Sosyal Hizmet Etiği 2024-2025 Final Soruları

Giriş

Sosyal hizmet etiği, meslek mensuplarının karar alma süreçlerinde rehberlik eden ahlaki ilkeleri, yasal sorumlulukları ve değerleri kapsar. Bu alan, müracaatçıların haklarını korumayı, mesleki bütünlüğü sağlamayı ve etik ikilemleri çözmeyi hedefler. Bu makalede, iş ve meslek etiği, müracaatçı hakları, etik ilkeler ve biyoetik konuları ele alınacaktır.

Meslek ve İş Etiği Kavramları

İş etiği, sadece bireysel davranışları değil, işletmelerin ve çalışanların tüm iş süreçlerinde ahlaki normlara uymasını ifade eder. Hipokrat Yemini, hekimlerin uyması gereken kuralları belirlediği için doğrudan bir Meslek Etiği örneğidir. “Primum non nocere” (Öncelikle zarar verme) ilkesi de tıbbi etiğin temel taşlarından biridir.

Temel Etik İlkeler ve Değerler

Sosyal hizmet uzmanlarının uyması gereken temel değerler şunlardır:

• Bütünlük (Integrity): Uzmanların dürüst ve güvenilir davranışlar sergilemesini gerektirir.
• Yararlılık (Beneficence): Müracaatçının lehine kararlar vermeyi ve ona zarar vermemeyi hedefler.
• Bilgilendirilmiş Onam: Müracaatçının kendisine uygulanacak yöntemler ve sonuçları hakkında bilgilendirilerek süreci özgür iradesiyle kabul etmesidir. Karmaşık terminoloji kullanmak veya sadece sözlü bilgi vermek bu ilkeyi zedeler.

Etik İkilemler ve Karar Verme

Uzmanlar sık sık etik ikilemlerle karşılaşır:

• Gizlilik ve Raporlama: Çocuk istismarı gibi durumlarda, uzmanın gizlilik ilkesi ile yasal raporlama zorunluluğu çatışır. Yasa gereği raporlama önceliklidir.
• Paternalizm ve Özgür İrade: Yaşlı bir bireyin evinde kalmak istemesine rağmen zorla huzurevine yerleştirilmesi, “onun iyiliği için” yapılan paternalist (babacı) bir müdahaledir ve kendi kaderini tayin hakkını ihlal eder.
• Çıkar Çatışması: Uzmanın müracaatçıyı kendi eşi olan bir avukata yönlendirmesi, kişisel çıkar çatışması yaratır.

Gruplarla Çalışma ve Hukuki Boyut

Grup çalışmalarında, grubun kararlarına saygı göstermek esastır. Gizlilik sınırlarının belirlenmesi ve üyelerin onayı, “bilgilendirilmiş onam” ilkesinin bir parçasıdır.

Hukuki açıdan, Türkiye Anayasası’nın 20. maddesi özel hayatın gizliliğini korur. Ötenazi (aktif veya pasif) ise Türk hukukunda kesinlikle yasaktır.

Biyoetik ve İnsan Bütünlüğü

Biyoetikte dört temel ilke vardır: Özerklik, Yarar Sağlama, Zarar Vermeme ve Adalet (“Hizmet verme” temel bir ilke değildir). İnsanı biyo-psiko-sosyal-tinsel bir bütün olarak ele alan yaklaşım ise Din veya Manevi Etiktir.

1. Aşağıdakilerden hangisi, gruplarla çalışırken onların seçimleri, sosyal hizmet uzmanının onlar için uygun gördüğü seçimlerle örtüşmezse yapılabilecekler arasında yer almaktadır?

A) Grup üzerinde otorite sahibi kişilerle kişileri devreye sokmak
B) Grup üyeleri arasında oylama yapılmasını sağlamak
C) Grubu, mesleki seçime yönlendirmek
D) Grubun kararına saygı göstermek
E) Grubun seçimlerinin onlar için uygun olmadığını açıklamak

Cevap : D) Grubun kararına saygı göstermek

Açıklama : Grup üyelerinin kararlarına saygı göstermek, sosyal hizmette bireylerin kendi seçimlerini yapma hakkına değer vermek anlamına gelir; uzman yönlendirme yapabilir ama zorlamaz.

2. Aşağıdakilerden hangisi “iş etiği”nin tanımıdır?

A) Bir mesleğin mensuplarnın izlemesi gereken etik ilkelerdir.
B) Yaşam tüm alanlarında tutum ve davranışlarda rehberlik eden ilke ya da kurallar bütünüdür.
C) Bir toplumda yaşayan bireylerin çalışmaya ve işe karşı sahip oldukları tutum ve davranışlardır.
D) Etik ahlak normu ve kurallarının iş yaşamında işletmelerde de uygulanmasıdır.
E) İşletme olarak kurumun sahip olduğu etik ilkelerdir.

Cevap : D) Etik ahlak normu ve kurallarının iş yaşamında işletmelerde de uygulanmasıdır.

Açıklama : İş etiği, yalnızca bireysel davranışları değil, aynı zamanda işletmelerin ve çalışanların iş yaşamında doğru, adil ve sorumlu hareket etmesini sağlayan kurallar ve normlar bütünüdür. Yani işyerinde ahlaki ilkelerin uygulanmasıdır.

3. I. Karmaşık mesleki terminoloji kullanma
II. Danışanın zihinsel kapasitesini dikkate alma
III. Bilgilendirmeyi yalnızca sözlü olarak yapma
Yukarıdaki durumların hangisi veya hangileri “bilgilendirilmiş onay” etik kuralının uygun biçimde uygulanmasına engel olmaktadır?

A) Yalnız III
B) I ve III
C) Yalnız I
D) II ve III
E) I ve II

Cevap : B) I ve III

Açıklama : “Bilgilendirilmiş onay” (informed consent), danışanın yaptığı seçimlerin ne anlama geldiğini anlayarak özgürce karar verebilmesini sağlayan bir etik ilkedir.
I. Karmaşık mesleki terminoloji kullanma → Danışanın anlamasını zorlaştırır, engeller *
II. Danışanın zihinsel kapasitesini dikkate alma → Bu uygun bir davranıştır, engel değildir –
III. Bilgilendirmeyi yalnızca sözlü olarak yapma → Yazılı bilgilendirme çoğu zaman gereklidir, sadece sözlü olması engelleyebilir *
**Doğru cevap: B) I ve III

4. “Sosyal hizmet uzmanları dürüst ve güvenilir davranışlar sergilemelidir.” ifadesi, aşağıdaki hangi değere vurgu yapmaktadır?

A) Sosyal adalet
B) İnsan ilişkilerinin önemi
C) Hizmet
D) Bütünlük
E) Yetkinlik

Cevap : D) Bütünlük

Açıklama : Sosyal hizmet uzmanları dürüst ve güvenilir davranışlar sergilemelidir.” ifadesi, bütünlük (integrity) ilkesine vurgu yapmaktadır.

5. Karar verme yeterliliğine sahip bir müracaatçının (başta bireyin) kendine uygulanacak tam ve tedavi yöntemleri ile öteki uygulamaları ve bunlara seçenek oluşturabilecek uygulamalarla tüm bu yöntemlerin olası olumlu ve olumsuz sonuçlarına ilişkin bilgilendirildikten sonra bu bilgileri açıkça ve anlayarak kabul etmesidir.
Yukarıdaki ifade aşağıdakilerden hangisini tanımlamaktadır?

A) Bilgilendirilmiş karar
B) Bilgilendirilmiş yönlendirme
C) Bilgilendirilmiş iş birliği
D) Bilgilendirilmiş onam
E) Bilgilendirilmiş yanıt

Cevap : D) Bilgilendirilmiş onam

Açıklama : Bir müracaatçının kendisine uygulanacak süreç, tanı ve yöntemler hakkında **bilgilendirilmesi** ve bu bilgileri **anlayarak kabul etmesi** (rıza göstermesi) durumu, **Bilgilendirilmiş onam** (D) etik kuralının tanımıdır.

6. Sosyal hizmet uzmanı, ailesi tarafından ihmal edildiği gerekçesiyle 12 yaşındaki bir çocukla görüşme gerçekleştirmiştir. Görüşmede yaşanan ihmalden farklı olarak çocuk, sosyal hizmet uzmanına 20 yaşındaki kuzeni tarafından cinsel istismara da maruz kaldığını ve bunun birkaç defa tekrarlandığını belirtmiştir. Ancak, çocuk uzmana bu olayı kimseye söylememesini istemiş, yoksa hem kendisi hem de ailesi açısından olumsuz sonuçların ortaya çıkacağını söylemiştir.
Bu durumda sosyal hizmet uzmanı hangi etik ikilemi yaşayacaktır?

A) Kişisel değerlere karşı mesleki değerler
B) Kendi kaderini tayin hakkına karşı paternalizm
C) Gizliliğe karşı raporlama zorunluluğu
D) Kişisel çıkarlara karşı müracaatçının yararı
E) Hizmeti sonlandırma

Cevap : C) Gizliliğe karşı raporlama zorunluluğu

Açıklama : 18 yaş altındaki çocukların **cinsel istismarı**, sosyal hizmet uzmanının **yasal olarak raporlama zorunluluğu** altında olduğu bir durumdur. Bu durum, uzmanın **gizlilik ilkesi** (çocuğun isteği) ile **raporlama zorunluluğu** (yasal ve etik sorumluluk) arasında kaldığı klasik bir etik ikilemdir.

7. …. ilkesi müracaatçılara hizmet sunarken müracaatçının lehine olarak kararlar vermeyi veya en azından müracaatçıya zarar vermemeyi gerektirir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) Paternalizm
B) Dürüstlük
C) Güven ilişkisi
D) Hizmet sunumu
E) Yararlılık

Cevap : E) Yararlılık

Açıklama : Cümlede geçen “müracaatçının lehine karar vermek veya en azından zarar vermemek” ifadesi, etik ilkelerden yararlılık (beneficence) ilkesini tanımlar. Bu ilke, danışanın iyiliğini gözetmeyi ve ona zarar vermemeyi esas alır.

8. Sosyal hizmet uzmanına müracaatçısı görüşme sürecinde eşinden boşanmak için bir avukat aradığını ifade etmiştir. Sosyal hizmet uzmanı eşinin avukat olduğunu ve boşanma davalarında çok başarılı olduğunu müracaatçısına söylemiştir. Sosyal hizmet uzmanının müracaatçısını görüşme sürecinde avukatlık mesleğini yapan eşine yönlendirmesi, sosyal hizmet uzmanı ve müracaatçı ilişkisi açısından etik konulardan hangisine karşılık gelmektedir?

A) Gizlilik
B) Self-determination
C) Hizmet ödemeleri
D) Hesap verebilirlik
E) Çıkar çatışmaları

Cevap : E) Çıkar çatışmaları

Açıklama : Sosyal hizmet uzmanının müracaatçıyı, kendi eşi olan bir avukata yönlendirmesi kişisel çıkar sağlamaya açık bir durum oluşturur. Bu tür durumlar mesleki etik açısından çıkar çatışması olarak değerlendirilir.

9. Aşağıdaki etik yaklaşımlardan hangisinin bireyi biyo-psiko-sosyal-tinsel açıdan bir bütün olarak ele alma eğiliminde olması beklenir?

A) Teleolojik etik
B) Din veya manevi etik
C) Faydacı etik
D) Radikal etik
E) Deontolojik etik

Cevap : B) Din veya manevi etik

Açıklama : Bireyi biyo-psiko-sosyal-tinsel bir bütün olarak ele alan yaklaşım, insanı sadece fiziksel ve psikolojik değil, aynı zamanda manevi (tinsel) boyutuyla da değerlendiren din veya manevi etik anlayışıdır.

10. “Etik ikilemin çözümüne yönelik kararlarımı, kişisel inanç ve değerlerimi gözeterek mi yoksa müracaatçının refahını ve mesleki sorumluluklarımı göz önünde bulundurarak mı aldım” diyen bir sosyal çalışmacı, aşağıdakilerden hangisini yapıyordur?

A) Eleştirel düşünme
B) Etik öz değerlendirme
C) Yansıtıcı düşünme
D) Etik sorun tanımlama
E) Sorun analizi

Cevap : B) Etik öz değerlendirme

Açıklama : Kişinin etik bir ikilemde karar verirken kendi inanç ve değerlerini mesleki sorumluluklarıyla karşılaştırarak sorgulaması, etik öz değerlendirme sürecine girildiğini gösterir.

11. Türk hukuk sisteminde, kişi hak ve ödevleri başlığı altında Anayasa’nın kaçıncı maddesi ile özel hayatın gizliliği ve kişisel verilerin korunmasını talep etme hakkı düzenlenmiştir?

A) 20
B) 10
C) 30
D) 40
E) 50

Cevap : A) 20

Açıklama : Türk Anayasası’nın **20. maddesi** (A), **özel hayatın gizliliği** ve **kişisel verilerin korunması** hakkını düzenleyen temel hükümdür.

12. Aşağıdaki örneklerden hangisinde kendi kaderini tayin hakkına karşı paternalizm ikilemi yaşanmaktadır?

A) Yeterli ebeveyn becerileri olmayan anneye çocuğun velayetini vermemek
B) Evinde yaşamak isteyen yaşlıyı huzurevine gitmeye zorlamak
C) Engelli birinin evde bakım hizmetinden faydalanmasını sağlamak
D) Kanseri teşhisi konan yaşlı hastaya bu durumu bildirmemek
E) Gebeliğini bildirmek istemeyen bir ergeni, kolluk kuvvetlerine bildirmek

Cevap : B) Evinde yaşamak isteyen yaşlıyı huzurevine gitmeye zorlamak

Açıklama : Bu örnekte yaşlının kendi kaderini tayin hakkı (self-determination) ile uzmanların korumacı/tutucu yaklaşımı (paternalizm) arasında açık bir ikilem vardır. Kişinin isteğine rağmen “onun iyiliği için” zorla başka bir yaşam ortamına yönlendirilmesi, paternalizmin tipik örneğidir.

13. “Hipokrat yemini” iş etiğinin hangi türüne örnektir?

A) Meslek Etiği
B) Tüccar Etiği
C) Çalışma Etiği
D) Üretici Etiği
E) İşletmecilik Etiği

Cevap : A) Meslek Etiği

Açıklama : **Hipokrat yemini**, hekimlik mesleğini icra edenlerin uyması gereken ahlaki kuralları ve standartları belirlediği için, doğrudan **Meslek Etiği** (A) türüne örnektir.

14. Ötenazi sosyal hizmetin en önemli etik konularından bir tanesidir. Bazı ülkelerde ötenazi uygulamasının hukuki alt yapısı bulunurken bazı ülkelerde tamamen yasaktır. Ötenazi ile ilgili Türkiye’de 5237 Sayılı Türk Ceza Kanunu ve Hasta Hakları Yönetmeliğinde düzenlemeler yapılmıştır.
Ötenazi uygulaması ile ilgili Türkiye’de hukuki durum aşağıdakilerden hangisidir?

A) Türkiye’de ötenazi yasaktır.
B) Aktif ötenazi yasak, pasif ötenazi serbesttir.
C) Aktif ve pasif ötenazi serbesttir.
D) Ailesi ve müracaatçı uygun bulduğu ve yazılı talepte bulundukları takdirde ötenazi uygulaması yapılabilir.
E) Aktif ötenazi serbest, pasif ötenazi yasaktır.

Cevap : A) Türkiye’de ötenazi yasaktır.

Açıklama : Türkiye Cumhuriyeti hukuk sisteminde, hem aktif hem de pasif ötenazi uygulamaları **kesinlikle yasaktır**.

15. Aşağıdakilerden hangisi dört temel tıp ilkesinden biri değildir?

A) Hizmet verme ilkesi
B) Adalet ilkesi
C) Yarar sağlama ilkesi
D) Özerkliğe saygı ilkesi
E) Zarar vermeme ilkesi

Cevap : A) Hizmet verme ilkesi

Açıklama : Biyoetikteki dört temel ilke (Beauchamp ve Childress); **Özerklik** (D), **Yarar Sağlama** (C), **Zarar Vermeme** (E) ve **Adalet** (B)’tir. **Hizmet verme ilkesi** (A) bu dört temel ilkeden biri değildir.

16. Aşağıdakilerden hangisi sosyal hizmet uzmanlarının uygulama ortamlarında dikkat etmeleri gereken etik sorumluluklardan biridir?

A) Performans değerlendirmelerinde taraflı davranmak
B) Müracaatçı bilgilerini ihmal etmek
C) Kişisel görüşleri kurum adına sunmak
D) Süpervizyon süreçlerini göz ardı etmek
E) Müracaatçı kayıtlarını doğru ve zamanında tutmak

Cevap : E) Müracaatçı kayıtlarını doğru ve zamanında tutmak

Açıklama : Sosyal hizmet uzmanlarının mesleki sorumluluklarından biri, yasal gereklilikleri yerine getirmek adına **müracaatçı kayıtlarını doğru ve zamanında tutmaktır** .

17. Tıp uygulamasında çağlar boyunca Hipokrat’ın “öncelikle zarar verme” diyerek, dile getirdiği etik ilke aşağıdakilerden hangisidir?

A) Primum nan nocere
B) Pramum non nocere
C) Primum non nocere
D) Primum nocere
E) Premum non nocere

Cevap : C) Primum non nocere

Açıklama : Hipokrat’ın “öncelikle zarar verme” ilkesinin doğru Latince karşılığı Primum non nocere ifadesidir.

18. Sosyal hizmet üzerinde “kişiye saygı” ve “Biri için iyi olan herkes için iyidir” biçimindeki etkileri olan etik yaklaşım aşağıdakilerden hangisidir?

A) Metaetik
B) Erdem etiği
C) Teleolojik etik
D) Radikal etik
E) Deontolojik etik

Cevap : E) Deontolojik etik

Açıklama :

19. Aşağıdakilerden hangisi gruplarla çalışırken gizlilik kuralının sınırlarını belirlemeyi kolaylaştıran yardımcı bir etik kuraldır?

A) Self-determination
B) Saygı
C) Bilgilendirilmiş onay
D) Sınır koyma
E) Bağlılık

Cevap : C) Bilgilendirilmiş onay

Açıklama : Gruplarda çalışırken **gizlilik sınırlarının** ne olacağını (örneğin, raporlama zorunluluğu gibi) önceden belirlemek ve tüm üyelerin bu koşulları **kabul etmesini** (onayını) almak, **Bilgilendirilmiş onay** (C) ilkesinin bir parçasıdır.

20. Sosyal hizmet müdahale süreçlerini etkileyebilecek paternalist yaklaşıma ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Sosyal hizmet uzmanının müracaatçısından daha bilgili ve yetkin olduğu düşüncesine dayanır.
B) Müracaatçının kendi kaderini tayin hakkını ihlali anlaması gelir.
C) Müracaatçının faydasından ziyade mesleki fayda sağlamak amaçlanır.
D) Bazı durumlarda müracaatçıya eksik veya yanlış bilgilendirme yapılmasına neden olabilir.
E) Müracaatçının eylemlerine ve niyetlerine yön verilmeye çalışılır.

Cevap : C) Müracaatçının uygunluğundan ziyade mesleki fayda sağlamak odaklıdır.

Açıklama : Paternalist yaklaşım, “kişinin iyiliği için” onun yerine karar verme anlayışına dayanır. Temel amaç uzmanın kendi mesleki çıkarı değil, müracaatçının yararını gözetme iddiasıdır (her ne kadar kendi kaderini tayin hakkını ihlal edebiliyor olsa da).
Bu yüzden “mesleki fayda sağlamak amaçlanır” ifadesi yanlıştır.