Sosyolojiye Giriş 2025-2026 Vize Soruları

Giriş

Sosyoloji, toplumsal yaşamı, sosyal değişmeyi ve insan davranışının toplumsal neden ve sonuçlarını inceleyen bir bilim dalıdır. Psikolojinin aksine bireysel farklılıklara veya bireysel akla değil, “toplumsal bütüne” odaklanır. Bu disiplinin “isim babası” olan Auguste Comte, sosyolojiyi “bilimlerin kraliçesi” olarak adlandırmıştır. Bu makalede, sosyolojinin kurucu teorileri, temel toplumsal kavramları ve araştırma süreci ele alınacaktır.

Sosyolojinin Kurucu Teorileri

Sosyoloji, 19. yüzyılda bağımsız bir disiplin olarak ortaya çıkmış ve farklı teorik yaklaşımlar üzerine inşa edilmiştir.

• Auguste Comte (Pozitivizm): Toplumun da doğa bilimleri gibi incelenmesi gerektiğini savunmuştur. Ünlü “Üç Hâl Kanunu” teorisine göre, toplumlar sırasıyla “Teolojik, Metafizik ve Pozitivist” aşamalardan geçer.
• Emile Durkheim (İşlevselcilik): Toplumsal olguların “şeyler” gibi nesnel olarak ele alınması gerektiğini vurgulamıştır. Toplumu bir arada tutan dayanışmayı “mekanik” ve “organik dayanışma” olarak ikiye ayırmıştır. Durkheim’a göre suç, anormal bir durum değildir; aksine, toplumsal tepkiyi harekete geçirerek “kültürel değer ve normların yerleşmesini” sağlayan işlevsel bir olgudur.
• Karl Marx (Çatışmacı Teori): Sosyolojik analizlerini ekonomik eşitsizliklere dayandırmıştır. Ona göre toplum, üretim araçlarına “sahip olanlar” (burjuvazi) ve “sahip olmayanlar” (proletarya) şeklinde iki sınıfa ayrılır ve bu iki sınıf arasında sürekli bir çatışma vardır.
• Max Weber (Yorumsamacı Sosyoloji): Weber’e göre “güç” (iradeyi dayatma) ile “otorite” (gücün kabul edilmesi) arasındaki temel fark “meşruiyet”tir.
• Herbert Spencer: Toplumu, farklı organları olan ve evrimleşen “canlı bir organizmaya” benzetmiştir.

Temel Toplumsal Kavramlar

• Toplum: Belli bir coğrafyada yer alan, üyeleri arasında sıkı bir etkileşim ve iş bölümü olan insan topluluğudur.
• Gemeinschaft ve Gesellschaft: Ferdinand Tönnies tarafından ortaya atılan bu teoriye göre “Gemeinschaft” (cemaat), “dayanışma ruhu” ve ortak iradenin hakim olduğu geleneksel topluluktur. Gesellschaft (cemiyet) ise kişisel çıkarların ve sözleşmelerin öne çıktığı modern toplumdur.
• Değerler: Toplumda neyin iyi veya kötü olduğunu belirleyen standartlardır. Değerlerin işlevlerinden biri, bireyin toplumdaki yerini bilmesine (statü) yardımcı olmaktır. Türk toplumu üzerine yapılan araştırmalar, “kadercilik” ve “rekabetten kaçınma” gibi eğilimlerin yaygın olduğunu, ancak “yüksek güven düzeyinin” (genelleştirilmiş güven) egemen bir değer olmadığını göstermektedir.
• Toplumsal Davranış: Bireyin, başkalarını dikkate alarak yaptığı eylemdir. “Kan davası gütmek” toplumsal bir davranışken, yağmurdan kaçmak tepkisel bir davranıştır.
• Sosyalizasyon: Erik Erikson’un psikososyal gelişim teorisi, bu sürecin yaşam boyu devam ettiğini savunur. Bu teorinin son evresi olan “yaşlılık” dönemi, “bütünlüğe karşı hayal kırıklığı” (umutsuzluk) çatışmasını içerir.

Toplumsal Değişim ve Sanayi Toplumu

Toplumsal yapılar tarih boyunca değişmiştir. İhtiyaçtan fazla üretimin, yani “artık değerin” ilk defa ortaya çıktığı toplumlar “tarım toplumlarıdır”. Modern toplumu başlatan Birinci Sanayi Devrimi ise ilk olarak “dokuma (tekstil)” sektöründe ortaya çıkmıştır. Daniel Bell’e göre Sanayi Devrimi sonrası (endüstri-sonrası) toplumun temel özelliği ise mal üretiminin değil, “bilginin stratejik kaynak haline gelmesidir”.

Sosyolojik Araştırma Süreci

Sosyoloji, pozitivist bir yaklaşımla (gözlemlenebilir olguları inceler) veya yorumlayıcı bir yaklaşımla araştırma yapar. Pozitivist sosyoloji, “meleklerin varlığını kanıtlamak” gibi metafizik konularla ilgilenmez. Tipik bir sosyolojik araştırma süreci şu adımları izler: (III) Problemin tanımlanması → (I) Literatür taraması → (II) Hipotezlerin belirlenmesi → (IV) Verilerin toplanması → (V) Raporun yazılması. Araştırmada etkisi incelenen değişkene “bağımsız değişken” denir.

1. Aşağıdakilerden hangisi K. Marks’ın görüşleri arasında yer alır?

A) Toplum, “sahip olanlar” ve “sahip olmayanlar” şeklinde iki sınıfa ayrılır.

B) Kapitalizm çalışanlara zaman içinde daha yüksek refah sağlar.

C) Sosyal fenomenlerin eşya gibi ele alınması gerektiğini ortaya atmıştır.

D) Kapitalizm zaman içinde eşitsizlikleri azaltır.

E) Toplumsal var olmanın temelindeki dayanışma, mekanik ve organik olmak üzere ikiye ayrılır.

Cevap : A) Toplum, “sahip olanlar” ve “sahip olmayanlar” şeklinde iki sınıfa ayrılır.

Açıklama : Karl Marks’ın temel teorisi, toplumun üretim araçlarına “sahip olanlar” (burjuvazi) ve “sahip olmayanlar” (proletarya) olarak iki ana sınıfa ayrıldığı ve bu iki sınıf arasında bir çatışma olduğu üzerine kuruludur. C ve E şıkları Durkheim’a aittir. B ve D şıkları ise Marks’ın kapitalizm eleştirisinin tam tersidir.

2. I. Literatür taraması
II. Hipotezlerin ya da araştırma stratejisinin belirlenmesi
III. Problemin tanımlanması
IV. Verilerin toplanması ve yorumlanması
V. Araştırma raporunun yazılması
Yukarıda verilen sosyolojik bir araştırma sürecinin doğru sıralanmış aşamaları aşağıdakilerden hangisidir?

A) III-I-II-IV-V

B) III-II-I-IV-V

C) IV-V-III-I-II

D) II-I-III-IV-V

E) I-II-III-IV-V

Cevap : A) III-I-II-IV-V

Açıklama : Bilimsel araştırma süreci her zaman (III) Problemin tanımlanması ile başlar. Ardından, konuyla ilgili mevcut çalışmaların incelendiği (I) Literatür taraması yapılır. Bu bilgilere dayanarak (II) Hipotezler kurulur. Sonrasında (IV) Veriler toplanır ve yorumlanır ve son olarak (V) Araştırma raporu yazılır.

3. Aşağıdakilerden hangisi Gemeinschaft’ın özelliklerinden birisidir?

A) Özel yaşam değerli hâle gelir.

B) Hukuk, sözleşme, kamuoyu, para ekonomisi ve rasyonellik öne geçer.

C) Mekâna bağlılık azalır.

D) Kişisel çıkar öncelik kazanır.

E) “Dayanışma ruhu” ve “ortak bir irade”nin mevcudiyeti söz konusudur.

Cevap : E) “Dayanışma ruhu” ve “ortak bir irade”nin mevcudiyeti söz konusudur.

Açıklama : Gemeinschaft (cemaat/topluluk), F. Tönnies tarafından tanımlanan geleneksel toplum tipidir. Temel özelliği, bireylerin “Biz” bilinciyle hareket etmesi, “dayanışma ruhu” ve “ortak bir irade” (örn: gelenekler, din) etrafında birleşmesidir. Diğer tüm şıklar (A, B, C, D) modern, bireyci toplum olan Gesellschaft (cemiyet) özellikleridir.

4. Aşağıdakilerden hangisi pozitivist sosyoloji geleneği içinde sosyolojik bir araştırma konusu olamaz?

A) Eğitim kalkınma ilişkisini incelemek

B) Ekonomik kalkınmanın din üzerindeki etkisini incelemek

C) İntihar eğilimi üzerinde sanayileşmenin etkisini incelemek

D) Modernleşmenin cinsiyet rolleri üzerindeki etkisini incelemek

E) Meleklerin varlığını bilimsel yöntemlerle kanıtlamak

Cevap : E) Meleklerin varlığını bilimsel yöntemlerle kanıtlamak

Açıklama : Pozitivist sosyoloji (Comte, Durkheim), sadece gözlemlenebilir, ölçülebilir ve somut (“eşya gibi”) olguları inceler. Eğitim, ekonomi, intihar oranları ve cinsiyet rolleri (A, B, C, D) gözlemlenebilir sosyal olgulardır. Ancak “meleklerin varlığı” metafiziksel ve teolojik bir inanç konusudur; ampirik (deneysel) olarak gözlemlenemez ve bilimsel yöntemlerle kanıtlanamaz.

5. Cemaat/cemiyet (topluluk/toplum) teorisini ilk ortaya atan sosyolog aşağıdakilerden hangisidir?

A) M. Weber

B) F. Tönnies

C) E. Durkheim

D) A. Giddens

E) A. Comte

Cevap : B) F. Tönnies

Açıklama : Geleneksel, sıkı bağlara sahip topluluk (Gemeinschaft) ile modern, bireyci ve sözleşmeye dayalı toplum (Gesellschaft) arasındaki ayrımı yapan ve bu teoriyi geliştiren sosyolog Ferdinand Tönnies’tir.

6. Erikson’un teorisinde “bütünlüğe karşı hayal kırıklığı” evresi insanın yaşamında hangi çağa denk gelir?

A) Yaşlılık

B) Çocukluk

C) Ergenlik

D) Genç yetişkinlik

E) Yetişkinlik

Cevap : A) Yaşlılık

Açıklama : Erik Erikson’un Psikososyal Gelişim Teorisi’nin sekizinci ve son evresi “Benlik Bütünlüğüne Karşı Umutsuzluk” (veya hayal kırıklığı) evresidir. Bu evre, bireyin hayatının son dönemi olan yaşlılık çağını kapsar ve kişi geçmiş yaşamını değerlendirir.

7. Otorite ve güç arasında aşağıdaki farklardan hangisi vardır?

A) Süre farkı

B) Alan farkı

C) Etki farkı

D) Derinlik farkı

E) Meşruiyet farkı

Cevap : E) Meşruiyet farkı

Açıklama : Max Weber’e göre “güç” (power), direnişe rağmen iradesini başkalarına kabul ettirebilme yeteneğidir. “Otorite” (authority) ise meşru (legitimate) güçtür; yani yönetilenlerin, yönetenin bu gücü kullanmaya hakkı olduğunu kabul etmesidir. Aradaki temel fark meşruiyettir.

8. “Türk Toplumunun Değerleri Araştırması”na göre aşağıdakilerden hangisi Türk toplumunun egemen değerleri arasında yer almaz?

A) Kadercilik

B) Riskten ve kişisel girişimden kaçınmak

C) Günlük yaşayıp ileriyi planlamayı gereksiz bulmak

D) Yüksek güven düzeyi

E) Rekabetten kaçınmak

Cevap : D) Yüksek güven düzeyi

Açıklama : Dünya Değerler Araştırması gibi sosyolojik çalışmalar, Türk toplumunda aile içi ve yakın çevreye duyulan güvenin yüksek, ancak yabancılara veya kurumlara duyulan “genelleştirilmiş güven” düzeyinin (social trust) oldukça düşük olduğunu göstermektedir. A, B, C ve E şıkları ise literatürde sıkça belirtilen egemen değerlerdendir.

9. Herbert Spencer, toplumu neye benzetir?

A) Bilgisayara

B) Canlı bir organizmaya

C) Makinaya

D) Bir file

E) Cansız bir organizmaya

Cevap : B) Canlı bir organizmaya

Açıklama : Herbert Spencer, “sosyal organizmacılık” kuramının öncüsüdür. Toplumun, tıpkı canlı bir organizma gibi, basit bir yapıdan karmaşık bir yapıya doğru evrimleştiğini; farklı işlevleri (ekonomi, yönetim vb.) yerine getiren ve birbirine bağımlı parçalardan (organlar) oluştuğunu savunmuştur.

10. Aşağıdakilerden hangisi değerlerin genel işlevleri arasında yer alır?

A) Modern toplumlarda yazılı hukuk kurallarının yerine geçer.

B) Paranın satın alma gücü ölçer.

C) Bireyin çevresindekilerin gözünde “nerede olduğunu” bilmesine yardım ederler.

D) Her zaman bilimsel gelişmeyi engeller.

E) Her zaman ekonomik büyümeyi teşvik eder.

Cevap : C) Bireyin çevresindekilerin gözünde “nerede olduğunu” bilmesine yardım ederler.

Açıklama : Değerler, neyin “iyi” veya “kötü” olduğuna dair toplumsal standartlardır. Bireylere rehberlik eder, toplumsal dayanışmayı sağlar ve bireyin toplumsal statüsünü, yani “nerede olduğunu” ve nasıl davranması gerektiğini belirlemesine yardımcı olurlar.

11. Comte’un üç hâl kanunu teorisine göre, toplumlar hangi üç aşamadan geçer?

A) Savaşçı toplumlar, endüstriyel toplumlar ve post-endüstriyel toplumlar

B) Teolojik aşama, metafizik aşama ve pozitivist aşama

C) Sosyal statik, sosyal dinamik ve sosyal evrim

D) Endüstri toplumu, bilgi toplumu ve küresel toplum

E) Mekanik dayanışma, organik dayanışma ve karma dayanışma

Cevap : B) Teolojik aşama, metafizik aşama ve pozitivist aşama

Açıklama : Auguste Comte’un “Üç Hâl Kanunu” (Law of Three Stages), insan zihninin ve toplumların tarihsel olarak üç aşamadan geçtiğini belirtir: 1. Teolojik (dinsel açıklama), 2. Metafizik (soyut felsefi açıklama), 3. Pozitivist (bilimsel açıklama).

12. Durkheim’a göre suç toplumlar için hangi işleve sahiptir?

A) Kültürel değer ve normların yerleşmesini sağlar.

B) Toplumsal düzeni bozar.

C) Sadece kötü bir etkisi vardır.

D) İnsanları birbirine düşman yapar.

E) Toplumları gelişmeden alıkoyar.

Cevap : A) Kültürel değer ve normların yerleşmesini sağlar.

Açıklama : Emile Durkheim, işlevselci bir bakış açısıyla suçun “normal” ve “işlevsel” olduğunu savunur. Suç, toplumun ahlaki sınırlarının nerede olduğunu gösterir. Suça karşı gösterilen toplumsal tepki (ceza), bireyleri ortak bir vicdanda birleştirir ve kültürel değer ve normları pekiştirir.

13. Krestschmer “astenik tip”lerin hangi suç tipine daha yatkın olduğunu iddia etmiştir?

A) Cebir ve şiddet suçlarına

B) Zalimlik içeren suçlara

C) Cinsel suçlara

D) Organize suçlara

E) Ufak hırsızlıklara ve hilekârlıklara

Cevap : E) Ufak hırsızlıklara ve hilekârlıklara

Açıklama : Ernst Kretschmer’in (artık geçerliliği olmayan) beden tipi teorisinde, “astenik tip” (zayıf, ince, uzun boylu) olarak tanımladığı vücut yapısını, içe kapanık (şizoid) kişilikle ve bu kişiliği de ufak hırsızlıklar ve hilekârlıklar gibi suçlarla ilişkilendirmiştir.

14. Eğer bir değişkenin diğerini etkilediği varsayılıyor ise o değişkene ne ad verilir?

A) Bağımlı değişken

B) Aracı değişken

C) Bağımsız değişken

D) Aktif değişken

E) Moderatör değişken

Cevap : C) Bağımsız değişken

Açıklama : Araştırma yöntemlerinde, etkileyen (neden) olarak varsayılan değişkene Bağımsız Değişken denir. Etkilenen (sonuç) olarak varsayılan değişkene ise “Bağımlı Değişken” denir.

15. Aşağıdakilerden hangisi D.Bell’e göre endüstri-sonrası toplumun özelliklerinden biridir?

A) Mavi yakalı işçilerin yapacakları işlerin sayısında çok büyük artışlar ortaya çıkmıştır.

B) Aşırı işbölümü ve uzmanlaşma yaşanmıştır.

C) Bilgi, toplumun temel eksenidir ve stratejik kaynak haline gelmiştir.

D) Endüstri-sonrası toplumunun doğuşunda buhar makinesi önemli rol oynamıştır.

E) Endüstriyel mal üretimi toplumun eksenini oluşturur hale gelmiştir.

Cevap : C) Bilgi, toplumun temel eksenidir ve stratejik kaynak haline gelmiştir.

Açıklama : Daniel Bell’e göre endüstri toplumunun merkezinde “mal üretimi” (E) ve “mavi yakalı” işçiler (A) varken, endüstri-sonrası (post-endüstriyel) toplumun merkezinde hizmet sektörü ve stratejik kaynak olarak “bilgi” yer alır.

16. “Artık değer”in ilk defa ortaya çıktığı toplumlar aşağıdakilerden hangisidir?

A) Avcı toplumlar

B) Tarım toplumları

C) Göçebe toplumlar

D) Bilgi toplumları

E) Toplayıcı toplumlar

Cevap : B) Tarım toplumları

Açıklama : Avcı ve toplayıcı toplumlar, yalnızca hayatta kalmaya yetecek kadar (subsistence) üretim yapabiliyordu. “Artık değer” (Surplus value) yani ihtiyaçtan fazla üretim, ilk kez yerleşik hayata geçiş ve tarım toplumları (Neolitik Devrim) ile mümkün olmuştur. Bu durum, toplumsal sınıflaşmanın da başlangıcıdır.

17. Aşağıdaki bilim insanlarından hangisi sosyolojinin isim babasıdır?

A) Emile Durkheim

B) Friedrich Engels

C) Saint Simon

D) Auguste Comte

E) Karl Marks

Cevap : D) Auguste Comte

Açıklama : “Sosyoloji” (Sociology) terimi, bu yeni bilim dalını (sosyal fizik) adlandırmak için ilk kez Fransız düşünür Auguste Comte tarafından kullanılmıştır. Bu nedenle “sosyolojinin isim babası” olarak bilinir.

18. Aşağıdakilerden hangisi sosyolojinin özelliklerinden birisidir?

A) Toplum içindeki bireye odaklanmaktadır.

B) Özellikle zekâ ve kişilik

C) Bireysel aklı konu almaktadır.

D) Toplumsal bütüne odaklanmaktadır.

E) Bireysel farklara ilgi duymaktadır.

Cevap : D) Toplumsal bütüne odaklanmaktadır.

Açıklama : A, B, C ve E şıkları bireyi temel alan psikolojinin özellikleridir. Sosyoloji ise bireyden ziyade gruplara, kurumlara ve toplumsal bütüne (yapı, düzen, değişim) odaklanır.

19. İlk endüstri devrimi dalgası hangi sektörde ortaya çıkmıştır?

A) Kimya

B) Ulaştırma

C) Dokuma

D) Benzin motorları

E) Demir ve çelik

Cevap : C) Dokuma

Açıklama : 18. yüzyılın sonlarında İngiltere’de başlayan Birinci Sanayi Devrimi’nin lokomotif sektörü, buhar makinesinin gücünün uygulandığı dokuma (tekstil) endüstrisidir (örn: spinning jenny, power loom).

20. Aşağıdakilerden hangisi toplumsal bir davranıştır?

A) Yağmurda insanların kapalı yerlere sığınması

B) Yolda yürüyen iki kişinin çarpışması

C) Kişinin inzivaya çekilmesi

D) Kan davası gütmek

E) Kişinin tek başına dua etmesi

Cevap : D) Kan davası gütmek

Açıklama : Sosyolojik anlamda “toplumsal davranış” (Weber’in “sosyal eylem”i), bireyin başkalarını dikkate alarak ve belirli bir toplumsal anlam yükleyerek yaptığı davranıştır. A ve B, tesadüfi veya tepkiseldir. C ve E bireyseldir. Kan davası gütmek ise, bireyin başkalarına (diğer aileye) yönelik olarak, belirli toplumsal normlara (namus, gelenek) ve anlamlara dayalı olarak gerçekleştirdiği karmaşık bir toplumsal davranıştır.