Afetlerde Medya İletişimi 2023-2024 Vize Soruları

Giriş

Afet yönetimi, afetlerin neden olduğu can ve mal kayıplarını önlemek, müdahaleyi organize etmek ve iyileştirme sürecini yönetmek için yürütülen kapsamlı faaliyetlerdir. Bu sürecin tüm safhalarında etkin bir rol oynayan en önemli araçlardan biri “Medya”dır. Medya, afet öncesi halkı bilinçlendirme, afet anında bilgilendirme ve afet sonrası iyileştirme çalışmalarına destek olma gibi hayati işlevler üstlenir. Bu makalede, afet durumlarında medyanın rolü, kriz iletişimi ve bu sürecin temel dinamikleri incelenecektir.

Medyanın İşlevleri ve Özellikleri

Kitle iletişim araçları (Medya), toplumsal yaşamda dört temel işlevi yerine getirir: Haber ve bilgi sağlama (çevrelerinde olup bitenlerden haberdar etme), eğitim, toplumsallaştırma ve eğlendirme. Bu işlevlerin dışında kalan ve etik bir sapma olarak görülen “manipülasyon işlevi”, medyanın temel işlevlerinden biri olarak kabul edilmez. Medyanın temel özellikleri arasında mesaj üretip dağıtması ve ticari bir işletme olması yer alır; ancak “görsellik” (örn: radyo) tüm medya türleri için geçerli bir özellik değildir. Günümüzde medya, “geleneksel medya” (TV, gazete) ve “yeni medya” (internet, sosyal medya) olarak genel bir ayrıma tabi tutulur.

Afetlerde Kriz Yönetimi ve İletişim

Afetler, bir kuruluşun veya toplumun bütünlüğünü tehdit eden “kriz” durumları yaratır. Kriz yönetimi, bu beklenmedik olayları kontrol altına alma sürecidir. Krizler; operasyonel, ani ve potansiyel krizler olarak sınıflandırılabilir. Başarılı bir kriz yönetimi için kriz yönetim ekibinin, kriz odasının ve kriz sözcüsünün önceden belirlenmesi gerekir. Bu süreçte en önemli hata, “bilgi akışının durdurulması” olur; aksine amaç, iletişimi kontrol altında tutmaktır. Krizle ilgili açıklamaların üst düzey yöneticiler ve uzmanlar tarafından yapılması, mesajın “inandırıcılığını” artırır.

Afet Yönetim Aşamalarında Medyanın Rolü

Medyanın rolü, afetin aşamalarına göre farklılaşır. Medyanın “en çok iş yaptığı dönem”, olayın sıcaklığı ve bilgi ihtiyacının tavan yapması nedeniyle “müdahale” aşamasıdır. Afet yönetiminin “azaltım” aşaması ise, afetin neden olabileceği hasarı en aza indirmek ve maliyetlerin dağıtılmasını sağlamak gibi önleyici faaliyetleri içerir.

Afet ve Acil Durumlarda Medya ile İlişkiler Planı, afet merkezinin koordinasyonunda çalışmayı gerektirir; “afet ve acil durum merkezinden bağımsız çalışmak” bu planın bir parçası değildir.

İletişim Sürecinin Temelleri

Afet iletişimi, temel iletişim bilimi ilkelerine dayanır. İletişim sürecinin temel öğelerinden olan “kanal”, mesajın kaynak ve hedef kitle arasında akışını sağlayan yoldur. Bireyin kendi düşünceleriyle yaptığı iletişim “kişi içi (içsel) iletişim” olarak adlandırılır. Aristo’nun iletişim modeli ise, iletişimi “tek yönlü sözel bir etkinlik” olarak tanımlayan ilk modellerdendir. İletişimin başarısı; doğru kanal seçimi, geri bildirim ve ortak deneyim alanının büyüklüğüne bağlıdır, “kaynağın hızına” değil.

Sonuç

Afetlere hazırlık, sadece kurumsal düzeyde değil, bireysel düzeyde de başlar. Halkın kendi bireysel güvenliğini sağlaması ve afetlere hazırlık süreci öncelikle “evden” başlar. Bilinçlendirme kampanyalarında, mesajların araştırma sonuçlarına göre hazırlandığı adım “Geliştirme/Uygulama” adımıdır. Günümüz medya ortamında “kamusal yayıncılığa geçiş” eğilimi yerine ticarileşme ve tekelleşme görülse de, medyanın afet anındaki rolü, halkın doğru bilgiye ulaşması için hayati önem taşımaya devam etmektedir. Bu nedenle, afet yönetim merkezlerindeki basın sözcülerinin “ünlü olmaları” değil, röportaj yapma ve haber yazma gibi iletişim becerilerine sahip olmaları beklenir.

1. Aşağıdakilerden hangisi krizlerin yönetilmesi için gerekli faktörler arasında yer almamaktadır?

A) Kriz yönetim odasının hazırlanması
B) Kriz yönetim ekitinin oluşturulması
C) Kriz basın odası, kriz iletişim planının hazırlanması
D) Bilgi akışının durdurulması
E) Kriz sözcüsünün belirlenmesi

Cevap : D) Bilgi akışının durdurulması

Açıklama : Kriz yönetiminin temel amacı, bilgi akışını kesmek değil, aksine **iletişim kanallarını açık tutarak** ve **bilgiyi kontrol ederek** doğru şekilde yönetmektir. Kriz yönetim odası, ekibi ve sözcüsü belirlenmelidir.

2. Krizin aşamalarına göre medyanın rolü de farklılaşmaktadır. Medyanın en çok iş yaptığı dönem aşağıdakilerden hangisidir?

A) Düzenleme
B) Müdahale
C) Azaltım
D) Hazırlık
E) İyileştirme

Cevap : B) Müdahale

Açıklama : Medyanın **en çok iş yaptığı dönem**, olayın hemen sonrasında ve sırasında gerçekleşen **Müdahale** aşamasıdır. Bu dönemde kamuoyunun bilgi alma ihtiyacı en üst düzeydedir. Hazırlık ve İyileştirme daha uzun vadeli ve düşük yoğunluklu dönemlerdir.

3. Afet yönetim sisteminin tüm safhalannda etkin bir rol oynayan araç aşağıdakilerden hangisidir?

A) Müdahale araçlan
B) Düzenleme araçları
C) Kamu kurumları
D) Güvenlik güçleri
E) Medya

Cevap : E) Medya

Açıklama : Afet yönetim sisteminin tüm safhalarında (Hazırlık, Müdahale, İyileştirme, Azaltım) halkı bilgilendirme, uyarma ve bilinçlendirme işleviyle etkin bir rol oynayan araç **Medya**’dır. Kamu kurumları ve güvenlik güçleri de rol oynar ancak Medya, halkla iletişimdeki aracı rolü nedeniyle en etkin araçtır.

4. Aşağıdakilerden hangisi kitle iletişim araçlarının İşlevleri arasında yer almaz?

A) Eğlendirme işlevi
B) Manipülasyon işlevi
C) Toplumsallaştırma işlevi
D) Eğitim işlevi
E) Haber ve bilgi sağlama işle

Cevap : B) Manipülasyon işlevi

Açıklama : Kitle iletişim araçlarının temel işlevleri arasında eğitme, eğlendirme, toplumsallaştırma ve haber/bilgi sağlama bulunur. **Manipülasyon işlevi** ise etik olmayan ve istenmeyen bir sonuçtur, kitle iletişim araçlarının resmi olarak kabul edilen **işlevleri arasında yer almaz**.

5. Aşağıdakilerden hangisinde kriz türleri doğru sıralanmıştır?

A) Doğal krizler, Ani krizler, Potansiyel krizler
B) Operasyonel krizler, Ani krizler, Planlı krizler
C) Operasyonel krizler, Ani krizler. Potansiyel krizler
D) Ani krizler, Planlı krizler, Potansiyel krizler
E) Doğal olmayan krizler, Doğal krizler, Potansiyel krizler

Cevap : C) Operasyonel krizler, Ani krizler. Potansiyel krizler

Açıklama : Kriz türleri, kaynak ve zamanlama baz alınarak farklı şekillerde sınıflandırılabilir. Verilen seçenekler arasında yaygın olarak kabul gören ve doğru sıralama **Operasyonel krizler** (işleyişten kaynaklanan), **Ani krizler** (beklenmedik) ve **Potansiyel krizler** (görünürde olan ancak henüz patlak vermemiş) şeklindedir.

6. Aşağıdakilerden hangisi iletişim sürecindeki kanal kavramının açıklamasıdır?

A) İstenmeyen ve iletişimin aksamasına ya da tümüyle engellenmesine neden olan şeylerdir.
B) Kaynak ve hedef kitle arasında yer alan ve simge ya da sembollere dönüşmüş iletinin akışını sağlayan yoldur.
C) Kaynak tarafından iletinin sinyal haline getirilmesi işlemidir.
D) İletişimin konusunu, düşünceleri, görüşleri düzenler.
E) Mesajın ulaşması amaçlanan kişi ya da gruptur.

Cevap : B) Kaynak ve hedef kitle arasında yer alan ve simge ya da sembollere dönüşmüş iletinin akışını sağlayan yoldur.

Açıklama : İletişim sürecinde **Kanal**, mesajın kaynaktan hedef kitleye ulaştırılmasını sağlayan araç, yol veya ortamdır (örn: telefon, gazete, hava dalgaları). B şıkkı bu tanımı doğru olarak ifade etmektedir. A şıkkı gürültü (noise), E şıkkı ise hedef kitle (alıcı) kavramını tanımlar.

7. İçsel iletişim olarak da ifade edilen iletişime verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?

A) Örgüt içi
B) Grup iletişimi
C) Kişiler arası
D) Kitle iletişimi
E) Kişi içi

Cevap : E) Kişi içi

Açıklama : İletişim türlerinden **Kişi İçi İletişim** (Intrapersonal Communication), bireyin kendi düşünce ve duygularıyla yaptığı iletişimi (iç konuşma, düşünme) ifade eder ve bu nedenle **içsel iletişim** olarak da adlandırılır. Örgüt içi (A) ise kurum içindeki iletişimdir.

8. “Halkın kendi bireysel güvenliğini sağlaması ve afetlere hazırlık….. başlar.”
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdaki seçeneklerden hangisi getirilmelidir?

A) Evden
B) Kurumlardan
C) Okullardan
D) Sokaktan
E) Kamudan

Cevap : A) Evden

Açıklama : Afetlere hazırlık ve güvenlik, öncelikle bireyin ve ailenin sorumluluğundadır. Bu sorumluluk ve bilinç, en küçük sosyal birim olan **Evden** (aileden) başlar. Kurumlar ve Kamu sonraki aşamalardır.

9. Aşağıdakilerden hangisi medyanın temel özellikleri arasında yer almaz?

A) Çak boyutlu ve çok işlevli araçlara sahiptir.
B) Öncelikle halkın haber alma hakkını sağlamakla yükümlüdür.
C) Bir iletişim aracıdır, mesaj üretir ve dağıtır.
D) Ticari bir işletmedir, piyasa kurallarına göre işler.
E) Görsellik ön plandadır.

Cevap : E) Görsellik ön plandadır.

Açıklama : Medyanın temel özellikleri arasında çok işlevli araçlara sahip olması, mesaj üretmesi/dağıtması, halkın haber alma hakkını sağlaması ve ticari bir işletme olması yer alır. Ancak medyanın tamamı için **görsellik ön plandadır**  denilemez (örn: radyo). Bu, medyanın bir alt kolu için geçerlidir.

10. Aşağıdakilerden hangisi il/ilçe afet yönetim merkezlerinde basın açıklaması yapacak kişinin özellikleri arasında yer almaz?

A) Yazma ve konuşma becerileri gelişmiş olmalı
B) Röportaj yapmasını bilmeli
C) Basın toplantısı düzenlemesini bilmeli
D) Ünlü olmalı
E) Haber yazmasını bilmeli

Cevap : D) Ünlü olmalı

Açıklama : Afet yönetim merkezlerindeki basın sözcüsünün, etkin iletişim kurabilmesi için yazma/konuşma, röportaj , basın toplantısı ve haber yazma gibi becerilere sahip olması gerekir. **Ünlü olması** ise zorunlu veya gerekli bir mesleki özellik değildir.

11. Aşağıdakilerden hangisi iletişimin başarısı ile ilgili değildir?

A) İletişimin gerçekleştiği yer olan ortak deneyim alanın büyüklüğü
B) Kod açımı ve algılama
C) Kaynağın mümkün olduğu kadar kısa zamanda ve doğru biçimde geri bildirim alması
D) Kanal seçimi
E) Kaynağın hızı

Cevap : E) Kaynağın hızı

Açıklama : İletişimin başarısı; ortak deneyim alanı, algılama , geri bildirim ve doğru kanal seçimi gibi niteliksel unsurlara bağlıdır. **Kaynağın hızı** iletişim sürecinin bir parçasıdır ancak tek başına başarısını belirleyen bir etken değildir.

12. Aşağıdakilerden hangisi televizyonun yararları arasında sayılamaz?

A) Yeni kelimeler ve kavramlar öğreterek, dilini geliştirir.
B) İnsanın bilgi dağarcığını genişletir.
C) Okumak yerine televizyondaki programlar vesilesiyle öğrenmeye çalışılır.
D) Evrende olup bitenlerden haberdar eder.
E) Boş zamanları değerlendirir.

Cevap : C) Okumak yerine televizyondaki programlar vesilesiyle öğrenmeye çalışılır.

Açıklama : Televizyonun yararları dil geliştirme, bilgi dağarcığını genişletme, haber verme ve boş zamanı değerlendirme gibi faydalardır. **Okumak yerine televizyondan öğrenmeye çalışmak** ise bir fayda değil, televizyonun yol açabileceği bir olumsuz sonuçtur (okuma alışkanlığını azaltması).

13. Medya türleri arasında genel bir ayrım yapıldığında aşağıdakilerden hangisi kullanılmaktadır?

A) Görsel-İşitsel medya ve Basılı medya
B) Sosyal medya ve Yeni medya
C) Taşınabilir medya ve Taşınmaz medya
D) Geleneksel medya ve Yeni medya
E) Sosyal medya ve Görsel medya

Cevap : D) Geleneksel medya ve Yeni medya

Açıklama : Medya türleri, teknolojik gelişim ve formatlarına göre **Geleneksel Medya** (gazete, radyo, TV) ve **Yeni Medya** (İnternet, sosyal medya, dijital platformlar) olarak genel bir ayrıma tabi tutulur.

14. Afet Acil Yardım Planlarının eki olarak hazırlanan “Afet ve Acil Durumlarda Medya ile İlişkiler” bölümünde aşağıdaki konulardan hangisi yer almaz?

A) Afet ve acil durum merkezinden bağımsız çalışmak
B) Medya elemanlarıyla çalışmak
C) Bilgiyi toplamak, kontrol etmek ve dağıtmak
D) Söylentileri kontrol etmek
E) İletişim kanallarını açık tutmak

Cevap : A) Afet ve acil durum merkezinden bağımsız çalışmak

Açıklama : Medya ile ilişkiler bölümünde, Medya ile işbirliği, bilgi yönetimi, söylenti kontrolü [cite: 751] ve açık iletişim gibi konular yer alır. Bu planlar, afet merkezinin **koordinasyonunda** çalışmayı gerektirir. **Afet merkezinden bağımsız çalışmak** (A) yer almaz.

15. Aşağıdakilerden hangisi afet öncesi süreç ve azaltım aşamasında genel olarak yapılan faaliyetler arasında yer almaktadır?

A) Afet meydana geldikten sonra uygulanacak kurtarma planlarını hazırlamak
B) Acil durumlara müdahale konusundaki hazırlıkları güçlendirmek
C) Afetin neden olacağı maliyetlerin ve etkilerin dağıtılmasını sağlayan düzenlemeler yapmak
D) Afetin neden olabileceği hasarı en aza indirmek için faaliyetler yapmak
E) Kurtarma sürecinde görev alacak personeli eğitmek

Cevap : C) Afetin neden olacağı maliyetlerin ve etkilerin dağıtılmasını sağlayan düzenlemeler yapmak

Açıklama : **Azaltım** aşaması, afetin neden olabileceği potansiyel zararı ve riski azaltmayı hedefler. Bu, fiziki faaliyetler (hasarı en aza indirme – D ) ve finansal düzenlemeleri (maliyetlerin/etkilerin dağıtılması – C ) içerir. Kurtarma planı, müdahale hazırlığı ve personel eğitimi ise **Hazırlık** aşaması faaliyetleridir.

16. “Krizle ilgili açıklamaların üst düzey yöneticiler, uzmanlar tarafından yapılması, …..artıracaktır.”
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdaki seçeneklerden hangisi getirilmelidir?

A) İnandıncılığını
B) Sakinliği
C) Güveni
D) Manipülasyonu
E) Kaosu

Cevap : A) İnandırıcılığını

Açıklama : Kriz döneminde bilgilerin **üst düzey yöneticiler ve uzmanlar** tarafından sağlanması, açıklanan bilginin **inandırıcılığını**(kredibilitesini) artırır. Güven de artar ancak İnandırıcılık, bu eylemin birincil ve doğrudan sonucudur.

17. Bir kuruluşun bütününü ve bütünlüğünü etkileme potansiyeli olan herhangi bir olay olarak tanımlanan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kriz yönetimi
B) Afet
C) Kritik durum
D) Kriz
E) Kargaşa

Cevap : D) Kriz

Açıklama : Tanımı yapılan, bir kuruluşu veya sistemi ciddi şekilde etkileme **potansiyeli** olan, beklenmedik ve tehdit edici olay **Kriz**olarak adlandırılır. Kriz yönetimi bu olayı ele alma sürecidir, Afet ise daha çok doğal veya teknolojik büyük çaplı felaketlerdir.

18. Aşağıdakilerden hangisi Aristo’nun iletişim modeli ile ilgilidir?

A) Tek yönlü sözel bir etkinlik.
B) Matematiksel iletişim kuram
C) Kitle iletişimi
D) Etkileşim
E) Küresel köy

Cevap : A) Tek yönlü sözel bir etkinlik.

Açıklama : Aristo’nun iletişim modeli, iletişimin **kaynak → mesaj → alıcı** şeklinde ilerlediği **tek yönlü (linear)** bir modeldir ve esas olarak hitabet (söz) üzerine kuruludur. Matematiksel iletişim kuramı ise Shannon ve Weaver’a aittir.

19. Araştırmaya dayalı olarak bir mesajın hazırlandığı adım, bilinçlendirme kampanyalarının hangi adımında gerçekleştirilmektedir?

A) 2. Adım: Kitle analizi
B) 3. Adım: Geliştirme/Uygulama
C) 1. Adım: Araştırma
D) 5. Adım: Sonuçlandırma
E) 4. Adım: Denetleme

Cevap : B) 3. Adım: Geliştirme/Uygulama

Açıklama : Bilinçlendirme kampanyası adımları: 1. Araştırma/Analiz, 2. Strateji Geliştirme, 3. **Geliştirme/Uygulama**, 4. Denetleme, 5. Sonuçlandırma. Mesajın araştırma sonuçlarına dayalı olarak **hazırlandığı** ve hayata geçirildiği adım **Geliştirme/Uygulama**adımıdır (B).

20. Aşağıdakilerden hangisi günümüzde Amerika ve Avrupa medyasında görülen dönüşümlerden değildir?

A) Medya kuruluşlarında tekelleşme
B) Yeni medya alanlarının oluşması
C) Kamusal yayıncılığa geçiş
D) Küresel medya şirketlerinin oluşumu
E) Ekonomik anlamda yayıncılık kurallarının kolaylaştırılması

Cevap : C) Kamusal yayıncılığa geçiş

Açıklama : Günümüz medyasında; tekelleşme, yeni medya ve küresel şirketlerin oluşumu gibi eğilimler baskındır. **Kamusal yayıncılığa geçiş** değil, aksine medyanın ticarileşmesi ve özelleşmesi eğilimi yaygındır.