Coğrafya: Geçmiş Kavramlar–Coğrafyacılar 2025-2026 Vize Soruları

Giriş

Coğrafya, insanın yaşadığı çevreyi ve evreni anlama çabasının bir ürünüdür. Eski Yunan’dan İslam dünyasına, Coğrafi Keşifler’den modern bilimsel devrimlere kadar uzanan bu tarihsel süreçte, coğrafya bilimi sürekli evrimleşmiştir. Eski Yunan bilginlerinin daha gerçekçi bilgiler üretebilmesi için “Mitolojiden beslenen görüşlerden soyutlanmaları” gerekmiştir. Bu makalede, coğrafyanın tarihsel gelişimi, önemli coğrafyacılar ve bilimsel dönüm noktaları incelenecektir.

İlk Çağ ve Orta Çağ Coğrafyası

• İlk Çağ: Astronominin kurucusu kabul edilen ve yeryüzünün boşlukta durduğunu savunan Miletli “Anaximander” (Anaksimandros), evrenin sonsuz olduğunu öne sürmüştür. Hint ve Çin medeniyetlerinde bilim genellikle din adamları tarafından yürütülmüştür; ancak “doğal çevre ile mücadelenin coğrafi çalışmaları hızlandırdığı” bilgisi bu dönem için genellenemez.
• Orta Çağ: Avrupa’da bilimin gerilemesinin nedenleri arasında skolastik düşünce ve İskenderiye Kütüphanesi’nin yakılması yer alırken; “İspanya’da Endülüs Emevi Devleti’nin kurulması” bilimin gerilemesine değil, aksine canlanmasına zemin hazırlamıştır. İslam dünyasında ise bilimsel gelişmelerin arkasında dini motivasyonlar ve yaratılışı anlama gayesi vardır; “Arapçanın bilime daha uygun bir dil olması” temel bir sebep olarak gösterilemez. Uluğ Bey, hazırladığı yıldız kataloğu ile dönemin en önemli astronomlarından biridir.

Keşifler Çağı ve Haritacılık

Coğrafi Keşifler, dünyanın sınırlarını genişletmiştir. Vasco de Gama’nın Hindistan’a ulaşması, bölgedeki sömürgecilik faaliyetlerini başlatmıştır. Martin Behaim, 1492’de dünyanın en eski küresini (Erdapfel) yapmıştır. John Davis ise Falkland Adaları’nı bulan kâşif olarak bilinir. Haritacılık tarihinde Ptolemaios, Piri Reis ve Mercator gibi isimler öne çıkarken; William D. Pattison bir haritacı değil, coğrafya felsefecisidir.

Modern Coğrafyanın Doğuşu ve Ekoller

Modern coğrafyanın temelleri, Aydınlanma Çağı ve Sanayi Devrimi ile atılmıştır.

• Bernhardus Varenius: “Geographia Generalis” eseriyle coğrafyayı genel ve özel olarak ayırarak “sistematik coğrafyanın” temellerini atmış ve genel ilkeler ortaya koymaya çalışmıştır. İlk eseri ise “Descriptio Regni Japoniae”dir.
• Alman Ekolü: Alexander van Humboldt, sebep-sonuç analizi, izoterm haritaları ve gezi-gözlem metodunu coğrafyaya kazandırmıştır. Carl Ritter ve Immanuel Kant da bu ekoldendir; ancak Humboldt 19. yüzyıl başlarında yaşamış olsa da (cevap anahtarına göre) soruda “gösterilemez” şıkkı olarak işaretlenmiştir (Muhtemelen diğer şıklar daha geç dönemi temsil ettiği için).
• Fransız Ekolü: Paul Vidal de la Blache bu ekolün öncüsüdür. 1789 Fransız İhtilali, Fransa’nın bilimde Almanya’ya yaklaşmasına zemin hazırlamıştır.
• Amerikan Ekolü: George Perkins Marsh bu ekoldendir.

Sayısal Devrim ve Teknoloji

20. yüzyılda coğrafya, teknoloji ile bütünleşmiştir. 1950’lerde başlayan ve William Garrison’un öncülük ettiği “Coğrafyada Sayısal Devrim”, istatistik ve matematiği coğrafyanın merkezine yerleştirmiş ve coğrafyanın modern bilimler arasındaki yerini sağlamlaştırmıştır. Amerikan Savunma Bakanlığı tarafından ilk GPS projesi ise 1974 yılında başlatılmıştır (tasarlanmıştır). Alexander Georg Supan’ın 1926 tarihli haritasının ana teması ise “Dünya üzerinde buzulların dağılışı”dır.

1. Eski Yunan bilginleri fiziki ortam ve astronomi gibi konular hakkında bazı yeni görüşler ortaya atmışlardır. Bunların bir kısmı günümüzde de kabul edilen görüşlerle örtüşürken bir kısmı özellikle Eski Yunan kültüründeki doğaüstü güçler ve sayıları binleri bulan Yunan tanrılarına olan inanç sebebiyle gerçeklikten uzak ifadeler şeklindedir.
Buna göre Eski Yunan bilginlerinin daha gerçekçi bilgiler üretmek için aşağıdakilerden hangisini yapmaları gerektiği söylenebilir?

A) Mitolojiden beslenen görüşlerden soyutlanmaları
B) Fizik ve matematik çalışmalarına daha fazla ağırlık vermeleri
C) Ölçme ve hesaplamaları daha titiz bir şekilde yapmaları
D) Eski Mısır’daki gelişmeleri yakından takip etmeleri
E) Felsefe okullarından ayrılmaları

Cevap : A) Mitolojiden beslenen görüşlerden soyutlanmaları

Açıklama : Bilimsel düşüncenin gelişebilmesi için olayların doğaüstü güçler veya mitolojik ögelerle (Tanrılar, efsaneler) değil, gözlem ve akla dayalı nedenlerle açıklanması (Mitos’tan Logos’a geçiş) gerekmektedir.

2. Amerikan Savunma Bakanlığı tarafından ilk GPS’in tasarlanarak projelendirilmesi aşağıdaki tarihlerden hangisinde gerçekleşmiştir?

A) 1854
B) 1992
C) 1974
D) 1899
E) 1914

Cevap : C) 1974

Açıklama : GPS (Küresel Konumlama Sistemi) projesi, ABD Savunma Bakanlığı tarafından 1973 yılında başlatılmış ve ilk uydusu 1974 yılında fırlatılmıştır.

3. Bernhardus Varenius’un coğrafi çalışmalardaki hangi tutumu bugünkü sistematik coğrafyanın temellerinin atılması şeklinde değerlendirilebilir?

A) Bir standardizasyon oluşturarak genel ilke ve prensipler ortaya koymaya çalışması
B) Matematiksel ölçüm ve hesaplamalara yer vermesi
C) Sadece dünyanın bütününü değil farklı bölümlerini de ele alması
D) Konum bilgilerine yer vermesi
E) Zaman farkı ve gün uzunluğu gibi konulardan bahsetmesi

Cevap : A) Bir standardizasyon oluşturarak genel ilke ve prensipler ortaya koymaya çalışması

Açıklama : Varenius, “Geographia Generalis” adlı eserinde coğrafyayı Genel (Sistematik) ve Özel (Bölgesel) olarak ikiye ayırmış; genel ilke ve yasaların belirlenmesine (sistematik yaklaşım) öncelik vererek modern coğrafyanın metodolojik temellerini atmıştır.

4. Sebep-sonuç analizi, gezi-gözlem metodolojisi, izohips, izobat, izoterm, grafik, profil ve kesit çıkarma gibi teknikleri coğrafyada kullanmaya başlayan bilim adamı ve yaşadığı ülke aşağıdakilerden hangisidir?

A) Carl Ritter – Almanya
B) George Perkins Marsh – Amerika Birleşik Devletleri
C) Paul Vidal de la Blache – Fransa
D) Immanuel Kant – Almanya
E) Alexander van Humboldt – Almanya

Cevap : E) Alexander van Humboldt – Almanya

Açıklama : Fiziki coğrafyanın kurucusu sayılan Alexander van Humboldt, coğrafyaya nedensellik ilkesini, karşılaştırmalı yöntemi ve izoterm haritaları gibi görselleştirme tekniklerini kazandıran Alman bilim insanıdır.

5. Aşağıdakilerden hangisi Avrupa’da İlk Çağ’da gelişen bilimin Orta Çağ’da geri kalmasının nedenleri arasında gösterilemez?

A) Skolastik düşüncenin yaygınlaşması
B) Yunan Bilim Akademisi’nin kapatılması
C) İspanya’da Endülüs Emevi Devleti’nin kurulması
D) Kilisenin düşünce dünyası üzerindeki etkisinin artması
E) İskenderiye Kütüphanesi’nin yakılması

Cevap : C) İspanya’da Endülüs Emevi Devleti’nin kurulması

Açıklama : Endülüs Emevi Devleti’nin kurulması, Avrupa’da (İspanya üzerinden) bilimin ve felsefenin yeniden canlanmasına ve Rönesans’a zemin hazırlayan olumlu bir gelişmedir; geri kalma nedeni değildir. Diğer şıklar bilimin gerilemesine neden olan olaylardır.

6. Falkland Adaları’nı bulduğu düşünülen kâşif aşağıdakilerden hangisidir?

A) Christopher Columbus
B) Ferdinand Magellan
C) Marco Polo
D) Vasco de Gama
E) John Davis

Cevap : E) John Davis

Açıklama : İngiliz denizci John Davis’in, 1592 yılında Falkland Adaları’nı gören ilk Avrupalı kâşif olduğu kabul edilmektedir.

7. Bernhardus Varenius’un bilinen ilk eseri aşağıdakilerden hangisidir?

A) Descriptio Regni Japoniae
B) Geographia Generalis
C) Il Milione
D) The Seaman’s Secrets
E) The World’s Hydrographical Description

Cevap : A) Descriptio Regni Japoniae

Açıklama : Varenius’un 1649 yılında yayınladığı ilk eseri, Japonya Krallığı’nın tasvirini içeren “Descriptio Regni Japoniae”dir. En ünlü eseri ise daha sonra yazdığı “Geographia Generalis”tir.

8. Genç yaşlarda astronomi dersleri almıştır. Usturlabı kullanarak gök cisimleri ile ilgili hesaplamalar yapmış, denizde kullanılabilecek ahşap bir usturlap üretmiştir. Afrika kıyılarına seyahat etmiş, bu seyahatten dönüşünde ressam bir arkadaşı ile beraber bir dünya haritası oluşturmak üzere çalışmalara başlamış, 1492 yılında doğu ve batı yarım küreleri gösterecek şekilde düzenlediği haritasını tamamlamıştır.
Yukarıda sözü edilen coğrafyacı ve denizci aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sebastian Cabot
B) Christopher Columbus
C) Jacques Cartier
D) Martin Behaim
E) John Davis

Cevap : D) Martin Behaim

Açıklama : 1492 yılında (Amerika’nın keşfinden hemen önce) dünyanın en eski küresini (Erdapfel) yapan Alman kartograf, denizci ve astronom Martin Behaim’dir.

9. Yaptığı katalogda 48 ayrı takımyıldızın içerisindeki bütün yıldızlar ve yıldızların yılın değişik dönemlerinde gökyüzünde aldıkları konumları belirten İslam bilgini aşağıdakilerden hangisidir?

A) Mesûdi
B) Uluğbey
C) İbn Haldun
D) Birûnî
E) İstahri

Cevap : B) Uluğbey

Açıklama : 15. yüzyılda Semerkant’ta kurduğu rasathane ile ünlü olan Timur İmparatoru ve astronom Uluğ Bey, hazırladığı “Zic-i Uluğ Bey” (Yıldız Kataloğu) ile dönemin en kapsamlı astronomik verilerini sunmuştur. (Not: 48 takımyıldız çalışması Abdurrahman es-Sufi’ye de atfedilir ancak şıklarda Uluğ Bey astronomi çalışmalarıyla öne çıkmaktadır).

10. Hint ve Çin medeniyetlerinde bilimsel çalışma ve buluşlar daha çok brahmanlar ve din adamlarının çalışmalarına dayanmaktadır.
Bu bilgiden yola çıkılarak İlk Çağ Hint ve Çin medeniyetleri ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Bilim ile din, birbirinin karşıtı şeyler olarak düşünülmemiştir.
B) Din adamları aynı zamanda bilim insanlarıdır.
C) Tapınaklarda bilimsel faaliyetler yapılmaktadır.
D) Bazı din adamları mucit olarak tanımlanabilir.
E) Doğal çevre ile mücadele, coğrafi çalışmaları hızlandırmıştır.

Cevap : E) Doğal çevre ile mücadele, coğrafi çalışmaları hızlandırmıştır.

Açıklama : Paragrafta bilimin din adamları tarafından yürütüldüğü ve din-bilim iç içeliği vurgulanmıştır (A, B, C, D şıkları). Ancak “doğal çevre ile mücadelenin çalışmaları hızlandırdığına” dair bir bilgi veya çıkarım bu metinden elde edilemez.

11. 18. yüzyılda Fransa’nın bilime öncülük konusunda Almanya’ya yaklaşmaya başlamasına zemin oluşturan en önemli olay aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yüzyıl Savaşları
B) Fransız İhtilali
C) Endülüs Emevi Devleti’nin yıkılışı
D) Magna Carta
E) Sanayi İnkılabı

Cevap : B) Fransız İhtilali

Açıklama : 1789 Fransız İhtilali, getirdiği özgür düşünce ortamı, kurulan yeni eğitim kurumları (Ecole Polytechnique gibi) ve aydınlanma felsefesiyle Fransa’da bilimin ve coğrafyanın gelişimine büyük ivme kazandırmıştır.

12. Mekânsal problemlerin çözümünde bilgisayar teknolojisini, bilimsel metotları ve istatistiği etkin bir şekilde kullanan William Garrison’un öncüsü olduğu akım aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bölgesel coğrafya
B) Egzistansiyalizm
C) Teknolojik yaklaşım
D) Coğrafyada sayısal devrim
E) Mekânsal coğrafya

Cevap : D) Coğrafyada sayısal devrim

Açıklama : 1950’ler ve 60’larda coğrafyada istatistiksel yöntemlerin, matematiksel modellerin ve bilgisayarların yoğun olarak kullanılmaya başlandığı döneme ve yaklaşıma **Sayısal Devrim (Quantitative Revolution)** denir. William Garrison bu akımın öncülerindendir.

13. Astronominin kurucusu olarak kabul edilen ve yeryüzünün boşlukta durduğunu savunan bu bilim adamına göre sonsuz sayıda dünya olup bunlar sonsuz bir evrenden kopmuştur ve bir gün bu evren ile tekrar birleşeceklerdir.
Yukarıda özellikleri vurgulanan İlk Çağ bilgini aşağıdakilerden hangisidir?

A) Anaximander
B) Strabo
C) Hipparchus
D) Aristotle
E) Seneca

Cevap : A) Anaximander

Açıklama : Miletli Anaksimandros (Anaximander), yeryüzünün boşlukta desteksiz durduğunu (silindir şeklinde) ve evrenin sonsuz (apeiron) olduğunu savunan ilk filozof ve gökbilimcilerden biridir.

14. Hindistan bölgesinde sömürgecilik faaliyetleri aşağıdaki seyyahlardan hangisinin Hindistan’a ulaşmasının ardından başlamıştır?

A) Jacques Cartier
B) Martin Behaim
C) Vasco de Gama
D) Marco Polo
E) Ferdinand Magellan

Cevap : C) Vasco de Gama

Açıklama : Portekizli kaşif **Vasco de Gama**, 1498 yılında Ümit Burnu’nu dolaşarak Hindistan’a (Kalikut) deniz yoluyla ulaşmış ve bu olay Avrupalıların bölgedeki sömürgecilik faaliyetlerini başlatmıştır.

15. Aşağıdaki bilim insanlarından hangi ikisi Alman ekolüne mensup değildir?

A) Carl Ritter – George Perkins Marsh
B) George Perkins Marsh – Immanuel Kant
C) Giraud Soulavie – George Perkins Marsh
D) Immanuel Kant – Paul Vidal de la Blache
E) Alexander van Humboldt – Carl Ritter

Cevap : C) Giraud Soulavie – George Perkins Marsh

Açıklama : Carl Ritter, Immanuel Kant ve Alexander van Humboldt **Alman** ekolündendir. Paul Vidal de la Blache ve Giraud Soulavie **Fransız**, George Perkins Marsh ise **Amerikan** (ABD) coğrafyacısıdır. Dolayısıyla C şıkkındaki ikili Alman ekolüne mensup değildir.

16. Orta Çağ’da bilimsel gelişmelerin ve önemli buluşların genellikle İslam dünyasında olmasının sebepleri arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

A) İslam’daki yaratıcının ve yaratıkların sırlarını kavrama gayesi
B) Arapçanın bilime daha uygun bir dil olması
C) Avrupa’da skolastik düşüncenin hüküm sürmesi
D) Müslüman bilim adamlarının Allah’ın emri olduğu için bilimsel faaliyetlere daha fazla ağırlık vermeleri
E) Müslümanların İslam dinini tüm dünyaya yayma istekleri

Cevap : B) Arapçanın bilime daha uygun bir dil olması

Açıklama :

17. Coğrafyanın modern bilimler arasındaki yerinin sağlamlaştırılmasına en fazla etki eden olay aşağıdakilerden hangisidir?

A) Avrupa’da Rönesans’ın gerçekleşmesi
B) Coğrafyada sayısal devrimin yaşanması
C) İlk hava fotoğraflarının çekilmeye başlanması
D) Berlin Bilimler Akademisi’nin açılması
E) Uydu sistemlerinin geliştirilmesi

Cevap : B) Coğrafyada sayısal devrimin yaşanması

Açıklama :

18. Aşağıdakilerden hangisi 19. yüzyıl başlarında yaşayan Alman bilim insanları arasında gösterilemez?

A) Alfred Hettner
B) Albrecht Penck
C) Ferdinand Von Richthofen
D) Fredrich Ratzel
E) Alexander Van Humboldt

Cevap : E) Alexander Van Humboldt

Açıklama :

19. Alexander Georg Supan’ın klimatoloji ve glasiyal jeomorfoloji açısından büyük öneme sahip 1926 tarihli haritasının ana teması aşağıdakilerden hangisidir?

A) Dünya üzerinde sıcaklıkların dağılışı
B) Dünya üzerinde insan yaşamına uygun olmayan sahalar
C) Dünya üzerinde okyanusların ve denizlerin dağılışı
D) Dünya üzerinde buzulların dağılışı
E) Dünya üzerinde hâkim rüzgâr yönleri

Cevap : D) Dünya üzerinde buzulların dağılışı

Açıklama :

20. Aşağıdakilerden hangisi dünya haritacılık tarihindeki önemli şahsiyetler arasında gösterilemez?

A) Ptolemaios
B) Piri Reis
C) Gerardus Mercator
D) William D. Pattison
E) İstahri

Cevap : D) William D. Pattison

Açıklama : Ptolemaios (İlk Çağ), Piri Reis (Osmanlı), Mercator (Modern projeksiyon) ve İstahri (İslam coğrafyası) haritacılık tarihinin önemli isimleridir. **William D. Pattison** ise 1964 yılında yazdığı “Coğrafyanın Dört Geleneği” makalesiyle tanınan bir coğrafya felsefecisi/eğitimcisidir, haritacı (kartograf) değildir.