İKT101U İktisada Giriş Ünite 1

Giriş

İktisat bilimi, sınırsız insan ihtiyaçlarının kıt kaynaklarla nasıl karşılanacağını inceleyen bir disiplindir. Bu süreçte bireylerin ve toplumların nasıl karar aldıkları, hangi verileri kullandıkları ve tüketim alışkanlıklarını nasıl optimize ettikleri temel inceleme alanlarını oluşturur. Bu makalede, iktisadın temel soruları, veri türleri, üretim imkanları sınırı, fayda analizi ve tüketici dengesi konuları ele alınacaktır.

İktisadın Temel Soruları ve Veri Türleri

Kıtlık ve tercih sorununun bir sonucu olarak her ekonomik sistemin cevaplaması gereken dört temel soru vardır. Bunlar; “Ne üretilecek?”, “Ne kadar üretilecek?”, “Nasıl üretilecek?” ve “Kim üretecek?” sorularıdır. “Ne zaman üretilecek” sorusu ise bu temel iktisadi sorunlar arasında yer almaz.

İktisatçılar analiz yaparken çeşitli veri türlerinden yararlanırlar. Bir iktisadi değişkenin (örneğin Gayri Safi Milli Hasıla) yıllar veya aylar itibarıyla farklı zamanlardaki değerlerini gösteren veri setine Zaman Serisi adı verilir. Eğer veri, belirli bir andaki durumu (örneğin farklı ülkelerin aynı yıldaki verilerini) gösteriyorsa buna Kesit Veri denir.

Üretim İmkanları ve Piyasa Mekanizması

Bir ekonominin mevcut kaynakları ve teknolojisi ile üretebileceği maksimum mal ve hizmet bileşimlerini gösteren eğriye Üretim İmkanları Sınırı Eğrisi denir. Bu eğri, kaynakların tam ve etkin kullanıldığını varsayar. Eğrinin negatif eğimli olması, bir maldan daha fazla üretmek için diğerinden vazgeçilmesi gerektiğini, yani fırsat maliyetini gösterir.

Piyasa ekonomisinin işleyişine dair en önemli kavramlardan biri Adam Smith tarafından ortaya atılmıştır. Smith, bireylerin kendi çıkarları peşinde koşarken, farkında olmadan toplumun çıkarına da hizmet ettiklerini savunmuş ve bu mekanizmayı “Görünmez El” prensibi ile açıklamıştır.

Tüketici Davranışı ve Fayda Maksimizasyonu

İktisadi birimler (tüketiciler ve üreticiler) karar verirken Marjinal Analiz yöntemini kullanırlar. Bu yöntem, bir eylemin doğuracağı ilave fayda (marjinal fayda) ile ilave maliyetin (marjinal maliyet) karşılaştırılmasına dayanır. Rasyonel davranış, marjinal faydanın marjinal maliyetten büyük veya eşit olduğu durumda eylemin gerçekleştirilmesini öngörür.

Tüketim sürecinde geçerli olan temel yasa, Azalan Marjinal Fayda Yasası‘dır. Bu yasaya göre, bir malın tüketim miktarı arttıkça, o maldan elde edilen toplam fayda artar ancak her ilave birimin sağladığı marjinal fayda azalır. Matematiksel olarak, bir fonksiyonun (örneğin fayda fonksiyonunun) maksimum veya minimum değere ulaştığı noktada eğimi sıfırdır.

Tüketici Dengesi ve Talep Yasası

Tüketicinin sınırlı bütçesiyle en yüksek tatmini elde etmesi durumuna tüketici dengesi denir. Fayda maksimizasyonunun sağlandığı bu denge koşulu, Eş-Marjinal Fayda İlkesi ile açıklanır. Bu ilkeye göre tüketici, her mala harcadığı son liranın marjinal faydasını birbirine eşitlemelidir. İki mal (X ve Y) için bu denge koşulu şu formülle gösterilir:

Eğer X malının fiyatı () düşerse denge bozulur ve eşitliğin sol tarafı büyür (). Dengeyi yeniden sağlamak için tüketicinin X malından daha fazla tüketmesi gerekir. Tüketim arttıkça X malının marjinal faydası () düşer ve yeniden eşitlik sağlanır.

Son olarak, bir malın fiyatı ile talep edilen miktarı arasındaki ters yönlü ilişki Talep Yasası‘nı oluşturur. Fiyat arttığında talep azalır, fiyat düştüğünde talep artar. Bu ters ilişki nedeniyle normal bir malın talep eğrisinin eğimi negatiftir.

Giriş

İktisat bilimi, sınırsız insan ihtiyaçlarının kıt kaynaklarla nasıl karşılanacağını inceleyen bir disiplindir. Bu süreçte bireylerin ve toplumların nasıl karar aldıkları, hangi verileri kullandıkları ve tüketim alışkanlıklarını nasıl optimize ettikleri temel inceleme alanlarını oluşturur. Bu makalede, iktisadın temel soruları, veri türleri, üretim imkanları sınırı, fayda analizi ve tüketici dengesi konuları ele alınacaktır.

İktisadın Temel Soruları ve Veri Türleri

Kıtlık ve tercih sorununun bir sonucu olarak her ekonomik sistemin cevaplaması gereken dört temel soru vardır. Bunlar; “Ne üretilecek?”, “Ne kadar üretilecek?”, “Nasıl üretilecek?” ve “Kim üretecek?” sorularıdır. “Ne zaman üretilecek” sorusu ise bu temel iktisadi sorunlar arasında yer almaz.

İktisatçılar analiz yaparken çeşitli veri türlerinden yararlanırlar. Bir iktisadi değişkenin (örneğin Gayri Safi Milli Hasıla) yıllar veya aylar itibarıyla farklı zamanlardaki değerlerini gösteren veri setine Zaman Serisi adı verilir. Eğer veri, belirli bir andaki durumu (örneğin farklı ülkelerin aynı yıldaki verilerini) gösteriyorsa buna Kesit Veri denir.

Üretim İmkanları ve Piyasa Mekanizması

Bir ekonominin mevcut kaynakları ve teknolojisi ile üretebileceği maksimum mal ve hizmet bileşimlerini gösteren eğriye Üretim İmkanları Sınırı Eğrisi denir. Bu eğri, kaynakların tam ve etkin kullanıldığını varsayar. Eğrinin negatif eğimli olması, bir maldan daha fazla üretmek için diğerinden vazgeçilmesi gerektiğini, yani fırsat maliyetini gösterir.

Piyasa ekonomisinin işleyişine dair en önemli kavramlardan biri Adam Smith tarafından ortaya atılmıştır. Smith, bireylerin kendi çıkarları peşinde koşarken, farkında olmadan toplumun çıkarına da hizmet ettiklerini savunmuş ve bu mekanizmayı “Görünmez El” prensibi ile açıklamıştır.

Tüketici Davranışı ve Fayda Maksimizasyonu

İktisadi birimler (tüketiciler ve üreticiler) karar verirken Marjinal Analiz yöntemini kullanırlar. Bu yöntem, bir eylemin doğuracağı ilave fayda (marjinal fayda) ile ilave maliyetin (marjinal maliyet) karşılaştırılmasına dayanır. Rasyonel davranış, marjinal faydanın marjinal maliyetten büyük veya eşit olduğu durumda eylemin gerçekleştirilmesini öngörür.

Tüketim sürecinde geçerli olan temel yasa, Azalan Marjinal Fayda Yasası‘dır. Bu yasaya göre, bir malın tüketim miktarı arttıkça, o maldan elde edilen toplam fayda artar ancak her ilave birimin sağladığı marjinal fayda azalır. Matematiksel olarak, bir fonksiyonun (örneğin fayda fonksiyonunun) maksimum veya minimum değere ulaştığı noktada eğimi sıfırdır.

Tüketici Dengesi ve Talep Yasası

Tüketicinin sınırlı bütçesiyle en yüksek tatmini elde etmesi durumuna tüketici dengesi denir. Fayda maksimizasyonunun sağlandığı bu denge koşulu, Eş-Marjinal Fayda İlkesi ile açıklanır. Bu ilkeye göre tüketici, her mala harcadığı son liranın marjinal faydasını birbirine eşitlemelidir. İki mal (X ve Y) için bu denge koşulu şu formülle gösterilir:$$\frac{MU_x}{P_x} = \frac{MU_y}{P_y}$$

Eğer X malının fiyatı ($P_x$) düşerse denge bozulur ve eşitliğin sol tarafı büyür ($\frac{MU_x}{P_x} > \frac{MU_y}{P_y}$). Dengeyi yeniden sağlamak için tüketicinin X malından daha fazla tüketmesi gerekir. Tüketim arttıkça X malının marjinal faydası ($MU_x$) düşer ve yeniden eşitlik sağlanır.

Son olarak, bir malın fiyatı ile talep edilen miktarı arasındaki ters yönlü ilişki Talep Yasası‘nı oluşturur. Fiyat arttığında talep azalır, fiyat düştüğünde talep artar. Bu ters ilişki nedeniyle normal bir malın talep eğrisinin eğimi negatiftir.

1. İktisadi birimlerin karar verme sürecinde ilave fayda ve maliyet karşılaştırılması yapmasına ne ad verilir?

A) Marjinal fayda
B) Marjinal maliyet
C) Marjinal analiz
D) Rasyonel Davranış
E) Parasal maliyet

Cevap : C) Marjinal analiz

Açıklama : İktisatçıların bir eylemin doğurduğu **ilave maliyet (marjinal maliyet)** ile **ilave yarar (marjinal fayda)** kıyaslamasını yaparak karar vermeye veya ne kadar yapılacağına karar vermeye denir. Bu yöntem, bir eylemin marjinal faydası marjinal maliyetinden büyükse eylemi gerçekleştirmeyi **optimal (en iyi) karar** olduğunu söyler. (A) Marjinal fayda, son tüketilen birimden elde edilen ilave tatmindir. (B) Marjinal maliyet, son üretilen birimin ilave maliyetidir. (D) Rasyonel Davranış, karar alıcının amacına en iyi şekilde ulaşmasını sağlayan akılcı davranış biçimidir ve Marjinal analiz bu davranışın bir yöntemidir. (E) Parasal maliyet, bir şey için kasadan çıkan paradır.

2. Aşağıdakilerden hangisi iktisat biliminin temel soruları arasında yer almaz?

A) Ne üretilecek
B) Ne kadar üretilecek
C) Nasıl üretilecek
D) Kim üretecek
E) Ne zaman üretilecek

Cevap : E) Ne zaman üretilecek

Açıklama : Kıtlık ve tercih sorununun bir sonucu olarak iktisat biliminin cevaplandırması gereken dört temel soru bulunmaktadır. Bunlar: **1. Ne üretilecek** (A), **2. Ne kadar üretilecek** (B), **3. Nasıl üretilecek** (C) ve **4. Kim üretecek** (D) sorularıdır. Bu soruların cevabı uygulanan ekonomik sisteme (serbest piyasa, merkezi planlama, karma ekonomi) göre farklılık gösterir. **Ne zaman üretilecek** (E) sorusu, iktisadın temel üretim/dağıtım sorunları arasında doğrudan yer almaz.

3. Aşağıdakı seçeneklerden hangisinde tüketicinin fayda maksimizasyonu sağlayan denge koşulu doğru biçimde verilmiştir?

A) B)
C)
D)
E)

Cevap : C)

Açıklama : Tüketicinin faydasını maksimize edebilmesi için **eş-marjinal fayda ilkesine** uyması gerekir. Bu ilkeye göre tüketici, tükettiği her mala harcadığı **son liranın marjinal faydalarını birbirine eşitlemelidir**. X ve Y gibi iki mal için bu koşul, X malının marjinal faydasının (MU_x) fiyatına (P_x) oranının, Y malının marjinal faydasının (MU_y) fiyatına (P_y) oranına eşit olmasını ifade eden (C) şıkkındaki denklemle gösterilir: . (A) ve (B) dengesizlik durumunu ifade eder.

4. Bir fonksiyonun belirli bir noktada eğimi sıfır ise fonksiyonun bu noktadaki değeri için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

A) Maksimum
B) Minumum
C) Minumum yada maksimum
D) Sıfır
E) Negatif

Cevap : C) Minumum yada maksimum

Açıklama : Bir fonksiyon **minumum** ya da **maksimum** değere ulaştığında, o noktadaki **eğimi sıfıra eşit** olur. İktisatta tüketicilerin faydalarını maksimize etme ya da firmaların maliyetlerini minimize etme çabaları bu optimizasyon noktalarıyla ilgilidir. Eğimin sıfır olması tek başına minimum veya maksimum olduğunu kesin olarak göstermez; bunu anlamak için daha ileri düzey (ikinci türev) analizler yapmak gerekir. Bu nedenle doğru ifade **minumum ya da maksimum** (C) olacaktır.

5. Bir iktisadi değişkeninin farklı zamanlardaki değerlerini içeren veriye ne ad verilir?

A) Zaman Serisi
B) Kesit Veri
C) Serpme Diyagramı
D) Yatay Veri
E) Dikey Veri

Cevap : A) Zaman Serisi

Açıklama : Bir iktisadi değişkenin **farklı zamanlardaki** (örneğin yıllar, aylar) değerlerini içeren veriye **Zaman Serisi** (A) denir. İktisatçılar bu verileri kullanarak değişkenin zaman içerisindeki evrimini incelerler (Örn: Türkiye’nin 1960-2017 yılları arasındaki kişi başına düşen Gayri Safi Milli Hasıla (GSMH) değerleri). (B) Kesit Veri, **belirli bir zamandaki** bir değişkenin farklı kategorilerinin (örneğin farklı ülkelerin aynı yıldaki GSMH değerleri) grafiğidir. (C) Serpme Diyagramı ise iki değişken arasındaki ilişkiyi gösteren grafik türüdür.

6. Ekonomilerin tercihlerini, dolayısıyla kararlarının fırsat maliyetini göstermekte kullanılan eğri aşağıdakilerden hangisidir?

A) Üretim imkanları sınırı eğrisi
B) Talep Eğrisi
C) Toplam fayda eğrisi
D) Marjinal fayda eğrisi
E) Arz eğrisi

Cevap : A) Üretim imkanları sınırı eğrisi

Açıklama : **Üretim İmkanları Sınırı Eğrisi** (A), bir ekonominin **kıt kaynaklarını** ve sahip olduğu teknolojiyi kullanarak gerçekleştirebileceği üretimin **sınırlarını** gösterir. Bu eğri üzerindeki her nokta **kaynakların tam ve etkin kullanıldığı** bir üretim bileşimini temsil eder ve eğrinin negatif eğimli olması **ödünleşme** (bir şeyden vazgeçmenin maliyeti) yani **fırsat maliyeti** olduğunu gösterir. (B, D) Talep ve Marjinal fayda eğrileri tüketici davranışıyla; (E) Arz eğrisi ise üretici davranışı ile ilgilidir.

7. Serbest piyasa ekonomisinin mekanizmasını “Görünmez El” prensibi ile ifade eden iktisatçı aşağıdaki seçeneklerden hangisinde verilmiştir?

A) John Maynard Keynes
B) Adam Smith
C) Alfred Marshall
D) Karl Marx
E) Leon Walras

Cevap : B) Adam Smith

Açıklama : Modern iktisadın kurucusu olarak nitelendirilebilecek 18. yüzyıl iktisatçısı **Adam Smith**, serbest piyasa ekonomilerinde bireylerin ve firmaların (ekonomik birimlerin) **kendi çıkarları peşinde koşmasının toplumun çıkarları ile doğrudan ilişkili** olduğunu ve toplum çıkarının en çoğa çıkabileceğini **”Görünmez El”** (Invisible Hand) prensibi ile ifade etmiştir. (C) Alfred Marshall, iktisadı “insanoğlunun normal yaşamındaki sıradan ilişkilerini inceleyen bir bilim dalı” olarak tanımlamıştır.

8. Tüketicinin tükettiği mallardan birinin fiyatı düştüğünde tüketici dengesi bozulmaktadır. Tüketicinin faydasını maksimize eden dengeye tekrar ulaşabilmesi için, diğer faktörler sabitken, aşağıdakilerden hangisini yapması gerekir?

A) Fiyatı düşen malın tüketim miktarını artırmalı
B) Fiyatı düşen malın tüketim miktarını azaltmalı
C) İkame malın tüketim miktarını artırmalı
D) Tamamlayıcı malın tüketim miktarını azaltmalı
E) Hiçbiri

Cevap : A) Fiyatı düşen malın tüketim miktarını artırmalı

Açıklama : Tüketici dengesi kuralı ‘dir. Malın fiyatı (P_x) düştüğünde, diğer oran (MU_y/P_y) sabitken, olur ve denge bozulur. Tüketicinin dengeyi yeniden kurabilmesi için **Azalan Marjinal Fayda İlkesi** gereği **X malının marjinal faydasını (MU_x) düşürmesi** gerekir. Bu da ancak X malının **tüketim miktarını artırarak** (A) mümkündür. Bu sonuç, **Talep Yasası** (fiyat düşerse talep artar) ile de tutarlıdır. (B) Tüketim miktarını azaltmak, MU_x’i artırarak dengesizliği daha da büyütür.

9. Bir malın fiyatı sabitken tüketim miktarı arttığında malın tüketiciye sağladığı marjinal fayda;

A) Artar
B) Azalır
B) Azalır
C) Değişmez
D) Önce artar sonra azalır
E) Önce azalır sonra artar

Cevap : B) Azalır

Açıklama : Bu durum **Azalan Marjinal Fayda Yasası** ile açıklanır. Bu yasaya göre, diğer malların tüketim miktarları değişmezken, tüketicinin tükettiği bir malın **tüketim miktarı arttıkça** (yani daha fazla birim tüketildikçe), o maldan elde edilen **toplam fayda artarken**, her ilave birimin sağladığı **marjinal fayda azalır**. Bu durum, bir malın tüketimine belli bir noktadan sonra doygunluk yaşanmasıyla ilgilidir.

10. Talep yasası gereği normal bir malın bireysel talep eğrisinin eğimi aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

A) Pozitiftir
B) Sıfırdır
C) Sonsuzdur
D) Negatiftir
E) Önce pozitif sonra negatiftir

Cevap : D) Negatiftir

Açıklama : **Talep Yasası**’na göre, **normal bir malın** fiyatı arttığında talep edilen miktar **azalır**, fiyatı düştüğünde ise talep edilen miktar **artar**. Bu, fiyat ile talep edilen miktar arasında **ters yönlü bir ilişki** olduğu anlamına gelir. İktisadi bir modelde ters yönlü bir ilişki, **negatif eğimle** (D) gösterilir.