ARK101U Anadolu Arkeolojisi Ünite 5

Giriş

Anadolu Arkeolojisinde MÖ 1. binyılın başları, “Ege Göçleri” (Deniz Kavimleri) olarak bilinen büyük nüfus hareketlerinin ardından yeni bir dönemin başlangıcını işaret eder. Bu dönemde Yunanistan’dan gelen göçmenler Anadolu’nun batı kıyılarına yerleşmiş, yerel halklarla kaynaşmış ve “Polis” adını verdikleri kent-devletleri kurmuşlardır. Bu makalede; Hellen göçleri, Arkaik dönemin sanat ve mimarisi ile Pers ve Lydia gibi güçlerin etkisi incelenecektir.

Hellen Göçleri ve Yerleşim Düzeni

Ege Göçleri öncesinde Batı Anadolu’da yaşayan yerel halklar arasında Lelegler, Mys’ler, Pelasglar ve Kar’lar bulunmaktaydı. Göçlerle birlikte Yunanistan’dan gelen topluluklar kıyı şeridine şu düzende yerleşmiştir:

• Aioller: Kuzeybatı Anadolu’ya (Çandarlı Körfezi ve Lesbos Adası).
• İonlar: Orta Batı Anadolu kıyılarına.
• Dorlar: Güneybatı Anadolu’ya.

Bu göçlerin ardından kurulan bağımsız kent yapılarına Polis (Kent-Devleti) adı verilir.

Büyük Kolonizasyon ve Kültürel Etkileşim

MÖ 8. ve 6. yüzyıllar arasında gerçekleşen “Büyük Kolonizasyon” hareketi, Yunanlı tüccarların Doğu’dan getirdikleri ürünlerle Ege dünyasını tanıştırmasını sağlamış ve “Orientalizan Dönem”in (Doğu Etkisi) başlamasına neden olmuştur. Ancak bu dönemde henüz “Hellenistik Dönem” başlamamıştır; Hellenistik dönem Büyük İskender’den sonra (MÖ 330 sonrası) gelir.

Lydia, Persler ve Yönetim

Batı Anadolu’nun güçlü krallığı Lydia, ticarette devrim yaratan bir buluşa imza atmıştır. Kral Kroisos döneminde basılan Elektron Sikke (altın-gümüş alaşımı), dünya ticaretinin gelişmesine öncülük etmiştir.

Anadolu’ya hakim olan Pers İmparatorluğu ise eyalet sistemini kullanmış ve bu eyaletlere kral tarafından atanan valilere Satrap adı verilmiştir.

Mimari ve Sanat

Dönemin mimarisinde, Tunç Çağı’ndan beri süregelen dikdörtgen planlı, önü sundurmalı Megaron yapı tipi varlığını korumuştur. Dinsel mimaride ise Didyma’daki Apollon Tapınağı, ünlü bir kehanet ocağı olarak işlev görmüştür. Sanat alanında Ephesos heykelciklerinde en çok Ionia etkisi görülürken; Pitane, Smyrna, Larissa ve Klazomenai gibi merkezler seramik üretiminde öne çıkmıştır. Rhodos ise bu bölgenin dışında, bir ada merkezidir.

1. Aşağıdaki seçeneklerden hangisi Ege Göçlerinden önce Anadolu’da yaşayan yerel halklardan birisidir?

A) Lelegler
B) Aioller
C) İonlar
D) Dorlar
E) Akhalar

Cevap : A) Lelegler

Açıklama : Antik yazarların bildirdiğine göre, Ege Göçleri’nden (Deniz Kavimleri) önce Batı Anadolu sahil kesiminde yaşayan yerel halklar arasında **Mys’ler, Pelasglar, Leleg’ler** ve Kar’lar sayılabilir.

2. Aşağıdaki seçeneklerden hangisinde Ege Göçleri ile Anadolu’ya gelen toplumlardan birisinin ismi ve yerleştiği bölge doğru olarak verilmiştir?

A) Aioller – Anadolu’nun Güneybatısı
B) İonlar – Anadolu’nun Kuzeyi
C) Karlar – Anadolu’nun Batısı
D) Aioller – Anadolu’nun Kuzeybatısı
E) İonlar – Anadolu’nun Güneybatısı

Cevap : D) Aioller – Anadolu’nun Kuzeybatısı

Açıklama : Yunanistan’dan Batı Anadolu kıyılarına göç eden Aioller, **kuzeybatı Anadolu’ya** (Lesbos adası ve Çandarlı körfezine) yerleşmişlerdir. İonlar orta bölgelere, Dorlar ise güneybatı kesime yerleşmiştir.

3. Aşağıdakilerden hangisi Polis kelimesinin karşılığıdır?

A) Kent-Devleti
B) Krallık
C) Oligarşik Cumhuriyet
D) Cumhuriyet
E) Kent

Cevap : A) Kent-Devleti

Açıklama : **Polis** (πόλις), eski Yunan siyasal ve sosyal yaşamının en karakteristik yönetim biçimi olan **Kent-Devleti**’ni ifade eden terimdir. Bu yapılar kendi yasaları ve yöneticileri ile bağımsızdır.

4. Aşağıdakilerden hangisinde Yunan kent-devletleri tarafından gerçekleştirilen Büyük Kolonizasyonun sonuçlarından biri değildir?

A) Orientalizan Dönemin başlamasında etkili olmuştur.
B) Seramik kap formları ve süslemelerinde değişiklikler görülmeye başlar.
C) Yunanlı tüccarlar, Doğuda getirdikleri ürünleri Ege dünyasına ulaştırarak
D) Ege, Marmara, Akdeniz ve Karadeniz’in kıyı kesimlerinde yeni koloniler kurulmuştur.
E) Yunan ve Doğu kültürlerinin karşılıklı etkileşimi sonucu Hellenistik dönem başlamıştır.

Cevap : A) Orientalizan Dönemin başlamasında etkili olmuştur.

Açıklama :

5. Dikdörtgen planlı, tek mekanlı olup, Anadolu’da Tunç çağından itibaren karşımıza çıkan standart tipine verilen isim aşağıdakilerden hangisidir?

A) Megaron
B) Synoikismos
C) Amphora
D) Smyrna
E) Geometrik

Cevap : A) Megaron

Açıklama : **Dikdörtgen planlı, tek mekanlı** ve önünde sundurması olan, Anadolu ve Yunanistan’da Tunç Çağı’ndan itibaren görülen standart yapı tipi **Megaron**’dur.

6. Lydialılar dünya ticaretinin gelişmesi sağlayan hangi keşfi yapmışlardır?

A) Ticaret arabası
B) Ticari Gemi
C) Elektron sikke
D) Agora
E) Hiçbiri

Cevap : C) Elektron sikke

Açıklama : Lydialıların son kralı **Kroisos**, **elektron sikkeyi** (doğal altın-gümüş alaşımı) ilk basan ve ticarette paranın kullanımını geliştirerek dünya ticaretinin gelişmesine katkıda bulunan kişidir.

7. Perslerin eyaletlere atadıkları valilerin ismi nedir?

A) Satrap
B) Kroisos
C) Elektron
D) Sikke
E) Basileos

Cevap : A) Satrap

Açıklama : Pers İmparatorluğu’nda eyaletlerin yönetiminden sorumlu olan ve Pers Kralı tarafından atanan valilere **Satrap** adı verilirdi.

8. Aşağıdakilerden hangisi kehanet ocağı olarak kullanılmış olan tapınaktır?

A) Sardis Artemis Tapınağı
B) Ephesos Artemis Tapınağı
C) Sardis Kybele Tapınağı
D) Assos Athena Tapınağı
E) Didyma Apollon Tapınağı

Cevap : C) Sardis Kybele Tapınağı

Açıklama :

9. Ephesos heykelciklerinde en çok hangi etki görülür?

A) Phryg-Geç Hitit
B) Yunan
C) Lydia
D) Pers
E) Ionia

Cevap : A) Phryg-Geç Hitit

Açıklama :

10. Aşağıdakilerden hangisi Ionia seramik üretim merkezi değildir?

A) Pitane
B) Smyrna
C) Rhodos
D) Larissa
E) Klazomenai

Cevap : C) Rhodos

Açıklama : Pitane, Smyrna, Larissa ve Klazomenai, Batı Anadolu’da yer alan **Ionia/Aiolia** bölgesindeki önemli seramik üretim merkezleridir. **Rhodos** (Rodos) (C) ise Ege Denizi’nde yer alan bir **adadır** ve genellikle kendi stilinde (Rhodos atölyesi) üretim yapmıştır.