Türkiye Selçukluları ve Anadolu Beylikleri Tarihi 2023-2024 Final Soruları

Giriş

Türkiye Selçukluları, Anadolu’nun fethi, Türkleşmesi ve İslâmlaşması sürecinde kritik bir rol oynamıştır. Bu dönem, Haçlı Seferleri, Bizans ile mücadeleler, iç çekişmeler ve Moğol baskısı altında şekillenmiştir. Bu makalede, Selçuklu sultanları, önemli vezirler, savaşlar ve Anadolu Beylikleri’nin (Artuklular, Mengücekliler, Saltuklular) rolleri ele alınacaktır.

Önemli Selçuklu Sultanları ve Dönemleri

I. Kılıç Arslan, 1097’de I. Malatya Kuşatması sırasında, Haçlıların başkent İznik’i kuşattığı haberini alınca geri dönmek zorunda kalmıştır. I. Mesud döneminde ise Dânişmendliler ve Haçlılarla mücadele edilmiş, ancak Eyyubîlerle savaş bu döneme ait değildir.

Selçuklu tarihinin zirve noktalarından biri I. Alâeddin Keykubâd dönemidir. Alanya, Alara ve Manavgat bu dönemde fethedilmiş, ancak Antalya ve Sinop fethi daha önceki sultanlar (I. Gıyâseddin ve I. İzzeddin) zamanında gerçekleşmiştir. Keykubâd’ın çağdaşları arasında Eyyubî Melik Eşref ve Mengücekli Behramşâh bulunurken, Dânişmendli Melik Zünnûn daha önceki bir döneme aittir.

Müşterek Saltanat ve Devlet Adamları

II. Gıyâseddin Keyhüsrev’in ölümü sonrası, Vezir Celâleddin Karatay, devleti Moğol baskısından korumak için üç kardeşi (II. İzzeddin, IV. Kılıç Arslan, II. Alâeddin) ortak tahta çıkarmıştır. Karatay’ın amacı tahakküm kurmak değil, uzlaşma sağlamaktı. Bu dönemin entrikaları hakkında en geniş bilgiyi veren tarihçi ise İbn Bibi’dir.

Anadolu Beylikleri: Artuklular, Mengücekliler, Saltuklular

• Mengücekliler: Kurucusu Mengücük Gazi olup Erzincan ve Kemah merkezli hüküm sürmüşlerdir.
• Saltuklular: Kurucusu Saltuk Bey’dir (Salmuk yanlıştır). Erzurum Ulu Camii, Saltuklu emiri Nâsıreddin Muhammed tarafından yaptırılmıştır.
• Artuklular: Mardin Artuklu hükümdarı Necmeddin İlgazi, 1119’da Haçlıları Tell-Afrin’de (Kanlı Saha Savaşı) ağır bir yenilgiye uğratmıştır. Belek Gazi ise Haçlı krallarını esir almış, ancak Sultan Sencer tarafından değil, Haçlılarla savaşırken ölmüştür.

Savaşlar ve Antlaşmalar

Myriokephalon Savaşı (1176) sonrasında II. Kılıç Arslan, Bizans tehlikesini bertaraf edip Malatya’yı ele geçirmiştir. I. İzzeddin Keykâvus’un Ermenilerle yaptığı antlaşma ise Anadolu-Suriye ticaret yolunun güvenliğini sağlamıştır.

Gürcü Kraliçesi Thamara ile yapılan savaşın (Basian) yeri Sivas değil, Erzurum/Pasinler yakınıdır. IV. Kılıç Arslan döneminde Memlük Sultanı Baybars’ın Anadolu seferi henüz gerçekleşmemiştir.

1. II. Gıyâseddin Keyhüsrev’in ölümünden sonra gerçekleşen müşterek saltanat ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Celaleddin Karatay, üç kardeşe birden atabeg tayin edilerek görev almıştır.
B) Müşterek saltanat döneminde Rükneddin IV. Kılıç Arslan, II. İzzeddin Keykâvus ve II. Alâeddin Keykubâd Türkiye Selçuklu tahtında bulunuyordu.
C) Celâleddin Karatay’ın ölümünden sonra müşterek saltanat dönemi devlet adamlarının entrikaları sonucu istenen şekilde yürümemiştir.
D) Celaleddin Karatay’ın, II. Gıyâseddin Keyhüsrev’in üç oğlunun da tahta oturması fikri ile bir uzlaşma önerisi olarak başlamıştır.
E) Celaleddin Karatay, atabeg unvanıyla bu üç kardeşe tahakküm etmiş, yüksek kademelere kendisine sadık adamlarını yerleştirmiştir.

Cevap : E) Celaleddin Karatay, atabeg unvanıyla bu üç kardeşe tahakküm etmiş, yüksek kademelere kendisine sadık adamlarını yerleştirmiştir.

Açıklama : II. Gıyâseddin Keyhüsrev’in ölümünden sonra Vezir **Celâleddin Karatay**, Moğol baskısı altında devleti bir arada tutmak için üç şehzadeyi (II. İzzeddin Keykâvus, IV. Rükneddin Kılıç Arslan ve II. Alâeddin Keykubâd) ortak tahta çıkarmıştır (B, D). Karatay, atabeg unvanı ile görev almış (A) ancak amacı tahakküm etmek değil, **uzlaşma** ile devleti yönetmekti. Ayrıca Karatay’ın resmî unvanı Atabeg değil, Vezâret’ti, ancak bu görevi fiilen Atabeglik gibi yürütmüştür. Karatay’ın ölümünden sonra entrikalar başlamıştır (C), ancak Karatay, üç kardeşe tahakküm etmek yerine onları **dengelemiştir** (E söylenemez).

2. Aşağıdakilerden hangisi Sultan I. Kılıç Arslan’ın I. Malatya Kuşatması’nı (1095-1097) iptal etmesine yol açmıştır?

A) Babası Süleymanşah’ın ölüm haberini alması
B) Musul’dan davet alması
C) İznik’te isyan çıkması
D) İznik’in Haçlılar tarafından kuşatılması
E) Bizans ordusunun Karadeniz’e saldırması

Cevap : D) İznik’in Haçlılar tarafından kuşatılması

Açıklama : I. Kılıç Arslan, 1097 yılında Malatya’yı kuşatırken, Birinci Haçlı Seferi ordularının başkent **İznik’i kuşattığı** (D) haberini alması üzerine kuşatmayı bırakıp hızla geri dönmek zorunda kalmıştır.

3. Aşağıdaki tarihi şahsiyetlerden hangisi Sultan Alâeddin Keykubâd’ın çağdaşı değildir?

A) Melik Eşref
B) Cihânşâh
C) Melik Zünnûn
D) Celaleddin Hârezmşah
E) Fahreddin Behramşâh

Cevap : C) Melik Zünnûn

Açıklama : I. Alâeddin Keykubâd (1220-1237 dönemi) döneminde; Eyyubî Sultanı **Melik Eşref** (A), Artuklu Meliki **Cihânşâh** (B), Mengücekli **Fahreddin Behramşâh** (E) ve **Celaleddin Hârezmşah** (D) çağdaşıdır. **Melik Zünnûn** ise daha çok II. Kılıç Arslan ve I. Gıyâseddin Keyhüsrev dönemlerinde yaşamış Dânişmendli bir yöneticidir.

4. I. Alanya’nın Fethi
II. Alara’nın Fethi
III. Antalya’nın Fethi
IV. Sinop’un Fethi
V. Manavgat’ın Fethi
Yukarıdakilerden hangisinin ya da hangilerinin fethi, Sultan I. Alâeddin Keykubâd döneminde gerçekleşmemiştir?

A) Yalnız IV
B) III ve IV
C) Yalnız V
D) II ve III
E) Yalnız I

Cevap : B) III ve IV

Açıklama : **Antalya’nın Fethi** (III), I. Gıyâseddin Keyhüsrev döneminde (1207) gerçekleşmiştir. **Sinop’un Fethi** (IV) ise I. İzzeddin Keykâvus döneminde (1214) gerçekleşmiştir. Alanya, Alara ve Manavgat I. Alâeddin Keykubâd döneminde fethedilmiştir. Dolayısıyla III ve IV Keykubâd döneminde gerçekleşmemiştir.

5. Erzurum Ulu Camii aşağıdaki Saltuklu emirlerinden hangisi tarafından yaptırılmıştır?

A) Ziyaeddin Gazi
B) Saltuk Bey
C) İzzeddin Saltuk
D) Nâsıreddin Muhammed
E) Ahmedşah

Cevap : D) Nâsıreddin Muhammed

Açıklama : Erzurum’un en önemli Selçuklu dönemi eserlerinden olan **Erzurum Ulu Camii**, Saltuklu emiri **Nâsıreddin Muhammed** (D) tarafından 1179 yılında yaptırılmıştır.

6. I. Bizans’tan Kastamonu’yu geri aldı.
II. Kayseri’yi yeniden imar etti.
III. Malatya’yı Selçuklular’dan geri aldı.
IV. Halife tarafından “Melik” unvanı verildi.
V. Ermenileri haraca bağladı.
Yukarıdaki olaylardan hangisi Emir Gazi döneminde yaşanmamıştır?

A) Yalnız V
B) Yalnız I
C) Yalnız II
D) Yalnız IV
E) Yalnız III

Cevap : C) Yalnız II

Açıklama :

7. Aşağıdakilerden hangisi IV. Kılıç Arslan’ın tek başına saltanat sürdüğü dönemde gerçekleşen olaylardan biri değildir?

A) Süleyman Pervâne ile birlikte İlhanlı tahtına çıkan Abaka Han’ın yanına gitmeleri
B) Sinop’un geri alınması
C) Sinop’un Süleyman Pervâne’ye verilmesi
D) Muînüddin Süleyman Pervâne’nin İlhanlı desteği ile tahakkümünü arttırması
E) Memlük Sultanı Baybars’ın Anadolu’ya sefer düzenlemesi

Cevap : E) Memlük Sultanı Baybars’ın Anadolu’ya sefer düzenlemesi

Açıklama : IV. Kılıç Arslan’ın tek başına saltanatı (1254-1266) döneminde Süleyman Pervâne’nin gücü artmış (D) ve İlhanlı Hanı Abaka’nın yanına gitmişlerdir (A). Memlük Sultanı **Baybars’ın Anadolu’ya sefer düzenlemesi** (E) ise IV. Kılıç Arslan’ın ölümünden sonra, III. Gıyaseddin Keyhüsrev döneminde (1277) gerçekleşmiştir.

8. I. İzzeddin Keykâvus’un Maraş Emîri Nusretüddîn ile beraber Ermenilere karşı giriştiği savaşın sonucunda Ermeniler, sultan ile bir barış antlaşması yapmak zorunda kalmışlardır. Buna göre;
– Ermeniler Selçuklulara tabi olacaklar.
– İhtiyaç halinde 500 asker ve yıllık 20.000 dinar haraç gönderecekler ve bazı sınır kalelerini iade edecekler.
-Sultan da buna karşılık Sis (Kozan) hâkimiyetini bir fermanla Leon’a verecek.
Aşağıdakilerden hangisi bu anlaşmanın önemli sonuçları arasında gösterilebilir?

A) Antlaşma ile Anadolu-Suriye arasındaki ticaret yolunun güvenliği sağlanmıştır.
B) İki millet karşılıklı ilişkilerini geliştirmiştir.
C) Yeni bir Haçlı seferi başlamıştır.
D) Ermeniler bir daha Selçuklu topraklarına saldırmamışlardır.
E) Bizans bu durumdan rahatsız olmuş ve Selçuklular’a saldırmıştır.

Cevap : A) Antlaşma ile Anadolu-Suriye arasındaki ticaret yolunun güvenliği sağlanmıştır.

Açıklama : I. İzzeddin Keykâvus’un Ermenilerle yaptığı bu anlaşmanın en önemli sonucu, **Ermeni Kilikya**’sının kontrol ettiği **Anadolu-Suriye arasındaki ticaret yollarının güvenliğinin** (A) sağlanması ve Selçuklular’ın Doğu Akdeniz ticaretinde önemli bir avantaj elde etmesidir.

9. I. Malatya’yı kuşattı.
II. Haçlılara karşı savaştı.
III. Dânişmendliler ile mücadele etti.
IV. Eyyübîler ile savaştı.
V. Ermeniler üzerine sefer düzenledi.
Yukarıda verilen bilgilerden hangisi Sultan I. Mesud dönemine ait değildir?

A) Yalnız III
B) Yalnız V
C) Yalnız I
D) Yalnız IV
E) Yalnız II

Cevap : D) Yalnız IV

Açıklama : I. Mesud (1116-1155) döneminde; Dânişmendlilerle mücadele (III), Haçlılarla savaşlar (II), Malatya’nın fethi (I) ve Ermeniler üzerine seferler (V) gerçekleşmiştir. Ancak bu dönemde Selçukluların doğuda rakibi **Eyyubîler** (IV) değil, **Zengîler** vardı. Eyyubîler, I. Mesud’un ölümünden sonra güçlenmiştir. Dolayısıyla **Eyyubîler ile savaş** (IV) I. Mesud dönemine ait değildir.

10. Sa’deddin Köpek hakkında en geniş bilgiyi veren müellif (kaynak yazarı) aşağıdakilerden hangisidir?

A) Esterâbâdî
B) Müneccimbaşı
C) Aksarayi
D) İbnü’l-Esîr
E) İbn Bibi

Cevap : E) İbn Bibi

Açıklama : Türkiye Selçuklu tarihi’nin 13. yüzyıl ortalarına kadarki dönemi için en önemli ve geniş bilgiyi sunan kaynak, saray tarihçisi **İbn Bibi**’nin eseridir. Sa’deddin Köpek’in faaliyetleri hakkında da en detaylı bilgiyi **İbn Bibi** vermiştir.

11. I. Dânişmend Gazi
II. Artuk Bey
III. Mengücük Gazi
IV. Karasi Bey
V. Saltuk Bey
Yukarıdaki Türkmen beylerinden hangisi Erzincan ve Kemah’ta hüküm sürmüştür?

A) Yalnız III
B) Yalnız II
C) Yalnız V
D) Yalnız IV
E) Yalnız I

Cevap : A) Yalnız III

Açıklama : **Mengücük Gazi** (III) tarafından kurulan beylik (Mengücekliler), başlangıçta **Erzincan** ve **Kemah** merkezli olarak hüküm sürmüştür. Karasi Bey (IV) daha geç döneme ait bir beylik kurucusudur.

12. Saltukoğulları Beyliği’nin kurucusunun adı ile ilgili olarak kaynaklar ve modern araştırmalar dikkate alındığında aşağıdakilerden hangisinin yazılışı yanlıştır?

A) Samuk
B) Salmuk
C) Samukh
D) Saltuk
E) Sanduk

Cevap : B) Salmuk

Açıklama : Saltukoğulları Beyliği’nin kurucusunun adı kaynaklarda Saltuk, Samuk, Samukh veya Sanduk gibi farklı şekillerde geçmektedir. Ancak **Salmuk** (B) şeklinde bir yazılış genellikle kullanılmaz veya yanlış kabul edilir.

13. Aşağıdakilerden hangisi II. Gıyâseddin Keyhüsrev devri devlet adamlarından biri değildir?

A) Mübarizeddin Armağanşâh
B) Sa’deddin Köpek
C) Tâceddin Pervâne
D) Kemâleddin Kâmyâr
E) İhtiyarüddin Hasan

Cevap : E) İhtiyarüddin Hasan

Açıklama :

14. I. İki taraf arasındaki mücadele Sivas yakınlarında bir kalede meydana geldi.
II. Selçuklu ordusu ağır bir yenilgi aldı.
III. Gürcüler, pek çok Türk askerini öldürdüler ve ordugahtan sayısız ganimet ele geçirdiler.
IV. Gürcüler tarafından esir edilenlerin arasında Erzincan Mengücüklü Hükümdarı Behrâmşâh da bulunmaktaydı.
V. Süleymanşâh ise Erzurum’a çekilmeye mecbur kaldı.
Yukarıda Süleymanşâh ile Gürcü Kraliçesi Thamara arasında meydana gelen savaş hakkında verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) Yalnız IV
D) Yalnız V
E) Yalnız III

Cevap : A) Yalnız I

Açıklama :

15. “Mengücük Gazi ve evladına ait türbelerin Kemah’ta bulunması Mengücük Gazi’nin başkentinin burası olduğunu gösterir ve aynı zamanda Mengücükoğulları Beyliği’nin ilk merkezine de işaret eder.”
Buna göre aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz?

A) Mengücük Gazi’nin nasıl öldüğüne
B) Mengücük Gazi’nin türbesinin nerede bulunduğuna
C) Kemah’ta Mengücüklüler’e ait türbelerin bulunduğuna
D) Kemah’ın Mengücüklüler’in başkenti olduğuna
E) Mengücüklüler’in ilk merkezinin neresi olduğuna

Cevap : A) Mengücük Gazi’nin nasıl öldüğüne

Açıklama : Verilen metin, türbelerin varlığından yola çıkarak başkent ve ilk merkez hakkında çıkarımlarda bulunmaktadır (B, C, D, E’ye ulaşılır). Ancak, bu türbelerin varlığı **Mengücük Gazi’nin nasıl öldüğüne** (A) dair herhangi bir bilgi vermez.

16. Aşağıdaki olaylardan hangisi Myriokephalon Savaşı sonrasında meydana gelmiştir?

A) II. Kılıç Arslan’ın Nureddin Mahmud Zengi ile mücadele etmesi
B) II. Kılıç Arslan’ın Malatya’yı ele geçirmesi
C) II. Kılıç Arslan’ın kardeşi Melik Şahinşah ile mücadelesi
D) II. Kılıç Arslan’ın Dânişmendli Yağıbasan ile savaşması
E) II.Kılıç Arslan’ın İstanbul ziyareti

Cevap : B) II. Kılıç Arslan’ın Malatya’yı ele geçirmesi

Açıklama : **Myriokephalon Savaşı** (1176) sonrasında II. Kılıç Arslan, Bizans tehdidini tamamen ortadan kaldırmış ve iç siyasete dönerek beylikleri tasfiye etmiştir. **Malatya’yı ele geçirmesi** (B), 1178 yılında bu iç siyasete dönük önemli bir adım olarak gerçekleşmiştir. (A, C, D ise Myriokephalon öncesindeki Dânişmendli mirası mücadelesi dönemine aittir).

17. Dânişmend Gazi’nin İslâm dinini sonradan kabul eden Ermeni asıllı biri olduğu görüşünü savunan Türk tarihçi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Abdülkerim Özaydın
B) Erdoğan Merçil
C) Mükrimin Halil Yinanç
D) Osman Turan
E) İsmail Hâmi Dânişmend

Cevap : C) Mükrimin Halil Yinanç

Açıklama : Türk tarihçisi **Mükrimin Halil Yinanç** (C), Dânişmend Gazi’nin kökeni hakkında farklı görüşler öne sürmüş ve onun İslâm’ı sonradan kabul eden Ermeni asıllı biri olduğu iddiasını savunmuştur.

18. “Beraberinde Dilmaçoğullarından Togan Arslan’ın da bulunduğu 20.000 kişilik bir orduyla hareket ederek Tell-Afrin’de 28 Haziran 1119 tarihinde Antakya Prensi Roger’in kumandası altındaki Haçlı Ordusu’nu ağır bir yenilgiye uğrattı. Bundan sonra ise, 14 Ağustos 1119 günü Tell-Danis’te Haçlı Kralı II. Baudouin’in idare ettiği orduyu mağlup etti.”
Yukarıda hakkında bilgi verilen Mardin Artuklu hükümdarı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Timurtaş
B) Süleyman
C) Necmeddin İlgazi
D) Emîr Gazi
E) Belek b. Behram

Cevap : C) Necmeddin İlgazi

Açıklama : 1119 yılında **Tell-Afrin**’de Haçlı Ordusu’nu ağır bir yenilgiye uğratan ve büyük başarılar kazanan Mardin Artuklu hükümdarı **Necmeddin İlgazi**’dir (C). Bu savaş, **Ager Sanguinis** (Kanlı Saha) Savaşı olarak da bilinir.

19. Aşağıdakilerden hangisi Büyük Selçuklular’ın Ebu’l-Kasım’ı ortadan kaldırmasının asıl sebebidir?

A) Ebu’l-Kasım kendini sultan olarak ilan etti.
B) Ebu’l-Kasım Büyük Selçuklu sultanına itaat ederek İznik’i teslim etmedi.
C) Ebu’l-Kasım, Büyük Selçuklu sultanına yardımcı kuvvet göndermedi.
D) Ebu’l-Kasım, Bizans imparatoru ile iş birliği yaptı.
E) Ebu’l-Kasım, Büyük Selçuklu başkentine gitmekte gecikti.

Cevap : B) Ebu’l-Kasım Büyük Selçuklu sultanına itaat ederek İznik’i teslim etmedi.

Açıklama : Türkiye Selçukluları Devleti’nin kurucusu Kutalmışoğlu Süleymanşah’ın ölümü üzerine yerine geçen **Ebu’l-Kasım**, Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah’a tam olarak **itaat etmeyi reddederek** ve başkent **İznik’i teslim etmeyerek** bağımsız hareket etmeye kalkışmıştır. Bu durum, Büyük Selçuklular’ın onu ortadan kaldırmasının asıl sebebi olmuştur.

20. Belek Gazi ile ilgili olarak aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Harput, Palu ve Dersim bölgesinde egemenlik kurdu.
B) Dânişmendli Emir Gazi ile ittifak kurarak Trabzon Dukası Konstantin’in ve müttefiki Mengücüklü İshak Bey’in ordusunu ağır bir mağlubiyete uğrattı.
C) Haçlı liderlerinden Urfa Kontu Joscelin de Courtenay ile Kudüs Kralı II. Baudouin’i esir alarak Haçlılar’a büyük bir darbe indirdi.
D) Kendi hakimiyet sahasında aşırı kuvvetlenmesinden çekinen Büyük Selçuklu Sultanı Sencer tarafından öldürüldü.
E) Sultan I. Kılıç Arslan’ın dul kalan eşi Ayşe Hatun ile evlenerek Malatya’yı hâkimiyet alanına kattı.

Cevap : D) Kendi hakimiyet sahasında aşırı kuvvetlenmesinden çekinen Büyük Selçuklu Sultanı Sencer tarafından öldürüldü.

Açıklama : Artuklu Emîri **Belek Gazi**, Haçlılara karşı kazandığı büyük başarılar (C) ve güçlü bir ittifak kurması (B) ile tanınır. Ancak Belek Gazi, 1124’te **Haçlılarla yaptığı savaşta** (Menbiç yakınlarında) **öldürülmüştür**. Büyük Selçuklu Sultanı **Sencer tarafından öldürüldüğü** (D) ifadesi yanlıştır.