Pozitivist Felsefe 2024-2025 Vize Soruları

Viyana Çevresi ve Temel İlkeleri

**Viyana Çevresi** olarak bilinen düşünce akımı, **Mantıkçı Pozitivizm**, Mantıkçı Empirizm ve Yeni Pozitivizm gibi adlandırmalarla tanınır. Bu akımın önde gelen düşünürleri arasında **Moritz Schlick, Rudolf Carnap** ve **Otto Neurath** gibi isimler yer alır; **Walther Kranz** bu çevrenin bir üyesi değildir.

Viyana Çevresi, **metafizik karşıtlığı** ile öne çıkar. Metafizik karşıtlığı, dönemin bilimsel gelişimi tarafından beslenmiş ve Çevreyi kuran düşünürlerin farklı bilimlerden gelmesiyle adeta zorunlu bir kabul haline gelmiştir (I. ve II. yargılar doğrudur). Çevre düşünürleri, geleneksel felsefenin hiç kimsenin cevabını veremediği ve hesabı verilemeyen sorulardan oluştuğunu savunur (III. yargı doğrudur).

Doğrulama ve Anlamlılık

Mantıkçı Pozitivizm’in temelinde **Doğrulama Yöntemi** (verifiability) yatar. Bir yargının anlamlı olabilmesi için deney ve gözlemle test edilebilir olması gerekir. Örneğin, **”Fenerin ışığının rengi kırmızıdır”** gibi olgusal ifadeler doğrulanabilirken, duygusal veya değerlendirici ifadeler (sevimlilik, güzellik gibi) bu yöntemle test edilemez.

Mantıkçı Pozitivizm, bilginin kavramlar arasındaki formel ilişkilerle tanımlanmasında **Sezgi**’yi reddeder, çünkü sezgi deneyime dayanmaz. Russell ve Ayer gibi empirisist gelenekten gelen düşünürler, önermeler arasındaki ilişkiyi **Uygunluk** kavramı aracılığıyla tanımlamıştır. Bu bağlamda, **Apriori formlar** düşüncesi (Kant ile ilişkilendirilir) empirisist Russell’ın savunduğu bir teori değildir.

Carnap, Comte ve Mach

**Rudolf Carnap**, **Der logische Aufbau der Welt** (Dünyanın Mantıksal Yapısı) adlı eserinde (1928), tüm bilimsel terimlerin empirik veriler aracılığıyla tanımlanabileceğini göstermeye çalışmıştır. Carnap’ın felsefesi bir dil felsefesi olarak ele alınır ve dilin, **mantıksal terimler** ve **mantıksal olmayan terimler** olarak ikiye ayrılması onun önemli katkılarındandır. Carnap’ın modalite konusundaki görüşleri “Meaning and Necessity” (Anlam ve Zorunluluk) adlı çalışmasında yer alır.

**Auguste Comte** (Pozitivizmin kurucusu) ise ahlakı kesin bilimler örneğine göre kurmak istemiş, böylece pozitivizmin prensiplerini ahlak alanına uygulamaya çalışmıştır. Sosyal Pozitivizmi bireysel özgürlükle birleştiren ise **J. Mill**’dir.

**Ernst Mach**’ın duyusal algılanamayan fiziksel kavramlara karşı çıkması, **Atomun yapısı** gibi doğrudan gözlemlenemeyen alanların olumsuz etkilenmesine yol açmıştır. Ayrıca **Öklid dışı geometrilerin** ortaya çıkışı, Viyana Çevresi’nin Kant’ın geometri hakkındaki görüşlerini kabul etmeyişinin temel gerekçesi olmuştur.

1. Aşağıdakilerden hangisi Viyana Çevresi düşünürlerinden biri değildir?

A) Otto Neurath
B) Moritz Schlick
C) Ernst Mach
D) Walther Kranz
E) Rudolf Carnap

Cevap : D) Walther Kranz

Açıklama : Viyana Çevresi (Mantıkçı Pozitivizm) düşünürleri arasında Moritz Schlick, Rudolf Carnap ve Otto Neurath gibi isimler yer alır. **Walther Kranz** ise Antik Yunan felsefesi uzmanı olarak bilinir ve Çevre’ye dahil değildir.

2. Aşağıdakilerden hangisi Viyana Çevresi pozitivizmi için kullanılan adlandırmalardandır?

A) Eksistensiyalizm
B) İrrasyonel Pozitivizm
C) Neo-Platonizm
D) İdealizm
E) Mantıkçı Pozitivizm

Cevap : E) Mantıkçı Pozitivizm

Açıklama : Viyana Çevresi olarak bilinen akım, benimsediği temel prensipler (Mantık ve Deney) nedeniyle sıklıkla **Mantıkçı Pozitivizm** adıyla anılır. Ayrıca Mantıkçı Empirizm ve Yeni Pozitivizm de bu adlandırmalar arasındadır.

3. Viyana çevresi ile Fransız sosyoloji okulu adıyla bilinen pozitivizm arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisiyle ifade edilebilir?

A) Cevap aradıkları sorular açısından aralarında ilişki yoktur.
B) Farklı sorulara cevap aramışlardır.
C) Viyana çevresi pozitivizmi, Fransız sosyoloji okulu pozitivizminin devamıdır.
D) Birbirlerinden etkilenmişlerdir.
E) Aynı sorulara cevap aramışlardır.

Cevap : A) Cevap aradıkları sorular açısından aralarında ilişki yoktur.

Açıklama :

4. Aşağıdakilerden hangisi deney ve gözlemden elde edilmeyen ve bazı ön kabuller içerebilme özelliği taşıyan kavramlara örnek olarak gösterilebilir?

A) “Hareket” kavramının “basit sarkaç” ve “manyetizma” kavramıyla ilişkisi
B) “Kuvvet” kavramının “kütle” ve “ivme” kavramıyla ilişkisi
C) “Elektrik alanı” kavramının “elektrik yükü” ve “zaman” kavramıyla ilişkisi
D) “Duygu durumu” kavramının “ağlamakta olan kişi” ve “mutsuzluk” kavramıyla ilişkisi
E) “Isı” kavramının “ocaktaki tencere” ve “ateş” kavramıyla ilişkisi

Cevap : B) “Kuvvet” kavramının “kütle” ve “ivme” kavramıyla ilişkisi

Açıklama :

5. Bireysel gelişmeyi ve özgürlüğü savunmakla Comte un katı görüşlerinin dışına çıkmış fakat toplumun yeni esaslara göre yeniden düzenlenmesi gerektiğini savunmakla da S. Simon-A. Comte pozitivizmini sürdürmüştür.
Yukarıda sözü edilen düşünür aşağıdakilerden hangisi?

A) J. Mill
B) H. Reichenbach
C) A. Comte
D) S. Simon
E) J. Bentham

Cevap : A) J. Mill

Açıklama : Sosyal pozitivizmin kurucuları Saint Simon ve Comte’un toplumu yeniden düzenleme fikrini sürdüren, ancak Comte’un katı görüşlerinden ayrılarak bireysel özgürlüğü savunan düşünür **John Stuart Mill**’dir.

6. Schlick’e göre aşağıdakilerden hangisi bilginin kavramlar arasındaki formel ilişkilerle tanımlanmasında kullanılmaz?

A) İşaret etme
B) Tanıma
C) Sezgi
D) Yaşantı
E) Gösterme

Cevap : C) Sezgi

Açıklama : Viyana Çevresi düşünürlerinden Moritz Schlick ve genel olarak mantıkçı pozitivizm, bilginin kaynağı olarak sezgiyi reddeder. Bilgi, mantıksal formüllerle ve deneyimle (yaşantı) ilişkilendirilmiş kavramlarla tanımlanır. Sezgi, Kant sonrası metafiziğin bir ögesi olarak görülür ve kabul edilmez.

7. Carnap’ın analitik/sentetik ayrımı, gerek dilin ve düşüncenin işleyişi gerek fizik nesnelere ilişkin görüşlerimizin yine dil ve düşünce açısından ele alınmasında son derece önemlidir.
Carnap’ın bu ayrıını aşağıdaki sorunlardan hangisi ile dolaylı bir şekilde ilişkili değildir?

A) Empirizm/rasyonalizm
B) İçlem/kaplam
C) Epistemik mantık
D) Modalite felsefesi
E) Matematik felsefesi

Cevap : D) Modalite felsefesi

Açıklama :

8. Aşağıdakilerden hangisi Viyana Çevresi olarak bilinen düşünce akımının tanımlarından biri değildir?

A) Mantıkçı Empirizm
B) Mantıksal Atomizm
C) Yeni Pozitivizm
D) Mantıksal Nominalizm
E) Mantıkçı Pozitivizm

Cevap : D) Mantıksal Nominalizm

Açıklama :

9. Aşağıdaki düşünürlerden hangisi ahlakı (etiği) kesin bilimler örneğine göre kurmak istemiş, böylece pozitivist felsefenin prensiplerini ahlak alanına uygulamaya çalışmıştır?

A) H. Reichenbach
B) J. Bentham
C) A. Comte
D) S. Simon
E) J. Mill

Cevap : B) J. Bentham

Açıklama :

10. Carnap bu eserinde tüm bilimsel terimlerin empirik veriler aracılığıyla tanımlanabileceğini göstermeye çalışmıştır. Eserde verilen tanımlar, kesin ve keskin bir yöntemle yani mantıksal/sentaktik yöntem kullanılarak gerçekleştirilir. Eser 1928 tarihinde yayımlanmıştır.
Yukarıda özellikleri verilen Carnap’ın eseri aşağıdakilerden hangisidir?

A) Dünyanın Mantıksal Yapısı
B) Rölativite Teorisi
C) Newton Fiziğinden Rölativite Teorisine
D) Mantıksal Yapının Analiz Yöntemleri
E) Rölativite ve Mantık

Cevap : A) Dünyanın Mantıksal Yapısı

Açıklama : 1928’de yayımlanan ve tüm bilimsel terimleri empirik veriler aracılığıyla sentaktik (mantıksal) yöntemle tanımlamayı amaçlayan Carnap eseri, **Der logische Aufbau der Welt** (Dünyanın Mantıksal Yapısı)’dır.

11. I. Önceki felsefi sistemleri boş birer metafizik yapıdır.
II. Metafizik bir sorunun denetlenebilir bir cevabı yoktur.
III. Metafizik, bilim ve felsefe arasındaki ilişkisizliğin sonucudur.
Viyana Çevresinin metafizik görüşleri ile ilgili yukarıdakilerden hangisi veya hangileri doğrudur?

A) Yalnız II
B) I ve II
C) I ve III
D) II ve III
E) Yalnız I

Cevap : B) I ve II

Açıklama : Viyana Çevresi, geleneksel felsefenin cevabı verilemeyen sorulardan oluştuğunu düşünerek önceki felsefi sistemleri **boş birer metafizik yapı** olarak reddeder (I. doğrudur). Metafizik sorular, doğrulama ilkesi gereği **denetlenebilir bir cevaba** sahip değildir (II. doğrudur).

12. Aşağıdakilerden hangisi Viyana Çevresi düşünürlerinin Kant’ın geometri anlayışındaki bazı noktaları kabul etmeyişlerinin gerekçesi olarak gösterilebilir?

A) Viyana Çevresi düşünürlerinin geometriye önem vermeyişleri
B) Öklid dışı geometrilerin ortaya çıkışı
C) Kant’in geometriye gereken önemi vermeyişi
D) Kant’ın metafizikçi bir filozof oluşu
E) Kant’in geometri anlayışının bazı iç tutarsızlıklar barındırması

Cevap : B) Öklid dışı geometrilerin ortaya çıkışı

Açıklama : Kant’ın geometrinin sentetik-apriori olduğu yönündeki görüşü, 19. yüzyılda **Öklid dışı geometrilerin** keşfedilmesiyle çürütülmüş, bu da Viyana Çevresi’nin Kant’ın bu görüşlerini kabul etmemesinin temel gerekçesi olmuştur.

13. Russell ve Ayer gibi empirisist gelenekten gelen düşünürlere göre iki tür önerme arasındaki ilişki aşağıdaki kavramların hangisi aracılığıyla tanımlanır?

A) Uygunluk
B) Benzerlik
C) Fizik
D) Anlamlılık
E) Matematik

Cevap : A) Uygunluk

Açıklama :

14. Comte hangi görüşü ile S. Simon’dan ayrılmıştır?

A) Pozitivizmin amacı, toplum olaylarını incelemek ve topluma yön vermektir.
B) Pozitivist felsefenin görevi, bütün bilimlerin ortak olan genel ilkelerini bulmaktır.
C) Toplum, pozitif felsefenin prensiplerine göre yeniden kurulmalıdır.
D) İnsanlık yeni bir çağda, bilimsel gelişmelerin getirdiği yenilikler çağında yaşamaktadır.
E) İnsanlığın gelişimi, tarihi evrimin bir neticesidir.

Cevap : E) İnsanlığın gelişimi, tarihi evrimin bir neticesidir.

Açıklama :

15. Aşağıda verilen düşünür – teori eşleştirilmelerinden hangisi yanlıştır?

A) Russell – Uygunluk teorisi
B) Wittgenstein – Resim teorisi
C) Carnap – Dünyanın mantıksal inşası
D) Russell – Apriori formlar
E) Ayer – Uygunluk teorisi

Cevap : D) Russell – Apriori formlar

Açıklama : **Apriori formlar** (deneyden önce gelen zorunlu yapılar), genellikle Immanuel Kant felsefesiyle ilişkilendirilir. Bertrand Russell, empirisist gelenekten gelen bir filozoftur ve apriori formlar teorisini savunmamıştır.

16. Mach’ın felsefi görüşleri ve bilimsel çalışmaları ışığında kavramları yeniden tanımlamak suretiyle getirdiği yeni yorumlar, yeni bir fizik teorisinin kurulmasında rol oynamıştır.
Yukarıdaki açıklamaya rağmen aşağıdakilerden hangisi Mach’ın olumsuz etkilediği bir çalışma alanı olarak gösterilebilir?

A) Uzay ve zamanın yapısı
B) Basitlik ilkesi
C) Atomun yapısı
D) Genel görelilik teorisi
E) Özel görelilik teorisi

Cevap : C) Atomun yapısı

Açıklama : Ernst Mach, duyusal algılanamayan fiziksel kavramlara karşı çıkmıştır. **Atomun yapısı** (atomun varlığı) da doğrudan gözlemlenemeyen bir kavram olduğu için Mach, atom teorisini ve atomun varlığını reddetmiştir. Bu nedenle atomun yapısı, Mach’ın olumsuz etkilediği bir alandır.

17. Yukarıda Carnap’ın görüşlerinden bazıları verilmiştir.
1. Carnap’ın modaliteyi “mantıksal doğru” kavramı aracılığıyla ele alması, felsefi sorunların bir dil problemi olarak görülmesi açısından çok önemli bir aşamadır. ( )
2. Carnap’ın bilim felsefesini bir dil felsefesi olarak ele alması, yine bu Çevre’nin felsefe anlayışının tipik katkılarından biri değildir. ( )
3. Carnap’a göre bir dili “mantıksal terimler” ve “mantıksal olmayan terimler” olarak ikiye ayırmak mümkündür. ( )
4. Carnap’ın modalite konusundaki görüşleri “Anlam ve Zorunluluk” adlı çalışmasında yer alır. ( )
Yargıların doğru ise (D), yanlış ise (Y) olarak gösterimi aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir?

A) D, D, D, Y
B) Y, D, Y, D
C) D, Y, D, D
D) D, Y, Y, D
E) D, D, Y, D

Cevap : C) D, Y, D, D

Açıklama : **1. Yargı (D):** Carnap modaliteyi mantıksal doğrulukla ilişkilendirmiştir. **2. Yargı (Y):** Carnap’ın bilim felsefesini dil felsefesi olarak ele alması Viyana Çevresi’nin en tipik katkılarından biridir, dolayısıyla yargı yanlıştır. **3. Yargı (D):** Carnap, dil terimlerini mantıksal ve mantıksal olmayan olarak ikiye ayırmıştır. **4. Yargı (D):** Carnap’ın modalite görüşleri “Meaning and Necessity” (Anlam ve Zorunluluk) eserinde yer alır. Doğru sıralama: D, Y, D, D.

18. Aşağıdaki düşünürlerden hangisi konuşma dilini başlı başına bir problem alanı olarak ele almıştır?

A) Goethe
B) Descartes
C) Malebranche
D) Schopenhauer
E) Frege

Cevap : E) Frege

Açıklama : **Gottlob Frege**, modern mantığın ve analitik felsefenin kurucusudur. Dili, özellikle doğal dili ve mantıksal yapısını, felsefi sorunların temelini oluşturan bir problem alanı olarak ele almıştır.

19. Aşağıda verilen yargıların hangisinde doğrulama yöntemi kullanılabilir?

A) Kedi çok sevimlidir.
B) Felsefe öğrencileri akıllıdır.
C) Asansörle aşağı inin.
D) Çiçeğin kokusu çok güzeldir.
E) Fenerin ışığının rengi kırmızıdır.

Cevap : E) Fenerin ışığının rengi kırmızıdır.

Açıklama : Viyana Çevresi’nin kullandığı **doğrulama yöntemi** (verifiability) bir önermenin anlamlı olabilmesi için deney ve gözlemle test edilebilir olmasını gerektirir. “Fenerin ışığının rengi kırmızıdır” önermesi doğrudan duyusal algıyla (gözlemle) doğrulanabilir bir olguyu ifade eder. Diğerleri duygusal, değerlendirici veya emredici ifadelerdir.

20. I. Metafizik karşıtlığı, felsefi tercih olmanın ötesinde, özellikle o dönemin bilimsel gelişimi tarafından beslenip geliştirilmiştir.
II. Viyana Çevresini kuran düşünürlerin tamamının farklı bilimlerden gelmesi ise metafizik karşıtlığını da Viyana Çevresi için âdeta zorunlu bir kabul haline getirmiştir.
III. Çevre düşünürleri için geleneksel felsefe, hiç kimsenin cevabını veremediği ve veremeyeceği sorular ile hesabı verilemeyen cevaplardan oluşmaktadır.
IV. Cevabı verilemeyen soruların ve hesabı verilemeyen cevapların çevre düşünürlerinin gözündeki adı epistemolojidir.
Viyana Çevresinin metafizik ile ilgili yukarıda verilen görüşlerinden hangileri doğrudur?

A) I ve II
B) II, III ve IV
C) I, II ve III
D) I ve IV
E) I, II ve IV

Cevap : C) I, II ve III

Açıklama : Viyana Çevresi’nin metafizik karşıtlığı, bilimsel gelişmelerle beslenmiştir (I. doğrudur). Çevreyi kuran düşünürlerin farklı bilim dallarından gelmesi, metafiziğe karşıtlığı zorunlu kılmıştır (II. doğrudur). Geleneksel felsefe, cevabı verilemeyen sorulardan oluşmaktadır (III. doğrudur). Cevabı verilemeyen soruların adı **epistemoloji** değil, metafiziktir (IV. yanlıştır). Doğru yargılar I, II ve III’tür.