ÇEK101U Sosyal Politika Ünite 4

Giriş

Gelir dağılımı adaletsizliği ve yoksulluk, sosyal politikanın en önemli mücadele alanlarındandır. Ekonomik krizler gibi şoklar, reel ücretleri düşürerek ve işsizliği artırarak gelir dağılımını hızla bozar. Devlet, vergiler ve transfer harcamaları yoluyla piyasada oluşan gelire müdahale ederek İkincil Gelir Dağılımını oluşturur.

Gelir Dağılımı Politikaları

Gelir eşitsizliğini azaltmak için izlenen temel politikalar şunlardır:

• Servet ve gelir üzerinden alınan (dolaysız) vergilerin payının artırılması. (Dolaysız vergilerin azaltılması eşitsizliği artırır).
• Sosyal transferlerin artırılması.
• Eğitimde fırsat eşitliği ve eşit işe eşit ücret politikaları.
• Düşük gelir gruplarına yönelik indirimli tarifeler ve sübvansiyonlar (Maliye Politikası).

Yoksulluk Türleri ve Görünümü

Yoksulluk farklı şekillerde tanımlanır:

• Objektif Yoksulluk: Gelirden bağımsız, nesnel standartlara (kalori, tüketim sepeti) göre belirlenen yoksulluktur.
• Göreli Yoksulluk: Toplumun ortalama gelir düzeyine göre belirlenir. Gini katsayısının (eşitsizliğin) yüksek olduğu ülkelerde, göreli yoksullar ortalamadan daha net ayrışır.
• Mutlak Yoksulluk: Temel ihtiyaçların karşılanamadığı durumdur. Alt-Sahra Afrika, günlük 1,90$ altındaki aşırı yoksulluğun en yaygın olduğu bölgedir.

Türkiye’de yoksulluk kırsal kesimde kentsel kesime göre daha yüksektir. Şartlı Nakit Transferi gibi programlar, ayni yardım yerine, belirli şartların (okula devam, sağlık kontrolü) sağlanması karşılığında nakit desteği sunarak yoksullukla mücadele eder.

1. Devletin belirli bir dönem içerisinde serbest piyasada oluşan gelire çeşitli yollarla müdahale etmesi sonucu oluşan gelir dağılımını ifade eden kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Fonksiyonel gelir dağılımı
B) Birincil gelir dağılımı
C) Sektörel gelir dağılımı
D) Kişisel gelir dağılımı
E) İkincil gelir dağılımı

Cevap : E) İkincil gelir dağılımı
Açıklama : **İkincil gelir dağılımı**, serbest piyasa mekanizması işledikten sonra, **devletin vergiler ve transfer harcamaları gibi çeşitli yollarla müdahale etmesi** sonucu oluşan gelir dağılımını ifade eder (E). Bu kavrama aynı zamanda **gelirin yeniden dağılımı** da denir.
A) **Fonksiyonel gelir dağılımı**, milli gelirin emek (ücret), sermaye (faiz), toprak (rant) ve girişim (kâr) gibi **üretim faktörleri** arasındaki dağılımıdır.
B) **Birincil gelir dağılımı**, devlet müdahalesi olmaksızın, **serbest piyasada** üretim faktörlerinin katılımıyla doğrudan oluşan gelir dağılımıdır.
C) **Sektörel gelir dağılımı**, toplam gelirin tarım, sanayi ve hizmet gibi **üretim sektörlerine** göre dağılımıdır.
D) **Kişisel gelir dağılımı**, milli gelirin kaynağına bakılmaksızın, **kişiler, aileler veya nüfus grupları** arasındaki dağılımıdır.

2. Aşağıdakilerden hangisi gelir dağılımındaki eşitsizlikleri azaltmak için sosyal politika kapsamında izlenmesi gereken politikalardan biri değildir?

A) Vergi sisteminde dolaysız vergilerin payının azaltılması
B) Eşit işe eşit ücret politikası
C) Eğitimde fırsat eşitliğinin sağlanması
D) Sosyal transferlerin artırılması
E) Servet üzerinden alınan vergilerin artırılması

Cevap : A) Vergi sisteminde dolaysız vergilerin payının azaltılması
Açıklama : Gelir dağılımındaki eşitsizlikleri azaltmanın temel yollarından biri, **Servet üzerinden alınan vergileri artırmak** (E) ve **Sosyal transferleri artırmaktır** (D). Eşit işe eşit ücret (B) ve Eğitimde fırsat eşitliği (C) de sosyal adaletin koşullarıdır. **Dolaysız vergiler** (Örn: Gelir ve Servet Vergisi) ödeme gücüne göre alındığı için adaleti artırır. Bu vergilerin payının **azaltılması** (A), dolaylı vergilerin (KDV, ÖTV) payını artırır ve bu da düşük gelirliler aleyhine gelir dağılımını **bozar**, bu nedenle sosyal politikanın hedefi olamaz.

3. Reel ücretlerin düşmesine, yatırım ve istihdam olanaklarının azalmasına ve işsizlik oranlarının artmasına neden olarak gelir dağılımını düşük gelirli kesimler aleyhine etkileyen faktör aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bölgesel gelişmişlik farkları
B) Piyasanın tam rekabet koşullarından uzak olması
C) Ekonomik krizler
D) Küreselleşme
E) Servet dağılımındaki dengesizlik

Cevap : C) Ekonomik krizler
Açıklama : **Ekonomik krizler** (C), ekonomik istikrarı bozar, reel ücretler üzerinde baskı yaratır, yatırım ve istihdam olanaklarını hızla azaltır ve işsizliği artırır. Bu durum, özellikle düşük gelirli ve güvencesiz çalışan kesimleri en ağır şekilde etkileyerek gelir dağılımını onların aleyhine bozar.
A) **Bölgesel gelişmişlik farkları** kişisel gelir farklılıklarının **sürekli** bir nedenidir, ancak **kısa sürede** reel ücretlerin düşmesine ve istihdam olanaklarının hızla azalmasına neden olan bir şok değildir.
B) **Piyasanın tam rekabetten uzak olması** (tekelci yapı) fiyatları yükseltir ve geliri sermaye lehine bozar, ancak doğrudan kısa vadeli yaygın işsizlik şokunun nedeni değildir.
D) **Küreselleşme** uzun vadede eşitsizlikleri artırabilir, ancak şıkta belirtilen **şok** etkisi krizlere özgüdür.
E) **Servet dağılımındaki dengesizlik** gelir dağılımını sürekli bozan bir **yapısal** faktördür.

4. Sosyal amaçlı transfer harcamaları ve düşük gelir gruplarının kullandığı mal ve hizmetlerin fiyatlarında indirimli tarife uygulanması gibi politikalar aşağıdaki gelir dağılımı politikası araçlarından hangisinin kapsamında yer almaktadır?

A) Sosyal güvenlik politikası
B) Servet politikası
C) Maliye politikası
D) Eğitim politikası
E) İşgücü piyasası politikası

Cevap : C) Maliye politikası
Açıklama : Devletin gelir dağılımında adaleti sağlamak için **vergileri** ve **kamu harcamalarını** (transfer harcamaları, indirimli tarifeler, sübvansiyonlar) kullanması **Maliye Politikası** kapsamında yer alır (C). Transferler ve harcama indirimleri, gelirin düşük gelirliler lehine yeniden dağıtılmasıdır.
A) **Sosyal güvenlik politikası** daha çok sosyal sigortalar, sağlık ve emeklilik risklerini kapsar.
B) **Servet politikası** arazi, bina gibi servetler üzerinden alınan vergilerle ilgilidir.
D) **Eğitim politikası** uzun dönemde verimliliği artırarak gelir eşitsizliğini azaltır.
E) **İşgücü piyasası politikası** asgari ücret ve sendikal örgütlenmelerle ilgilenir.

5. Alınması gereken günlük kalori miktarı ya da yapılan tüketim harcamaları gibi belirli bir standardın ya da standartlar setinin aşağısında kalma durumu olarak tanımlanan yoksulluk kavramı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Göreli yoksulluk
B) Objektif yoksulluk
C) Gelir yoksulluğu
D) İnsani yoksulluk
E) Sübjektif yoksulluk

Cevap : B) Objektif yoksulluk
Açıklama : **Objektif yoksulluk**, kişinin ya da hanenin yoksulluk durumunun **belirli, nesnel, ölçülebilir bir standarda** (günlük kalori, asgari tüketim sepeti maliyeti gibi) göre belirlenmesidir (B). Bu standart, kişilerin gelirlerinden bağımsız olarak belirlenir ve mutlak yoksulluk tanımına yakındır.
A) **Göreli yoksulluk**, toplumdaki **ortalama gelir düzeyine** (medyan gelirin %50’si gibi) göre belirlenir.
C) **Gelir yoksulluğu**, sadece parasal gelirin yetersizliğini esas alır.
D) **İnsani yoksulluk**, sadece geliri değil, aynı zamanda temel eğitim, sağlık ve temiz suya erişim gibi **insani yoksunlukları** dikkate alır.
E) **Sübjektif yoksulluk**, kişilerin **kendi algılarına** ve beklentilerine göre yoksul hissedip hissetmemeleri durumudur.

6. Göreli yoksulluk sınırına ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) Göreli yoksulluk sınırında gıda ve gıda dışı harcamaların maliyeti esas alınmaktadır.
B) Ülkedeki ortalama gelir düzeyinin yüksek ya da düşük olmasının göreli yoksulluk sınırı üzerinde herhangi bir etkisi bulunmamaktadır.
C) Ülkedeki ortalama gelir düzeyi azaldıkça yoksulluk sınırı yükselmektedir.
D) Bir ülkede gini katsayısının yüksek olması durumunda göreli yoksullar ortalama gelire sahip olanlardan kolaylıkla ayırt edilebilmektedir.
E) Göreli yoksulluk sınırında temel gıda maddelerinden oluşan gıda sepetinin maliyeti esas alınmaktadır.

7. Dünya genelinde satın alma gücü paritesine göre günde 1,90 $’ın altında gelir elde edenlerin toplam nü­ fusa oranının en yüksek olduğu ülke grubu aşağıdaki­ lerden hangisidir?

A) Orta Doğu ve Kuzey Afrika
B) Latin Amerika ve Karayipler
C) Doğu Asya ve Pasifik
D) Alt­-Sahra Afrika
E) Güney Asya

Cevap : D) Alt­-Sahra Afrika
Açıklama : Dünya Bankası’nın güncel satın alma gücü paritesine (SGP) göre aşırı yoksulluk sınırı günlük 1,90 $’dır (2011 PPP). Bu sınırın altında yaşayanların nüfusa oranı en yüksek olduğu bölge Alt-Sahra Afrika’dır.
2022-2025 verilerine göre bu oran bölgede %35-40 civarındayken diğer bölgelerde çok daha düşüktür:

Alt-Sahra Afrika → ~%38-40
Güney Asya → ~%10-12
Orta Doğu ve Kuzey Afrika → ~%5-7
Doğu Asya ve Pasifik → ~%2
Latin Amerika ve Karayipler → ~%4-5

Bu yüzden doğru cevap D) Alt-Sahra Afrikadır.

8. Türkiye’de yoksulluğun görünümü ile ilgili olarak aşağıda belirtilen ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Türkiye’de 2006 yılından itibaren kişi başına günlük $1$ doların altında yaşayan yoksul kesim bulunmamaktadır.
B) Türkiye’de yoksulluk oranları kırsal kesimlere göre kentsel kesimlerde daha düşüktür.
C) Türkiye’de hane halkı büyüklüğü arttıkça yoksulluk oranları da artmaktadır.
D) Türkiye’de eğitim seviyesi yüksek olan kişilerde yoksulluk oranları daha düşüktür.
E) Türkiye’de gıda ve gıda dışı harcamaları esas alan yoksulluk oranı harcama esaslı göreli yoksulluk oranlarından daha yüksek seyretmektedir.

9. Aşağıdakilerden hangisi yoksullukla mücadelede sosyal politika kapsamında yer alan politikalardan biri değildir?

A) Enflasyonla mücadele politikaları
B) Sosyal yardım politikaları
C) Konut politikaları
D) Asgari ücret politikaları
E) Engellilerin, çocukların ve yaşlıların korunmasına yönelik politikalar

Cevap : A) Enflasyonla mücadele politikaları
Açıklama : Yoksullukla mücadele, sosyal politika ve ekonomi politikalarının ortak ilgi alanıdır. **Sosyal politika**, doğrudan yoksulluğun sosyal sonuçlarına odaklanır ve sosyal yardım (B), konut (C), asgari ücret (D) ve özel olarak korunması gereken gruplara yönelik tedbirleri (E) kapsar. **Enflasyonla mücadele politikaları** (A) ise temel olarak **makroekonomik istikrarı** sağlamaya yönelik bir **ekonomi politikası** aracıdır.

10. Aşağıdakilerden hangisi Sosyal Riskin Azaltılması Projesi’nin bileşenleri arasında yer alan Şartlı Nakit Transferi’nin hedeflerinden biri değildir?

A) Yoksulluk nedeniyle çocuklarını okula kaydettiremeyen ailelerin ekonomik yönden desteklenmesi
B) Temel ihtiyaçlarını karşılayamayan ailelerin gıda ve giyecek gibi ayni yardımlarla desteklenmesi
C) Yoksulluk nedeniyle çocuklarını düzenli sağlık kontrolüne götüremeyen ailelerin ekonomik yönden desteklenmesi
D) Yoksulluk nedeniyle düzenli sağlık kontrolü yaptıramayan anne adaylarının ekonomik yönden desteklenmesi
E) Türkiye’de düzenli bir nakit sosyal yardım sisteminin yerleştirilmesi

Cevap : B) Temel ihtiyaçlarını karşılayamayan ailelerin gıda ve giyecek gibi ayni yardımlarla desteklenmesi
Açıklama : **Şartlı Nakit Transferi (ŞNT)**, projede belirtildiği üzere, yoksul ailelerin çocuklarını okula gönderme (A) ve düzenli sağlık kontrolü (C), anne adaylarının düzenli sağlık kontrolü (D) gibi **belirli şartları** yerine getirmeleri karşılığında **nakit** yardım almasını sağlar (E). ŞNT programının hedefi **ayni (mal/hizmet)** yardım (B) değil, **nakit** transferi yoluyla insan sermayesinin korunması ve geliştirilmesidir.