MLY203U Kamu Maliyesi Ünite -1

Giriş

Kamu Maliyesi, devletin ekonomik ve sosyal hayattaki rolünü, bu rolü yerine getirmek için kullandığı araçları (gelirler ve harcamalar) ve bu araçların ekonomi üzerindeki etkilerini inceleyen bir bilim dalıdır. Bu ünitenin odak noktası, devletin ne olduğu, unsurları, tarihsel süreçte devletin ekonomideki rolüne ilişkin farklı yaklaşımlar ve küreselleşmenin kamu maliyesi üzerindeki etkileridir.

Devlet Kavramı ve Tanımları

Devlet, tarih boyunca farklı disiplinler ve düşünürler tarafından çeşitli şekillerde tanımlanmıştır.

• Hukuki Tanım: Bir toprak parçası (ülke) üzerinde yaşayan insan topluluğunun (millet), egemen bir otorite (iktidar) altında örgütlenmesiyle oluşan siyasi ve hukuki varlıktır. Devletin üç temel unsuru vardır:
  • Ülke (Vatan): Devletin egemenliğini kullandığı coğrafi alandır (Fiziki Unsur).
  • Millet (Halk): Bu topraklar üzerinde yaşayan insan topluluğudur (Beşeri Unsur).
  • Egemenlik (Otorite): Kural koyma ve uygulama gücüdür (Siyasi Unsur).
• Aristotelesçi Devlet Anlayışı: Devleti, bireylerden ve yöneticilerden ayrı, kendine özgü bir varlığı olan, kurumlar ve hizmetler sistemi olarak tanımlar. Devletin amacı, toplumun ortak iyiliğini ve mutluluğunu sağlamaktır.
• Hegelci Devlet Anlayışı: Georg Wilhelm Friedrich Hegel’e göre devlet, “yeryüzündeki tanrısal irade” ve “milli bir ruh”tur. Devlet, bireylerin üstünde, kendi iradesi ve amacı olan yüce bir varlık (organizma) olarak görülür.
• Marksist Devlet Anlayışı: Devleti, sınıf çatışmalarının bir ürünü ve egemen sınıfın diğer sınıfları baskı altında tutmak için kullandığı bir araç olarak görür.

Devletin Ekonomideki Rolüne İlişkin Yaklaşımlar

Tarihsel süreçte, devletin ekonomiye müdahale edip etmemesi veya ne kadar müdahale etmesi gerektiği konusunda farklı iktisadi görüşler ortaya çıkmıştır.

1. Merkantilizm (1500-1800)

Coğrafi keşifler ve ulus devletlerin yükselişiyle ortaya çıkan bu görüşe göre, bir ülkenin zenginliği sahip olduğu değerli maden (altın ve gümüş) stokuyla ölçülür. Devletin temel amacı, hazineyi zenginleştirmektir. Bunun için ihracat teşvik edilirken, ithalat kısıtlayıcı tedbirlerle (gümrükler, kotalar) engellenir. Devlet ekonomiye aktif olarak müdahale eder.

2. Fizyokrasi ve Klasik Liberalizm (1776-1929)

Merkantilizme tepki olarak doğan bu görüşler, devletin ekonomiye müdahalesine karşı çıkar.

• Fizyokratlar: “Doğal düzen” fikrini savunurlar. Ünlü “Laissez faire, laissez passer” (Bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler) sloganı bu döneme aittir.
• Klasik Liberalizm: Adam Smith’in “Milletlerin Zenginliği” (1776) eseriyle sistemleşmiştir. Smith’e göre, bireylerin kendi çıkarlarını maksimize etme çabası, “görünmez el” (piyasa mekanizması) sayesinde toplumsal faydayı da maksimize eder. Devlet; adalet, savunma ve bazı altyapı hizmetleri (jandarma devlet) dışında ekonomiye müdahale etmemelidir.

3. Keynesyen Görüş (1929 sonrası)

1929 Büyük Buhranı, piyasa ekonomisinin her zaman kendi kendine dengeye gelemeyeceğini ve tam istihdamı sağlayamayacağını göstermiştir. John Maynard Keynes, “İstihdam, Faiz ve Paranın Genel Teorisi” adlı eseriyle, ekonomideki durgunluk dönemlerinde devletin kamu harcamalarını artırarak veya vergileri düşürerek toplam talebi canlandırması gerektiğini (Maliye Politikası) savunmuştur. Devlet artık ekonominin dengeye gelmesinde aktif bir düzenleyicidir.

4. Anayasal İktisat (Public Choice)

1970’lerde Keynesyen politikalara ve devletin büyümesine bir tepki olarak ortaya çıkmıştır. Öncüsü James Buchanan’dır. Bu görüşe göre, politikacılar ve bürokratlar da kendi çıkarlarını (oy maksimizasyonu, yetki artırma) düşünürler. Devletin ekonomik yetkilerinin (vergi alma, borçlanma, para basma) sınırsız olması, ekonomik istikrarsızlığa ve israfa yol açar. Bu nedenle, devletin mali yetkileri anayasal kurallarla sınırlandırılmalıdır.

Küreselleşme ve Kamu Maliyesi

20. yüzyılın sonlarında hız kazanan küreselleşme, sermayenin, mal ve hizmetlerin sınırlar ötesinde serbestçe dolaşımını ifade eder. Bu süreç, devletin rolünü ve kamu maliyesini derinden etkilemiştir.

• Vergi Rekabeti: Sermayeyi çekmek isteyen ülkeler, kurumlar vergisi ve sermaye üzerindeki vergileri düşürme eğilimine girmiştir.
• Sosyal Devletin Zayıflaması: Küresel rekabet baskısı ve bütçe disiplini gereği, devletler sosyal harcamaları (eğitim, sağlık, sosyal güvenlik) kısma eğilimi göstermiş, “sosyal refah fonksiyonu” zayıflamıştır.
• Devletin Yeni Rolleri: Devlet, doğrudan üretimden çekilerek (özelleştirme) daha çok düzenleyici ve denetleyici bir rol üstlenmiştir. Ancak, Ar-Ge harcamaları yapmak, şirketlere teşvik sağlamak, mülkiyet haklarını korumak ve altyapı yatırımları yapmak gibi rekabet gücünü artırıcı alanlarda etkinliğini sürdürmektedir.

1. Devleti kendisini yönetenlerden ayrı bir varlığa sahip, bir kurumlar ve hizmetler sistemi olarak açıklayan devlet tanımı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Aristotelesçi devlet
B) Organik devlet
C) Toplum sözleşmesi devleti
D) Hegelci devlet
E) Marksist devlet

Cevap : A) Aristotelesçi devlet

Açıklama : Aristotelesçi devlet anlayışı, devleti bireylerden ve yöneticilerden bağımsız, kendine özgü bir varlığı olan, kurumlar ve hizmetler bütünü (sistemi) olarak tanımlar.

2. Devlet, kendi irade, ehliyet, yeteneği ve amaçları olan, bir üniversiteye benzetilebilecek cisimleşmiş bir kişi, dünyadaki ilahi düşünce ve milli bir ruh olarak gören devlet tanımı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Organik devlet
B) Aristotelesçi devlet
C) Toplum sözleşmesi devleti
D) Hegelci devlet
E) Marksist devlet

Cevap : D) Hegelci devlet

Açıklama : Hegelci devlet anlayışı, devleti yücelterek onu “yeryüzündeki tanrısal irade”, “milli ruh” ve organizma benzeri cisimleşmiş bir kişilik olarak görür.

3. Aşağıdakilerden hangisi bir toprak parçası üzerinde, bir otorite altında yaşayan insan topluluğudur?

A) Piyasa
B) Bürokrasi
C) Devlet
D) Baskı grubu
E) Seçmen

Cevap : C) Devlet

Açıklama : Devletin üç temel unsuru vardır: Toprak parçası (Ülke), İnsan topluluğu (Millet) ve Otorite (Egemenlik). Bu tanım hukuki ve siyasi anlamda devleti ifade eder.

4. Devletin beşeri unsuru aşağıdakilerden hangisidir?

A) Millet
B) Vatan
C) Ülke
D) İktidar
E) Egemenlik

Cevap : A) Millet

Açıklama : Devletin unsurlarından toprak parçası (fiziki unsur) “Ülke/Vatan”, otorite (siyasi unsur) “Egemenlik/İktidar”, insan topluluğu (beşeri unsur) ise **Millet**’tir.

5. Devletin en önemli amacının ülke hazinesinin sahip olduğu altın ve gümüş gibi değerli madenleri arttırmak olduğunu ileri süren görüş aşağıdakilerden hangisidir?

A) Klasik liberal görüş
B) Keynesyen görüş
C) Sosyalist görüş
D) Anayasal İktisat Görüşü
E) Merkantilist görüş

Cevap : E) Merkantilist görüş

Açıklama : 16. ve 18. yüzyıllar arasında etkili olan **Merkantilizm**, bir ülkenin zenginliğini sahip olduğu değerli maden (altın, gümüş) stokuyla ölçer ve ihracatı artırıp ithalatı kısıtlamayı savunur.

6. “Bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler” ifadesi aşağıdaki görüşlerden hangisine aittir?

A) Merkantilist görüş
B) Klasik liberal görüş
C) Keynesyen görüş
D) Sosyalist görüş
E) Anayasal İktisat Görüşü

Cevap : B) Klasik liberal görüş

Açıklama : “Laissez faire, laissez passer” (Bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler) sözü, devletin ekonomiye müdahale etmemesi gerektiğini savunan **Klasik Liberal Görüşün** (ve öncüsü Fizyokratların) temel sloganıdır.

7. Klasik liberal görüşün fikir babası düşünür aşağıdakilerden hangisidir?

A) A. Smith
B) J. M. Keynes
C) Aristoteles
D) J. Buchanan
E) J. Locke

Cevap : A) A. Smith

Açıklama : 1776 yılında yazdığı “Milletlerin Zenginliği” adlı eseriyle modern iktisadın ve **Klasik Liberalizmin** kurucusu (fikir babası) **Adam Smith** kabul edilir.

8. Keynes görüşlerini aşağıdaki hangi olay üzerindeki gözlemlerinden geliştirmiştir?

A) Birinci dünya savaşı
B) Sanayi devrimi
C) Amerikan ihtilali
D) Fransız ihtilali
E) 1929 ekonomik buhranı

Cevap : E) 1929 ekonomik buhranı

Açıklama : John Maynard Keynes, piyasa ekonomisinin kendi kendine tam istihdamı sağlayamadığı gerçeğini **1929 Büyük Buhranı** sırasında gözlemlemiş ve devlet müdahalesini savunan teorisini (Genel Teori) bu dönemden sonra geliştirmiştir.

9. Piyasa ekonomisi kuralları esas olmalı ve hükümetlerin müdahalelerini önlemek için anayasaya devletlerin ekonomik ve mali hareket olanaklarını kısıtlayan hükümler konulmalıdır görüşü aşağıdaki yaklaşımlardan hangisine aittir?

A) Merkantilist görüş
B) Klasik liberal görüş
C) Keynesyen görüş
D) Anayasal İktisat Görüşü
E) Sosyalist görüş

Cevap : D) Anayasal İktisat Görüşü

Açıklama : James Buchanan öncülüğündeki **Anayasal İktisat** yaklaşımı, devletin yetkilerinin (vergi, harcama, borçlanma) anayasal kurallarla sınırlandırılmasını savunur.

10. Küreselleşmenin kamu maliyesi üzerindeki etkileri ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi söylenemez?

A) Devlet araştırma-geliştirme harcaması yapmaktadır
B) Devlet şirketlere teşvik sağlamaktadır
C) Devletin sosyal refah fonksiyonu artmıştır
D) Sermaye üzerindeki vergiler azaltılmıştır
E) Devlet mülkiyet haklarını korumaktadır

Cevap : C) Devletin sosyal refah fonksiyonu artmıştır

Açıklama : Küreselleşme süreciyle birlikte rekabetin artması ve devletin ekonomiden çekilmesi (özelleştirmeler vb.) eğilimleri nedeniyle, devletin sosyal harcamaları kısma eğilimi göstermesi ve **sosyal refah fonksiyonunun (sosyal devlet anlayışının) zayıflaması** söz konusu olmuştur. Bu nedenle “artmıştır” ifadesi söylenemez.