

Açıklama : Dâvûd-i Kayserî’nin, Batı’daki enerjetizmden önce “varlık-enerji” ilişkisine dair görüşler ortaya koyduğu bilim dalı **Tabiat felsefesi**dir (Doğa felsefesi).

12. Dâvûd-i Kayseri aşağıdaki düşünce sistemlerinden hangisini felsefi bir boyutta yorumlamış ve savunmuştur?

A) Ekberiyye tarikatı
B) Zahiri ilim
C) Atomizm
D) Panbioizm
E) Vahdet-i vücûd

Cevap : E) Vahdet-i vücûd

Açıklama : Dâvûd-i Kayserî, **Vahdet-i Vücûd** (Varlığın Birliği) öğretisinin İbnü’l-Arabî sonrası dönemin en önemli yorumcularından ve savunucularından biridir.

13. Razi’nin felsefi eleştirileri aşağıdaki eserlerinin hangisinde en yetkin şekilde ifade edilmiştir?

A) el-Mebâhisu’l-Meşrıkiyye
B) el-Muhassal
C) Şerhu’l-İşârât
D) el-Metâlibu’l-âliye
E) el-Felsefe ve İslam

Cevap : C) Şerhu’l-İşârât

Açıklama :

14. Aşağıdakilerden hangisi Teftázání nin tasavvufa bakışını doğru olarak ifade etmektedir?

A) Tasavvufi hayat tarzını olumlu bulur ancak bazı yanlış anlayışları eleştirir.
B) Tasavvufun yalnızca bâtıni manalarını kabul eder.
C) Vahdet-i vücûd anlayışını mutlak bir doğru olarak kabul eder.
D) Tasavvufu tamamen reddeder.
E) Velayetin nübüvvetten üstün olduğunu savunur.

Cevap : A) Tasavvufi hayat tarzını olumlu bulur ancak bazı yanlış anlayışları eleştirir.

Açıklama : Sadeddin et-Teftâzânî, mutasavvıfların hayat tarzını ve ahlakını onaylamakla birlikte, özellikle Vahdet-i Vücûd gibi bazı aşırı metafizik yorumları ve yanlış anlaşılmaları eleştirel bir yaklaşımla değerlendirmiştir.

15. Teftazanî’ye göre din ve felsefenin ortak amacı aşağıdakilerden hangisidir?

A) İnsanın iki cihanda mutluluğu elde etmesini sağlamak
B) Bilimsel gelişmeleri hızlandırmak
C) Maddi zenginlik elde etmek
D) Ahlaki değerleri korumak
E) Dünyada barışı sağlamak

Cevap : A) İnsanın iki cihanda mutluluğu elde etmesini sağlamak

Açıklama : Teftâzânî’ye göre hem dinin (kelam) hem de felsefenin temel amacı, insana **dünya ve ahirette (iki cihanda) mutluluğu** getirecek doğru yolu göstermektir.

16. Aşağıdakilerden hangisi İbnü’l-Arabi ve takipçilerinin öncelikli kaynaklarından biri değildir?

A) Bayezid-i Bistâmî
B) Cüneyd-i Bağdadî
C) Hakim Tirmizî
D) İbn Sina
E) Sehl b. Abdullah Tüsterī

Cevap : D) İbn Sina

Açıklama : İbnü’l-Arabî ve **Ekberiyye** ekolünün öncelikli kaynakları, genellikle tasavvufi gelenekten gelen şahsiyetlerdir. İbn Sina ise Meşşâî felsefesinin en büyük temsilcisi olup, tasavvufi literatürün doğrudan kaynağı değildir.

17. Aşağıdakilerden hangisi şerh ve haşiye literatürünün konularından biri değildir?

A) Şiir ve nutuklar
B) Kanunlar ve hukuki mevzuat
C) Hikemi eserler
D) Masal
E) Dini, felsefi eserler

Cevap : D) Masal

Açıklama : Şerh (açıklama) ve haşiye (dipnot/kısa açıklama) literatürü, bir metni açıklama geleneğidir. Bu gelenek genellikle **dinî, felsefî, hukukî, hikemî** metinler, **şiirler ve nutuklar** üzerine kuruludur. **Masal** türü bu akademik geleneğin konusu değildir.

18. Ebheri’ye göre “varlık” kavramı hakkında aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) Varlık, dış dünyadaki tek tek varlıklar arasında müşterek bir kavram değildir.
B) Varlık, tüm varolanlar için ortak ve akılda tasdik edilebilen bir kavramdır.
C) Varlık, yokluğun doğrulanmasından sonra gelen bir kavramdır.
D) Varlık, yalnızca soyut kavramlar arasında ortak bir unsur olarak kabul edilir.
E) Varlık, yalnızca zihinde var olan soyut bir kavramdır.

Cevap : B) Varlık, tüm varolanlar için ortak ve akılda tasdik edilebilen bir kavramdır.

Açıklama : Ebherî’nin temsil ettiği İslam mantık geleneğine göre, **varlık** (vücûd) kavramı, var olan her şey için müşterek (ortak) bir kavramdır ve akıl tarafından herhangi bir kanıta gerek duyulmadan tasdik edilir.

19. Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı Dönemi düşünce yapısının karakteristik özelliklerinden biridir?

A) Felsefi eserlerin yalnızca dil alanında kalması
B) Çok boyutlu bir düşünce yapısına sahip olması
C) Bireysel düşüncenin önemsenmemesi
D) Batı felsefesine kapalı olması
E) Din ve felsefenin birbirinden tamamen ayrılması

Cevap : B) Çok boyutlu bir düşünce yapısına sahip olması

Açıklama : Osmanlı düşünce yapısı, Felsefe, Kelam, Tasavvuf, Mantık, Tıp, Matematik gibi farklı bilim dallarını ve düşünce geleneklerini bir arada barındıran **çok boyutlu** bir yapıya sahiptir.

20. Dâvûd-i Kayseri’nin aşağıdaki mutasavvıflardan hangisinin öğrencisi olduğu düşünülmektedir?

A) Sadreddin Konevî
B) Abdürrezzâk el-Kâşânî
C) Geyikli Baba
D) Şeyh Edebâlî
E) İbnü’l-Farız

Cevap : B) Abdürrezzâk el-Kâşânî

Açıklama : Osmanlı’nın ilk müderrisi olan Dâvûd-i Kayserî’nin, İbnü’l-Arabî’nin öğretisini sistemleştiren önemli isimlerden biri olan **Abdürrezzâk el-Kâşânî**’nin öğrencisi olduğu kabul edilmektedir.