Pozitivist Felsefe Ünite-1 Soruları

Giriş

Pozitivizm, bilgimizin kaynağını deneyime ve olgulara dayandıran, metafiziksel ve spekülatif açıklamaları reddeden felsefi bir akımdır. 20. yüzyılda Viyana Çevresi ile zirveye ulaşan bu akımın kökleri, modern bilimin doğuşuna ve Aydınlanma felsefesine kadar uzanır. Bu makalede, pozitivizmin temellerini atan Francis Bacon, David Hume, Immanuel Kant ve Ernst Mach gibi kilit düşünürlerin felsefeleri incelenecektir.

Francis Bacon: Deneyciliğin Öncüsü

Modern bilimin ve tümevarım yönteminin öncüsü olan Francis Bacon, bilginin kaynağını doğanın doğrudan incelenmesinde bulmuştur. Ona göre, “gözlem ve deney yoluyla elde edilen bilgi güvenilirdir”. Bacon’a göre, bilimsel yönteme başlayabilmek için aklın, “idoller” olarak adlandırdığı önyargılardan ve “hatalı düşünce kalıplarından” temizlenmesi gerekir.

David Hume: Nedensellik ve Kuşkuculuk

Radikal bir deneyci olan David Hume, pozitivizmin felsefi zeminini güçlendirmiştir. Hume, iki olay arasında gözlemlediğimiz nedensellik bağının mantıksal bir zorunluluk olmadığını savunmuştur. Ona göre nedensellik, iki olayın sürekli art arda gelmesini gözlemlemekten doğan zihinsel bir “alışkanlık ve çağrışım ilişkisidir”. Bu kuşkuculuk, metafiziğin iddialarını derinden sarsmıştır.

Immanuel Kant: Aklın Sınırları

Immanuel Kant, rasyonalizm ve deneycilik arasındaki tartışmayı sentezlemeye çalışmıştır. Ona göre bilgi, deneyimle başlar ancak deneyimden doğmaz. Zihin, deneyimden gelen ham verileri, deneyimden önce gelen (a priori) kendine ait yapılarla işler. Bu yapılar, “zihnin a priori biçimleri” (zaman, mekân, nedensellik kategorileri) olarak adlandırılır. Kant’a göre, bilimin temelini oluşturan “saf (a priori) sentetik yargılar”, deneyime dayanmayan ancak evrensel ve zorunlu olan yargılardır (örn: “Her olayın bir nedeni vardır”).

Ernst Mach: Radikal Deneyimcilik ve Düşünce Ekonomisi

Pozitivizmin 20. yüzyıldaki en önemli ilham kaynaklarından biri olan Ernst Mach, bilimin tek temelinin duyu verileri olduğunu savunmuştur. Mach’ın “düşünce ekonomisi” ilkesine göre bilimin amacı, mutlak hakikati bulmak değil, karmaşık “bilgiyi deneyimle en sade biçimde düzenlemektir”. Bu nedenle Mach’a göre, atom veya tözsel “ben” gibi gözlemlenemeyen “metafizik varsayımların” bilimsel açıklamalardan tamamen çıkarılması gerekir. Mach’a göre “ben”, tözsel bir varlık değil, “duyusal öğelerin geçici bir birliğinden” ibarettir. Mach’ın bu radikal deneyimciliği, Viyana Çevresi tarafından alınıp “yeniden inşa edilmiş ve kurumsallaştırılmıştır”.

Sonuç

Bacon, Hume ve Kant gibi düşünürler, farklı felsefi sistemlere sahip olsalar da, “bilginin deneyim olmadan kurulamayacağı” konusunda ortak bir paydada buluşmuşlardır. Bu ortak payda, pozitivizmin temelini oluşturmuş ve bilimin metafizikten ayrışma sürecini hızlandırmıştır.

1. Aşağıdakilerden hangisi Francis Bacon’ın bilim anlayışını en iyi ifade eder?

A) Bilgi, yalnızca rasyonel görülerle elde edilir.

B) Bilim, metafizik varsayımlardan hareketle kurulmalıdır.

C) Gözlem ve deney yoluyla elde edilen bilgi güvenilirdir.

D) Tüm bilgiler Tanrı vergisidir.

E) Bilim, mantıksal çözümlemeye ihtiyaç duymaz.

Cevap : C) Gözlem ve deney yoluyla elde edilen bilgi güvenilirdir.

Açıklama : Francis Bacon, modern bilimin ve tümevarım (endüksiyon) yönteminin öncüsüdür. Aklın varsayımlarından ziyade, doğanın doğrudan gözlem ve deney yoluyla incelenmesi gerektiğini savunmuş ve güvenilir bilginin bu yolla elde edileceğini belirtmiştir.

2. Francis Bacon’ın “idoller” kavramı aşağıdakilerden hangisini anlatmak için kullanılır?

A) Dinî imgelerin felsefeye etkisini

B) Bilimsel gerçekliğin sembolik temsillerini

C) İnsan aklının hatalı düşünce kalıplarını

D) Tanrısal bilgeliğin iz düşümünü

E) Sanatın doğa üzerindeki etkisini

Cevap : C) İnsan aklının hatalı düşünce kalıplarını

Açıklama : Bacon’a göre “idoller”, bilginin önüne geçen önyargılar ve hatalı düşünme eğilimleridir. Bilimsel yönteme başlayabilmek için aklın bu “putlardan” (Kabile, Mağara, Çarşı ve Tiyatro İdolleri) temizlenmesi gerekir.

3. Hume’un nedensellik anlayışı aşağıdakilerden hangisine dayanır?

A) Mantıksal zorunluluğa

B) Dini dogmalara

C) Alışkanlık ve çağrışım ilişkilerine

D) Rasyonel görüye

E) Metafizik bilgiye

Cevap : C) Alışkanlık ve çağrışım ilişkilerine

Açıklama : David Hume, nedenselliğin doğada gözlemlenebilir bir zorunluluk olmadığını savunur. Biz sadece iki olayın (A ve B) art arda geldiğini görürüz. Bu tekrarlandıkça, zihnimiz A’yı görünce B’yi beklemeye başlar. Bu, mantıksal bir zorunluluk değil, zihinsel bir alışkanlık ve çağrışımdır.

4. Mach’ın deneyimciliği Viyana Çevresi’nde nasıl ele alınmıştır?

A) Yeniden inşa edilmiş ve kurumsallaştırılmıştır

B) Doğrudan birebir aktarılmıştır

C) Pozitivizm dışında tutulmuştur

D) Sadece tarihsel ilginin konusudur

E) Görüsel metafizik olarak sınıflandırılmıştır

Cevap : A) Yeniden inşa edilmiş ve kurumsallaştırılmıştır

Açıklama : Ernst Mach’ın radikal deneyimciliği (sadece duyumların var olduğunu savunan fenomenalizm) ve metafizik karşıtlığı, Viyana Çevresi için büyük bir ilham kaynağı olmuştur. Çevre, Mach’ın bu görüşlerini modern mantıkla birleştirerek “Mantıksal Pozitivizm” olarak yeniden inşa etmiş ve kurumsallaştırmıştır .

5. Kant’a göre deneyimden önce gelen yapılar nelerdir?

A) Deneyimle öğrenilen kavramlar

B) Bilgiyi bozan yanılgılar

C) A posteriori bilgiler

D) Zihnin a priori biçimleri

E) Duyumsal izlenimler

Cevap : D) Zihnin a priori biçimleri

Açıklama : Kant’a göre bilgi deneyimle başlar ancak deneyimden doğmaz. Zihin, deneyimden (a posteriori) gelen verileri, kendisine ait olan ve deneyimden önce gelen (a priori) kategoriler (zaman, mekan, nedensellik vb.) aracılığıyla biçimlendirir. Bu yapılar zihnin a priori biçimleridir.

6. Kant’ın bilgi kuramında “saf (a priori) sentetik yargılar” ne anlama gelir?

A) Tüm bilgiler görüye dayanır.

B) Doğru bilgi yalnızca gözlemle elde edilir.

C) Deneyimle doğrulanmayan bilgiler geçersizdir.

D) Deneyime dayalı fakat zorunlu olan yargılardır.

E) Yalnızca metafizik alan için geçerli yargılardır.

Cevap : D) Deneyime dayalı fakat zorunlu olan yargılardır.

Açıklama : Kant’a göre bu yargılar “sentetik”tir (bilgimizi genişletir) ve “a priori”dir (deneyimden gelmez, zorunludur). Bu yargılar, deneyimin kendisini mümkün kılan yapılardır (örn: “Her olayın bir nedeni vardır”). Kaynaktaki cevap, bu yargıların deneyime uygulandığını vurgulamaktadır; zorunludurlar ama deneyim dünyası hakkında bilgi verirler.

7. Mach’ın “ben” anlayışı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bilinçdışı dürtüler bütünü

B) Rasyonel aklın taşıyıcısı

C) Tözsel bir özne

D) Evrensel kavramların merkezi

E) Duyusal öğelerin geçici birliği

Cevap : E) Duyusal öğelerin geçici birliği

Açıklama : Mach, Hume gibi, kalıcı ve tözsel bir “ben” (self) olmadığını savunur. “Ben” dediğimiz şey, bir araya gelmiş duyumların (renkler, sesler, anılar) sürekli değişen, geçici bir birliğinden veya “düğüm noktasından” başka bir şey değildir.

8. Aşağıdakilerden hangisi Mach’ın bilim anlayışına aykırıdır?

A) Bilimsel kuramların işlevsel olması

B) Bilginin gözleme dayanması

C) Kavramların ekonomik düzen sağlaması

D) Metafizik varsayımların açıklamalarda temel alınması

E) Duyu verisinin temel alınması

Cevap : D) Metafizik varsayımların açıklamalarda temel alınması

Açıklama : Mach’ın pozitivizmi (Ampiryo-kritisizm) radikal bir metafizik karşıtlığıdır. Bilimin tek görevinin duyu verilerini ve gözlemleri en ekonomik (sade) biçimde düzenlemek olduğunu savunur. Atom, mutlak uzay gibi metafizik varsayımların bilimden tamamen ayıklanması gerektiğini söyler.

9. Mach’ın “düşünce ekonomisi” aşağıdakilerden hangisini vurgular?

A) Kavramların yalnızca gelenekle uyumlu olması

B) Açıklamaların metafizik yük taşıması

C) Bilginin deneyimle en sade biçimde düzenlenmesi

D) Mutlak kavramlarla açıklama yapılması

E) Teorilerin görüsel olarak kurulması

Cevap : C) Bilginin deneyimle en sade biçimde düzenlenmesi

Açıklama : “Düşünce ekonomisi” (economy of thought), bilimin amacının “Hakikat”i bulmak değil, deneyimlerimizi ve gözlemlerimizi en basit, en sade ve en az çabayla (ekonomik) düzenlemek olduğunu savunan ilkedir.

10. Aşağıdaki ifadelerden hangisi Bacon, Hume ve Kant’ın ortak paydasını yansıtır?

A) Bilginin kaynağı yalnızca Tanrıdır.

B) Bilgi yalnızca spekülatif düşünceyle mümkündür.

C) Bilgi, deneyim olmadan kurulamaz.

D) Akıl, tüm bilgiyi doğuştan taşır.

E) Bilimsel bilgi, yalnızca matematiksel kesinlikle mümkündür.

Cevap : C) Bilgi, deneyim olmadan kurulamaz.

Açıklama : Bacon ve Hume (deneyci) için bilgi deneyimden gelir. Kant (idealist) için ise bilgi deneyimle başlar; zihnin a priori formları boş birer kalıptır ve ancak deneyimle gelen içerikle dolduğunda bilgiye dönüşürler. Dolayısıyla üçü de bilginin kurulabilmesi için deneyimin şart olduğu konusunda hemfikirdir.