Karşılaştırmalı Siyaset 2024-2025 Vize Soruları

Giriş: Karşılaştırmalı Siyasetin Temelleri ve Yöntemleri

Karşılaştırmalı siyaset, siyasal sistemleri anlamak için farklılıkları ve benzerlikleri inceler. Bu disiplinin antik örneklerinden biri olarak kabul edilen Aristoteles’in “Politika” eserindeki sınıflandırması, iki temel soruya dayanır: “Kim yönetir?” ve “Kimin yararına yönetir?”. Bu temel sınıflandırmanın ötesinde, karşılaştırmalı siyasal analizin en üst düzey aşaması, eldeki verilerle tahmin yapmak olarak kabul edilir. Bunu başarmak için çeşitli yöntemler kullanılır. Örneğin, birçok yönden birbirine benzeyen ülkelerin neden farklı siyasi sonuçlar yaşadığını anlamak için “olabilidiğince benzer sistemler tasarımı” kullanılır. Genel eğilimlerden sapan, istisna oluşturan ülkeleri tespit etmek için ise çok vakalı (küresel) karşılaştırma yöntemine başvurulur. Tek vakalı çalışmalar ise genelleme yapmaktan ziyade, nedensellik ilişkilerini derinlemesine analiz etme avantajına sahiptir. Bu analizlerde araştırmacının düşebileceği en önemli hatalardan biri “seçim yanlılığı (selection bias)”, yani araştırmacının sadece kendisini haklı çıkaracak örnekleri seçmesidir.

Devletin Doğası: Kapasite, Özerklik ve Başarısızlık

Karşılaştırmalı siyasetin ana odaklarından biri devlettir. Güçlü devletler, kapasitesi ve özerkliği yüksek olan devletlerdir. Devletlerin bu iki özelliğe göre sıralaması (en azdan en fazlaya) genellikle Çökmüş > Başarısız > Kırılgan > Zayıf > Güçlü şeklinde yapılır. Başarısız devletin en aşırılaşmış ve nadiren görülen hâli “çökmüş devlet” olarak adlandırılır. Güçlü özerklik ve kapasitenin her zaman demokrasiyle bir arada bulunmadığı da bir gerçektir; güçlü kapasiteye sahip olmalarına rağmen demokratik olmayan Çin gibi ülkeler, bu konudaki genellemelere uymayan birer istisna örneğidir.

Siyasal Rejimler: Demokrasiyi Anlamak

Demokrasi, karşılaştırmalı siyasetin temel çalışma alanıdır. Joseph A. Schumpeter’e göre modern demokrasi, kapitalizmin bir ürünüdür ve bu süreçte burjuvazinin tarihsel rolü belirleyici olmuştur. Günümüzde demokrasi, farklı şekillerde kavramsallaştırılır. Schumpeter, Przeworski ve Huntington gibi isimler usule dayalı (minimalist) demokrasi anlayışının temsilcileri arasında sayılırken , Morlino gibi isimler daha geniş tanımları savunur. Minimalist yaklaşımın temel unsuru, “seçme ve seçilme özgürlüğü” gibi tek boyutlu ölçütlerdir. Nitekim Adam Przeworski, demokrasiyi “mevcut iktidarın şiddetsiz biçimde değişebilme olasılığı” olarak tanımlayarak bu minimalist anlayışı özetler. Antik düşüncede ise demokrasi, Aristoteles tarafından eleştirilmiştir. Aristoteles, demokrasinin mutlak eşitlik fikrine dayandığını ve bu nedenle toplumsal birliği sağlamaktan yoksun, bozuk bir rejim olduğunu savunmuştur.

Teorik Yaklaşımlar: Aktörler, Kurumlar ve Yapılar

Siyasi olayları açıklamak için farklı teorik yaklaşımlar kullanılır. Rasyonel aktör yaklaşımı, analiz düzeyini aktörlerle sınırlı tutarak yapısal etkenleri göz ardı etmesiyle bilinir. Siyaset biliminde, faillerin tercihlerinin, geçmişte alınan kararlar tarafından sınırlandırıldığını belirten kavrama “patika bağımlılığı” (path dependency) denir. Bir diğer önemli ayrım ise davranışçılık ve kurumsalcılık arasındadır: Davranışçılar, sosyoekonomik etkilerin birey davranışları üzerindeki evrensel etkilerine odaklanırken, yeni kurumsalcılar siyasi kurumların kendilerinin davranışlar üzerinde belirleyici bir etki yarattığını savunur. David Easton’ın sistem teorisine göre ise, siyasal sisteme olan desteklerin düşmesi ve taleplerin tatmin edilememesi durumu bir “kriz” olarak adlandırılır.

1. Aşağıdaki isimlerden hangisi usule dayalı (minimalist) demokrasi anlayışının temsilcilerinden değildir?

A) Przeworski

B) Lipset

C) Schumpeter

D) Huntington

E) Morlino

Cevap : E) Morlino

Açıklama : Joseph Schumpeter, S.M. Lipset, Samuel Huntington ve Adam Przeworski gibi düşünürler, demokrasiyi seçimler, rekabet ve katılım gibi sadece usul/prosedürlere indirgeyen minimalist yaklaşımların önde gelen temsilcileridir. Leonardo Morlino ise demokrasiyi sadece usulle değil, aynı zamanda çıktılarla (hukuk devleti, hesap verebilirlik, haklar) değerlendiren daha geniş/maksimalist bir demokrasi anlayışını savunur.

2. Güçlü devletler….. yüksek olan devletlerdir. Yukarıdaki cümlede yer alan boşluğa gelebilecek en uygun kavram veya kavramlar aşağıdakilerden hangisidir?

A) lider karizması

B) kapasitesi ve özerkliği

C) yasama kapasitesi ve yerel özerkliği

D) yerli ve milli olma şuuru

E) askeri kapasitesi

Cevap : B) kapasitesi ve özerkliği

Açıklama : Karşılaştırmalı siyasette bir devletin “güçlü” olarak nitelendirilmesi için iki temel ölçüt kullanılır: Kapasite (karar alma ve uygulama yeteneği, vergi toplama, yasa çıkarma) ve Özerklik (sınırlı grupların veya çıkar çevrelerinin baskısından bağımsız karar alabilme yeteneği).

3. Karşılaştırmalı siyaset çalışmalarının antik örneklerinden biri olarak kabul edilen Aristoteles’in Politika kitabındaki siyasi sistemler sınıflandırması hangi iki soru etrafında yapılmıştır?

A) Kim yönetir? / Kimin yararına yönetir?

B) Kim yönetir? / Yönetenleri kim yönetir?

C) Kim yönetir? / Yöneten nasıl seçilir?

D) Demokrasi var mıdır? / Hukuk devleti var mıdır?

E) Kral mı yönetir? / Halk mı yönetir?

Cevap : A) Kim yönetir? / Kimin yararına yönetir?

Açıklama : Aristoteles, siyasal rejimleri iki ana kritere göre sınıflandırmıştır: 1) Yönetici Sayısı (Kim yönetir? – Tek kişi, azınlık, çokluk) ve 2) Yönetimin Amacı (Kimin yararına yönetir? – Tüm toplumun yararına [doğru rejimler] veya sadece yöneticilerin yararına [yozlaşmış rejimler]).

4. Siyaset biliminde faillerin (aktörlerin) kendilerinden öncekiler tarafından alınan kararlar tarafından sınırlandırıldığım ve tercih edecekleri yolların bu şekilde belirlendiğini ifade eden kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Rasyonel aktör

B) Patika bağımlılığı

C) Sınırlı fail

D) Bağımlılık teorisi

E) Tarihsel yaklaşım

Cevap : B) Patika bağımlılığı

Açıklama : Patika bağımlılığı (Path Dependence), siyaset biliminde geçmişte alınan kararların ve izlenen yolların, günümüzdeki seçenekleri ve gelecekteki gelişmeleri kısıtlaması, bir nevi “kilitlenme” yaratması durumunu ifade eden bir kavramdır.

5. Siyaset biliminde, sosyoekonomik etkilerin bireylerin davranışları üzerindeki evrensel etkileri üzerine yoğunlaştılar. Oysa …… siyasi kurumların bireylerin siyasi davranışları üzerinde önemli etkiler oluşturduğunu ve bunun ilgili ülkedeki siyasi kurumun yapısına göre değişebileceğini iddia ettiler. Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdaki kavramlardan hangileri gelmelidir?

A) davranışçılar/yeni kurumsalcılar

B) modernleşmeciler / davranışçılar

C) davranışçılar/modernleşmeciler

D) kurumsalcılar / yeni kurumsalcılar

E) yeni kurumsalcılar/modernleşmeciler

Cevap : A) davranışçılar/yeni kurumsalcılar

Açıklama : Sosyoekonomik faktörlerin evrensel etkisine odaklananlar davranışçılardır. Onların aksine, siyasi kurumların önemini yeniden keşfeden ve kurumların (seçim sistemleri, anayasalar vb.) aktörlerin davranışlarını ülkeden ülkeye farklı şekilde belirlediğini savunanlar ise yeni kurumsalcılardır.

6. Karşılaştırmalı siyasal analizin en üst düzey aşaması aşağıdakilerden hangisidir?

A) Hipotez test etmek

B) Soru sormak

C) Tahmin yapmak

D) Genelleme yapmak

E) Sınıflandırma yapmak

Cevap : C) Tahmin yapmak

Açıklama :

7. Joseph A. Schumpeter modern demokrasinin….. ürünü olduğunun altını çizer ve bir tarihsel aktör olarak….. ve onun temsil ettiği serbest piyasa, özel mülkiyet, özgürlük gibi ilke ve değerlerin önemine dikkat çeker.
Yukarıdaki ifadede boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangileri gelmelidir?

A) feodalizmin/arsitokrasinin

B) kapitalizmin/aristokrasinin

C) kapitalizmin/işçi sınıfının

D) feodalizmin / burjuvazinin

E) kapitalizmin/burjuvazinin

Cevap : E) kapitalizmin/burjuvazinin

Açıklama : Joseph Schumpeter, demokrasinin kökenini sosyoekonomik temellere dayandıran klasik modernleşme teorisyenlerinden biridir. Ona göre, modern demokrasi kapitalizmin gelişimiyle ortaya çıkmış, bu süreçte siyasi aktör olarak burjuvazinin yükselişi temel rolü oynamıştır.

8. Birçok yönden birbirine benzer özellikler taşıyan ülkelerin bir değişkende farkılaşmaları ve sonuçta farklı bir siyasi durum oluşması aşağıdaki karşılaştırma yöntemlerinden hangisi ile analiz edilebilir?

A) Nitel yöntemler

B) Olabildiğince değişik sistemler tasarımı

C) Olabildiğince benzer sistemler tasarımı

D) Nicel yöntemler

E) Çok vakalı karşılaştırma

Cevap : C) Olabildiğince benzer sistemler tasarımı

Açıklama : Olabildiğince Benzer Sistemler Tasarımı (Most Similar Systems Design – MSSD), karşılaştırılan ülkelerin temel değişkenlerde (ekonomi, tarih, kültür vb.) birbirine benzer olduğu, ancak incelenen bağımlı değişkende (sonuçta) farklı olduğu durumları analiz eder. Bu farklılığa neden olan tek bir farklı değişkeni (bağımsız değişken) izole etmeyi hedefler.

9. Başarısız devletin aşırılaşmış hali olan ve nadiren görülen durum aşağıdakilerden hangisidir?

A) Çökmüş devlet

B) Kırılgan devlet

C) Çok zayıf devlet

D) Güçsüz devlet

E) Zayıf devlet

Cevap : A) Çökmüş devlet

Açıklama : Devlet yetkisinin tamamen ortadan kalktığı, temel kamu hizmetlerinin sunulmadığı, merkezi otoritenin fiilen işlemediği durum “çökmüş devlet” (collapsed state) olarak adlandırılır. Bu, kırılgan ve zayıf devletten sonra gelen, başarısız devletin en ileri ve aşırılaşmış aşamasıdır.

10. Karşılaştırmalı siyasal analizde “seçim yanlılığı (selection bias)” olarak tabir edilen hata aşağıdaki durumlardan hangisini ifade etmektedir?

A) Araştırmacımım sadece yakından tanıdığı ülkeleri analize dahil etmesi

B) Araştırmacının bulgularında kötü performans gösteren siyasi liderini seçimlerde desteklemesi

C) Araştırmacımın analize dahil ettiği bazı ülkelere karşı ön yargılı olması

D) Araştırmacımın siyasi parti tercihini yaptığı analize yansıtması

E) Araştırmacımın karşılaştıracağı ülkeleri belirlerken sadece kendisini haklı çıkaracak örnekleri seçmesi

Cevap : E) Araştırmacımın karşılaştıracağı ülkeleri belirlerken sadece kendisini haklı çıkaracak örnekleri seçmesi

Açıklama : Seçim yanlılığı (selection bias), bir araştırmacının bir hipotezi kanıtlamak veya bir teoriyi desteklemek amacıyla, karşılaştırmalı analize dahil edeceği ülke veya vakaları yanlı bir şekilde seçmesi hatasıdır. Bu durum, genellemelerin güvenilirliğini ciddi şekilde düşürür.

11. Aşağıdaki düşünürlerin hangisine göre ‘mevcut iktidarın şiddetsiz biçimde değişebilme olasılığı’ demokrasilerin asli niteleyenidir?

A) Barrington Moore

B) Robert Dahl

C) Adam Przeworski

D) Jürgen Habermas

E) Joseph Schumpeter

Cevap : C) Adam Przeworski

Açıklama : Adam Przeworski, minimalist demokrasi tanımlarından birini sunar: Demokrasi, iktidarın el değiştirmesinin sonuçlarının belirsiz olduğu, ancak kurallarının kesin olduğu bir rejimdir. Temelinde, siyasi aktörlerin iktidarı kaybetme riskini şiddetsizce kabul etme olasılığı yatar.

12. Kapasitesi ve özerkliği en azdan en fazla olan devlet türlerine doğru aşağıda yapılan sıralamalardan hangisi doğrudur?

A) Zayıf > Başarısız > Çökmüş > Güçlü > Kırılgan

B) Başarısız > Çökmüş > Zayıf > Kırılgan > Güçlü

C) Kırılgan > Zayıf > Başarısız > Çökmüş > Güçlü

D) Güçlü > Zayıf > Çökmüş > Kırılgan > Başarısız

E) Çökmüş > Başarısız > Kırılgan > Zayıf > Güçlü

Cevap : E) Çökmüş > Başarısız > Kırılgan > Zayıf > Güçlü

Açıklama : Devlet türleri, kapasite ve özerklik düzeylerine göre şu şekilde sıralanır (en azdan en fazlaya): Çökmüş Devlet (kapasite ve özerklik yok) < Başarısız Devlet (temel fonksiyonları yerine getiremiyor) < Kırılgan Devlet (istikrarsız, potansiyel riskli) < Zayıf Devlet (düşük kapasite/özerklik) < Güçlü Devlet (yüksek kapasite/özerklik).

13. Genel eğilimlerden sapma gösteren, yani istisna oluşturan ülkeleri tespit etmek için aşağıdaki karşılaştırmalı yöntemlerden hangisi kullanılmalıdır?

A) Çok vakalı (küresel) karşılaştırma

B) Az vakalı karşılaştırma

C) Olabildiğince benzer sistemler tasarımı

D) Olabildiğince farklı sistemler tasarımı

E) Tek vakalı karşılaştırma

Cevap : A) Çok vakalı (küresel) karşılaştırma

Açıklama :

14. Aşağıdaki karşılaştırmalı siyaset yaklaşımlarından hangisi yapıları göz ardı edip analiz düzeyini aktörlerle sınırlı tutmaktadır?

A) Marksizm

B) Modernleşme teorisi

C) Tak vakalı analiz

D) Rasyonel aktör yaklaşımı

E) Yeni kurumsalcılık

Cevap : D) Rasyonel aktör yaklaşımı

Açıklama : Rasyonel aktör yaklaşımı (Rational Choice), siyasal olayları, bireysel aktörlerin (faillerin) kendi çıkarlarını maksimize etme amacıyla rasyonel tercihlerde bulunmaları üzerinden açıklamaya çalışır. Bu yaklaşım, genellikle toplumsal ve kurumsal yapıların sınırlayıcı etkilerini göz ardı ederek analizi bireysel karar alma düzeyinde sınırlar.

15. Aristoteles’in demokrasiye ilişkin görüşleri ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Demokrasi toplumsal birliği sağlamaktan yoksun bir rejimdir.

B) Demokrasi toplumsal mutluluğa engel oluşturur.

C) Demokrasi mutlak eşitlik fikrine dayanır.

D) Demokrasiler ezilenlerin ezenlere karşı üstünlük kurduğu rejimlerdir.

E) Demokrasilerde toplumun geleceğine yönelik hatalı kararlar alınabilir.

Cevap : D) Demokrasiler ezilenlerin ezenlere karşı üstünlük kurduğu rejimlerdir.

Açıklama : Aristoteles, demokrasiyi yozlaşmış rejimler arasında sayar. Ezilenlerin ezenlere karşı üstünlük kurduğu rejimler, devrimsel ve kısa ömürlü rejimleri ifade edebilir, ancak Aristoteles, demokrasiyi fakirlerin sadece kendi çıkarları için yönettiği bir rejim olarak tanımlar. Ezilenlerin üstünlüğü ifadesi bu bağlamda hatalıdır.

16. Aşağıdakilerden hangisi tek boyutlu/minimalist demokrasi kavramsallaştırmasının unsurlarından biridir?

A) İfade özgürlüğü

B) Seçme ve seçilme özgürlüğü

C) Örgütlenme özgürlüğü

D) Basım ve yayın özgürlüğü

E) Gösteri ve protesto düzenleme özgürlüğü

Cevap : B) Seçme ve seçilme özgürlüğü

Açıklama : Minimalist demokrasi anlayışı (Schumpeter, Przeworski), demokrasiyi sadece temel siyasi prosedürlere indirger. Bu prosedürlerin en temel unsuru ise, iktidarın rekabetçi bir şekilde belirlendiği ve vatandaşların yöneticilerini seçebildiği seçme ve seçilme özgürlüğüdür.

17. Aşağıdakilerden hangisi tek vakalı karşılaştırmaların avantajlarından biri değildir?

A) Nedensellik ilişkilerini derinlemesine analiz edebilmek

B) Sınıflandırmalara yeni kategoriler önerebilmek

C) Genel trendlerin dışında kalan ülkeleri anlayabilmek

D) Gözlem sayısını arttırıp genelleme yapabilmek

E) Ayrıntılı betimlemeler yapabilmek

Cevap : D) Gözlem sayısını arttırıp genelleme yapabilmek

Açıklama : Tek vakalı karşılaştırma, doğası gereği sadece tek bir olayı incelediği için “gözlem sayısını artıramaz” ve bu nedenle genelleme yapma (teori oluşturma) amacı taşıyan çok vakalı yöntemlerin bir dezavantajını taşır. Diğer şıklar (derinlemesine analiz, betimleme, istisnaları anlama) ise tek vakalı yöntemin temel avantajlarıdır.

18. Özerkliği ve kapasitesi güçlü olan devletler genellikle gelişmiş demokrasilerdir. Aşağıdaki ülkelerin hangisi bu genellemeye uymayan bir istisnadır?

A) Türkiye

B) Suriye

C) Çin

D) Benin

E) Brezilya

Cevap : C) Çin

Açıklama : Güçlü kapasite ve özerklik (merkezi hükümetin kaynakları yönetme ve kararları uygulama yeteneği) genellikle gelişmiş demokrasilerin bir özelliğidir. Ancak Çin, güçlü kapasite ve özerkliğe sahip olmasına rağmen demokratik olmayan (tek parti) bir rejimle yönetilmektedir. Bu durum, güçlü devletin illa demokratik olacağı genellemesine uymayan bir istisnadır.

19. Aşağıdakilerden hangisi başarısız devletin göstergelerinden biri değildir?

A) Yasama ve yargının işleyişinin durması

B) Hükümetin ekonomi politikalarının kriz ile sonuçlanması

C) Merkezi yönetimin meşruiyetini kaybetmesi

D) Uzun süredir devam eden iç savaş hali

E) Çevre bölgelerde merkezi hükümet kontrolünün kaybedilmesi

Cevap : B) Hükümetin ekonomi politikalarının kriz ile sonuçlanması

Açıklama :

20. David Easton’a göre siyasal sisteme olan desteklerin düşmesi ve taleplerin tatmin edilememesi durumunda aşağıdaki durumlardan hangisi oluşur?

A) Anayasal değişim

B) Erken seçim

C) Darbe

D) Kriz

E) Devrim

Cevap : D) Kriz

Açıklama : David Easton’ın siyasal sistem teorisine göre, çevreden gelen girdilerin (talep ve destekler) sistem tarafından etkili bir şekilde çıktıya (karar ve politikalar) dönüştürülememesi durumunda, sistemin işleyişinde aksamalar başlar ve bu durum kriz olarak adlandırılır. Kriz, daha sonraki (darbe veya devrim gibi) değişimlerin öncüsüdür.