İKT101U İktisada Giriş Ünite 2

Giriş

İktisadın en temel yapı taşlarını oluşturan arz ve talep, piyasa ekonomilerinin işleyişini belirleyen ana mekanizmalardır. Tüketicilerin satın alma isteklerini yansıtan talep ile üreticilerin satış planlarını gösteren arz, piyasada fiyatların nasıl oluştuğunu ve kaynakların nasıl dağıldığını açıklar. Bu makalede, talep ve arz eğrilerinin yapısı, bu eğrilerdeki hareketlerin nedenleri, piyasa dengesi ve esneklik kavramları detaylıca incelenecektir.

Talep: Tüketici Davranışı ve Eğrinin Yapısı

Bireysel talep eğrisi, bir malın fiyatı ile talep edilen miktarı arasındaki ters yönlü ilişkiyi gösterir ve genellikle negatif eğimlidir. Bu negatif eğimin temel nedeni Azalan Marjinal Fayda Yasası‘dır. Bu yasaya göre, bir malın tüketim miktarı arttıkça, elde edilen ilave fayda azalır; bu nedenle tüketici ancak fiyat düşerse daha fazla satın almaya razı olur.

Talep analizinde iki önemli hareket türü vardır:

• Eğri Üzerinde Hareket: Sadece malın kendi fiyatının değişmesi sonucunda oluşur.
• Eğrinin Kayması: Fiyat dışındaki faktörlerin (gelir, zevkler, diğer malların fiyatları) değişmesiyle oluşur. Örneğin, tamamlayıcı bir malın (araba ve benzin gibi) fiyatı düşerse, ana mala olan talep artar ve talep eğrisi sağa kayar. Tersi durumda, tamamlayıcı malın fiyatı artarsa, ana malın talep eğrisi sola kayar.

Arz ve Piyasa Dengesi

Arz eğrisi, malın fiyatı ile arz edilen miktar arasındaki doğru yönlü ilişkiyi temsil eder. Tıpkı talepte olduğu gibi, arz eğrisi üzerinde bir noktadan diğerine harekete neden olan tek etken malın kendi fiyatındaki değişimdir. Teknolojik gelişmeler veya girdi fiyatları gibi diğer unsurlar ise eğrinin tamamını kaydırır.

Piyasa dengesi, arz ve talebin eşitlendiği noktada oluşur. Ancak piyasada her zaman denge olmayabilir:

• Talep Fazlası (Kıtlık): Piyasa fiyatı denge fiyatının altında olduğunda, talep edilen miktar arz edilen miktardan fazla olur.
• Arz Fazlası (Bolluk): Piyasa fiyatı denge fiyatının üzerinde olduğunda, arz edilen miktar talep edilen miktardan fazla olur. Bu durumda dengeye ulaşmak için fiyatların düşmesi beklenir.

Esneklik Kavramı ve Hesaplamalar

Esneklik, fiyat veya gelirdeki değişimlere karşı miktarın ne kadar tepki verdiğini ölçer.

Fiyat Esnekliği Türleri:

• Tam İnelastik Talep: Fiyat ne kadar değişirse değişsin talep edilen miktarın hiç değişmediği durumdur. Esneklik değeri sıfırdır (0) ve talep eğrisi dikey bir doğru şeklindedir (Örn: Hayati ilaçlar).
• Gelir Esnekliği: Tüketicinin gelirindeki değişime talebin tepkisidir. Eğer bir malın gelir esnekliği 1’den büyükse, bu mal lüks (üstün) mal olarak adlandırılır.

Arz esnekliği hesaplanırken ise yay esnekliği formülü kullanılır. Örneğin, fiyat 40’tan 50’ye çıktığında arz edilen miktar 100’den 140’a çıkıyorsa, esneklik şu şekilde hesaplanır:

Bu hesaplama sonucunda esneklik değeri 1’den büyük çıkarsa (örneğin 1,5), arzın esnek olduğu söylenir. Bu, üreticilerin fiyat değişimlerine karşı üretim miktarlarını önemli ölçüde değiştirebildiğini gösterir.

1. Diğer bütün değişkenler sabitken, bir malın fiyatı azalırsa o malın talep eğrisi nasıl etkilenir?

A) Sağa kayar.
B) Yukarı kayar.
C) Sola kayar.
D) Aşağı kayar.
E) Değişmez.

Cevap : E) Değişmez.
Açıklama : Talep eğrisi elde edilirken, malın kendi fiyatı ile talep edilen miktar arasındaki ilişki gösterilir ve malın fiyatı dışındaki diğer bütün değişkenler sabit (ceteris paribus) kabul edilir. Bu nedenle, malın kendi fiyatındaki bir azalma, talep eğrisi üzerinde bir noktadan başka bir noktaya hareket edilmesine, yani **talep miktarının değişmesine** yol açar, ancak **talep eğrisinin kendisini kaydırmaz**. Bu durum, aynı eğri üzerinde hareket edildiği anlamına gelir. Talep eğrisi kayıyorsa, bunun nedeni malın kendi fiyatı dışındaki (gelir, ikame mal fiyatı vb.) bir değişkenin değişmesidir.

2. Aşağıdakilerden hangisi talep kanununu açıklar?

A) İnsanlar daima mal ve hizmet talep ederler.
B) Bir malın fiyatı düşerse talep miktarı artar.
C) Arz kendi talebini yaratır.
D) İnsanların istekleri sonsuz, kaynakları sınırlıdır.
E) Bir mala olan talep artarsa o malın fiyatı düşer.

Cevap : B) Bir malın fiyatı düşerse talep miktarı artar.
Açıklama : **Talep Kanunu** (Arz Kanunu değil) diğer bütün değişkenler sabitken, bir mala olan talep miktarı ile malın **kendi fiyatı arasında ters orantılı bir ilişki** olduğunu ifade eder. Yani, malın fiyatı artıyorsa talep edilen miktar azalır; **malın fiyatı azalıyorsa talep edilen miktar artar** (B).

3. Gelir artarsa talep eğrisi nasıl etkilenir?

A) Talep eğrisi yukarı doğru kayar.
B) Talep eğrisi aşağı doğru kayar.
C) Talep eğrisi kaymaz.
D) Talep eğrisinin ne yönde kayacağı belli olmaz.
E) Talep eğrisinin eğimi değişir.

Cevap : D) Talep eğrisinin ne yönde kayacağı belli olmaz.
Açıklama : Tüketici gelirinin değişmesi, talep eğrisinin **kaymasına** neden olan faktörlerden biridir. Ancak **kayma yönü** malın türüne bağlıdır. Eğer mal **normal mal** ise gelir artışı talebi artırır ve eğri **sağa (yukarı) kayar**. Eğer mal **düşük mal** ise, gelir artışı talebi azaltır ve eğri **sola (aşağı) kayar**. Dolayısıyla kaymanın yönü malın türüne göre değişeceği için tek bir cevap vermek mümkün değildir (D).

4. Pizza ve kola tamamlayıcı mallardır. Kolanın fiyatı artarsa, pizza piyasasında ne olur?

A) Denge fiyatı artar; denge miktarı düşer.
B) Denge fiyatı düşer; denge miktarı düşer.
C) Denge fiyatı artar; denge miktarı artar.
D) Denge fiyatı düşer; denge miktarı artar.
E) Ne olacağına karar verilemez.

Cevap : B) Denge fiyatı düşer; denge miktarı düşer.
Açıklama : **Tamamlayıcı mallar** (pizza ve kola) birlikte tüketilen mallardır. Tamamlayıcı malın (kola) fiyatı artarsa, o malın talebi azalır ve bununla birlikte tüketilen diğer malın (pizza) **talebi de azalır**. Pizzaya olan talep azalınca, pizza talep eğrisi **sola kayar**. Toplam talep-toplam arz modelinde talepteki azalma hem **denge fiyatının düşmesine** hem de **denge miktarının düşmesine** neden olur (B).

5. Arz eğrisi aşağıdakilerden hangisi olduğunda sağa doğru kayar?

A) Fiyatın azalması
B) Fiyatın artması
C) Vergi oranlarının artması
D) Teknolojik ilerleme
E) Zevk ve tercihlerin değişmesi

Cevap : D) Teknolojik ilerleme
Açıklama : Arz eğrisinin **sağa kayması**, arzın artması anlamına gelir. Bu durum, üreticilerin aynı fiyattan daha fazla mal arz etmek istemesi demektir. **Teknolojik ilerleme** (D) üretim maliyetlerini düşürür ve kârlılığı artırır; bu da üreticileri daha fazla arz yapmaya teşvik ederek **arz eğrisini sağa kaydırır**. (C) Vergi artışı maliyeti artırarak arzı sola kaydırır. (A) ve (B) malın kendi fiyatındaki değişim olduğu için eğri üzerinde harekete neden olur, eğriyi kaydırmaz.

6. Bir malın talebindeki artış arzdaki azalıştan daha fazla ise aşağıdakilerden hangisi olur?

A) Denge fiyatı artar; denge miktarı düşer.
B) Denge fiyatı düşer; denge miktarı düşer.
C) Denge fiyatı artar; denge miktarı artar.
D) Denge fiyatı düşer; denge miktarı artar.
E) Denge fiyatı değişme; denge miktarı artar.

Cevap : C) Denge fiyatı artar; denge miktarı artar.
Açıklama : Arz ve talep eş anlı ve ters yönde değiştiğinde: Talep artışı (sağa kayma) denge fiyatını artırır ve denge miktarını artırır. Arz azalışı (sola kayma) denge fiyatını artırır ve denge miktarını düşürür. Bu iki zıt etkinin birleşimi şöyledir: **Denge fiyatı** her ikisi de fiyatı artırdığı için **mutlaka artar**. **Denge miktarı** ise birbiriyle çelişen etkiler olduğu için **kayma miktarına bağlıdır**. Soruda **talepteki artışın, arzdaki azalıştan daha fazla** olduğu belirtildiği için, denge miktarını artırma yönündeki etki ağır basar ve **denge miktarı artar** (C).

7. Dikey bir talep eğrisinin esnekliği hakkında hangisi söylenebilir?

A) Esnekliği sonsuzdur.
B) Esnekliği sıfırdır.
C) Esnekliği birdir.
D) Esnekliği her noktada farklıdır.
E) Esnekliği yoktur.

Cevap : B) Esnekliği sıfırdır.
Açıklama : Dikey bir talep eğrisi, **fiyat ne olursa olsun** talep edilen miktarın **hiç değişmediği** durumu gösterir. Bu duruma **Tam İnelastik Talep** denir. Tam inelastik talepte (dikey eğri) **talebin fiyat esnekliği sıfırdır** .

8. Talebin fiyat esnekliği aşağıdakilerden hangisidir?

A) Talep edilen miktardaki yüzde değişimin fiyattaki yüzde değişime bölümüdür.
B) Fiyattaki değişimdir.
C) Miktardaki değişimin fiyattaki değişime bölünmesidir.
D) Fiyattaki değişimin miktardaki değişime bölünmesidir.
E) Fiyattaki yüzde değişimin talep edilen miktardaki yüzde değişime bölümüdür.

Cevap : A) Talep edilen miktardaki yüzde değişimin fiyattaki yüzde değişime bölümüdür.
Açıklama : **Talebin fiyat esnekliği** , talep edilen miktarın fiyattaki değişmelere ne kadar duyarlı olduğunun ölçüsüdür ve **talep edilen miktardaki yüzde değişmenin, fiyattaki yüzde değişmeye oranı** olarak tanımlanır (A). Formülü: olur.

9. Düşük mal için talebin gelir esnekliği değeri aşağıdakilerden hangisidir?

A) Pozitiftir.
B) Negatiftir.
C) Sıfırdır.
D) Sonsuzdur.
E) Yoktur.

Cevap : B) Negatiftir.
Açıklama : **Talebin gelir esnekliği** , tüketicinin gelirindeki değişmeye karşılık talep miktarındaki değişmeyi gösterir. **Düşük mallar** için, gelir arttıkça tüketiciler bu mallara olan taleplerini azalttığı için, gelir esnekliği **negatif değer** alır (B).

10. Bir mala olan talep esnekse, malın fiyatı arttığı zaman tüketicinin o mala yaptığı harcama nasıl etkilenir?

A) Artar.
B) Azalır.
C) Değişmez.
D) Sıfır olur.
E) Sonsuz olur.

Cevap : B) Azalır.
Açıklama : Bir malın talebi **esnek** ise (esneklik değeri 1’den büyük, ), fiyat ile toplam harcama arasında **ters yönlü bir ilişki** vardır. Bu durumda, malın **fiyatı arttığı** zaman, talep edilen miktar oransal olarak fiyattan daha fazla düşeceği için, tüketicinin o mala yaptığı **toplam harcama azalır** (B).

1. Aşağıdakilerden hangisi bireysel talep eğrisinin negatif eğimli olmasının temel nedenidir?

A) Tüketici rantı
B) İkame etkisi
C) Gelir etkisi
D) Azalan marjinal fayda yasası
E) Tüketici tercihleri

Cevap : D) Azalan marjinal fayda yasası
Açıklama : Bireysel **talep eğrisinin negatif eğimli** olması, diğer bir ifadeyle **Talep Yasası** (fiyat arttıkça talep edilen miktarın azalması, fiyat azaldıkça talep edilen miktarın artması) esas olarak **Azalan Marjinal Fayda Yasası**’ndan (D) kaynaklanır. Bu yasaya göre, bir malın tüketim miktarı arttıkça, o malın her ilave biriminin tüketiciye sağladığı **ilave fayda azalır**. Bu durumda rasyonel bir tüketici, azalan fayda sağlayan ilave birimleri sadece **daha düşük bir fiyattan** almaya razı olacaktır. (B) İkame etkisi ve (C) Gelir etkisi de fiyat değişimlerinin talep miktarını etkileme nedenleridir ancak talep yasasının temelinde yatan ilke (D) şıkkıdır.

2. Talep eğrisi üzerinde bir noktadan başka bir noktaya hareketin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tüketicinin gelirinin değişmesi
B) Malın fiyatının değişmesi
C) İkame mal fiyatının değişmesi
D) Tüketici tercihlerinin değişmesi
E) Tamamlayıcı mal fiyatının değişmesi

Cevap : B) Malın fiyatının değişmesi
Açıklama : Talep kavramı, diğer bütün değişkenler sabit tutulduğunda (ceteris paribus), malın kendi fiyatıyla talep edilen miktar arasındaki ilişkiyi ifade eder. Bu nedenle, talep eğrisi üzerinde (aynı eğri boyunca) hareket eden (talep miktarını değiştiren) tek etken, **malın kendi fiyatının değişmesidir** (B). Diğer etkenler (A, C, D, E) ise talep eğrisinin tamamının (sağa ya da sola doğru) **kaymasına** neden olur.

3. X malının tamamlayıcısı olan Y malının fiyatı artarsa, X malının talep eğrisi nasıl bir değişim gösterir?

A) Sola kayar
B) Sağa kayar
C) Eğimi artar
D) Eğimi azalır
E) Eğrisi üzerinde hareket eder

Cevap : A) Sola kayar
Açıklama : **Tamamlayıcı mallar** (örneğin, araba ve benzin), birlikte tüketilen mallardır. Y malının (örneğin benzin) fiyatı artarsa, Y malına olan talep azalır. Y malı ile birlikte tüketilen X malına (örneğin araba) olan talep de doğal olarak azalır. Talep miktarındaki bu azalma, **malın fiyatı dışında** bir faktörden (tamamlayıcı mal fiyatı) kaynaklandığı için X malının **talep eğrisini sola kaydırır** (A).

4. Fiyat esnekliği sıfır olan bir mala ne ad verilir?

A) Esnek talep
B) Birim esnek talep
C) Tam esnek talep
D) Tam inelastik talep
E) İnelastik talep

Cevap : D) Tam inelastik talep
Açıklama : Fiyat esnekliği (Talep edilen miktardaki yüzde değişimin fiyattaki yüzde değişime oranı) **sıfır** (0) ise, malın fiyatı ne kadar değişirse değişsin, talep edilen miktar hiç değişmiyor demektir. Bu duruma **Tam İnelastik Talep** (D) denir ve talep eğrisi y eksenine **paralel, dikey** bir doğru şeklinde çizilir. Bu tür mallara örnek olarak, hayati öneme sahip ve ikamesi olmayan ilaçlar verilebilir. (C) Tam esnek talepte ise esneklik sonsuzdur.

5. Bir piyasada malın fiyatı, denge fiyatından daha düşük bir seviyede ise bu durumda ne ortaya çıkar?

A) Arz fazlası
B) Talep fazlası
C) Denge
D) Arz ve talebin eşitliği
E) Üretim fazlası

Cevap : B) Talep fazlası
Açıklama : Bir piyasada denge fiyatı, arz ve talebin eşitlendiği fiyattır. Eğer malın fiyatı **denge fiyatının altındaysa**, tüketiciler daha düşük fiyattan **daha fazla** mal talep ederken, üreticiler daha düşük fiyattan **daha az** mal arz etmek ister. Bu durumda talep edilen miktar, arz edilen miktardan büyük olur ve piyasada **Talep Fazlası** (B) (kıtlık) ortaya çıkar. Piyasa fiyatı yükselerek dengeye geri döner. (A) Arz fazlası, fiyatın denge fiyatının üzerinde olduğu durumda ortaya çıkar.

6. Aşağıdakilerden hangisi arz eğrisi üzerinde harekete neden olan tek etkendir?

A) Teknolojik gelişmeler
B) Girdi fiyatlarının değişmesi
C) Malın kendi fiyatının değişmesi
D) İkame mal fiyatının değişmesi
E) Sübvansiyonlar

Cevap : C) Malın kendi fiyatının değişmesi
Açıklama : Arz eğrisi, diğer tüm faktörler sabit (ceteris paribus) tutulduğunda, malın **fiyatı** ile arz edilen miktar arasındaki doğru yönlü ilişkiyi gösterir. Dolayısıyla, **malın kendi fiyatındaki bir değişiklik** (C) arz eğrisi üzerinde bir noktadan başka bir noktaya hareket etmeye (arz miktarının değişmesine) neden olan tek etkendir. (A), (B), (D) ve (E) şıklarında belirtilen **fiyat dışındaki** tüm diğer faktörler ise arz eğrisinin kendisinin (sağa veya sola doğru) **kaymasına** neden olur.

7. Aşağıdakilerden hangisi, normal bir malın talep eğrisini sağa kaydıran etkenlerden biridir?

A) İkame malın fiyatının düşmesi
B) Tüketicilerin gelirinin azalması
C) Tüketici sayısının azalması
D) Tamamlayıcı malın fiyatının düşmesi
E) Malın fiyatının artması

Cevap : D) Tamamlayıcı malın fiyatının düşmesi
Açıklama : Bir malın talep eğrisinin sağa kayması, o mala olan talebin **arttığı** anlamına gelir (aynı fiyattan daha çok talep edilmesi). (D) şıkkında, **tamamlayıcı malın fiyatının düşmesi** (örneğin, benzin fiyatının düşmesi) o malın (arabanın) talebini artırır ve bu da talep eğrisini sağa kaydırır. (A) İkame mal fiyatının düşmesi ve (B) Tüketicilerin gelirinin azalması (**normal mal için**) talep eğrisini sola kaydırır. (E) Malın fiyatının artması ise eğri üzerinde harekete neden olur, eğriyi kaydırmaz.

8. Malın fiyatı 40 TL iken arz edilen miktar 100 birimdir. Fiyat 50 TL’ye yükseldiğinde arz edilen miktar 140 birim olmuştur. Bu aralıkta arzın fiyat esnekliği kaçtır?

A) 0,5
B) 1,0
C) 1,5
D) 2,0
E) 2,5

Cevap : C) 1,5

Açıklama : Arzın fiyat esnekliği () şu formülle hesaplanır:

1. **Miktardaki Yüzde Değişme:**
(veya %40)
2. **Fiyattaki Yüzde Değişme:**
(veya %25)
3. **Esneklik Hesaplaması:**

*Yay Esnekliği Formülü ile (Sorudaki cevaba ulaşmak için):*


Dolayısıyla arzın fiyat esnekliği **1,5** (C) olarak bulunur. Esneklik değeri 1’den büyük olduğu için arz **esnektir**.

9. Piyasa denge durumundan arz fazlası durumuna geçildiğinde piyasada dengeyi sağlamak için fiyatın hangi yönde değişmesi beklenir?

A) Fiyat yükselir
B) Fiyat düşer
C) Fiyat değişmez
D) Fiyat önce düşer sonra yükselir
E) Fiyat önce yükselir sonra düşer

Cevap : B) Fiyat düşer
Açıklama : **Arz fazlası**, piyasa fiyatının denge fiyatının **üzerinde** olduğu durumda ortaya çıkar (arz edilen miktar, talep edilen miktardan fazladır). Üreticiler ellerindeki fazla malı satabilmek için birbirleriyle rekabet etmek zorunda kalırlar. Bu rekabet, malın fiyatının **düşmesine** (B) yol açar. Fiyat düştükçe arz edilen miktar azalır ve talep edilen miktar artar, bu sayede piyasa tekrar dengeye ulaşır.

10. Lüks malların gelir esnekliği değeri ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Negatiftir
B) Sıfırdır
C) 0 ile 1 arasındadır
D) 1’den büyüktür
E) Sonsuzdur

Cevap : D) 1’den büyüktür
Açıklama : Gelir esnekliği, tüketicinin gelirindeki yüzde değişmeye karşılık talep edilen miktardaki yüzde değişmeyi gösterir. **Lüks mallar** (üstün mallar olarak da bilinir) için bu esneklik **1’den büyüktür** (D). Bu, tüketicinin geliri %1 arttığında, o mala olan talebin %1’den daha fazla artması anlamına gelir. Yani bu mallar, gelirdeki artışa karşı oldukça hassastır ve tüketiciler zenginleştikçe bu mallara olan taleplerini oransal olarak daha fazla artırırlar. Gelir esnekliği (C) 0 ile 1 arasında olan mallara **zorunlu mallar** denir.