MİT101U Mitoloji ve Din Ünite 6

Giriş ve Temel Kavramlar

Türk mitolojisi, doğa güçlerine duyulan saygı ve ruhlara olan inanç üzerine kurulu köklü bir sistemdir. Bu inanç sisteminde (Kamlık/Şamanizm), ruhlar ile insanlar arasında iletişim kurduğuna, kehanet ve şifacılık yeteneklerine sahip olduğuna inanılan kişiye Kam adı verilir. Doğadaki dağ, su, ağaç gibi varlıkların birer ruha sahip olduğu inancı ise Tabiat Kültü kavramıyla açıklanır.

Türk Panteonu: Tanrılar ve Ruhlar

Eski Türk inancında evren, iyi ve kötü güçlerin dengesi üzerinedir.

• İyicil Tanrılar ve Ruhlar: En tepede Kök Tengri (Gök Tanrı), Kayra Han ve Ülgen bulunur. Bunların yanı sıra, doğumun, ailenin ve çocukların koruyucusu olan Umay Ana, en önemli dişil kutsal ruhtur. Yayık, Karluk ve Suyla gibi ruhlar da insanların iyiliği için çalışır.
• Kötü Ruhlar: Yeraltının hakimi ve kötülüğün sembolü Erlik’tir. Yaratılış mitlerinde, dünya sularla kaplıyken Tanrı ile birlikte uçan, ancak hırsı yüzünden kötüye dönüşen “kişi” Erlik’tir. Ayrıca lohusa kadınlara zarar verdiğine inanılan Albıs da kötü ruhlar sınıfındadır (Albıs bir tanrı değildir).

Kozmogoni ve Gök Cisimleri

Türklerin yaratılış anlayışı (kozmogoni), Göktürk Kitabeleri’nde net bir şekilde ifade edilmiştir. Kül Tigin Anıtı’nda yer alan “Yukarıda mavi gök, aşağıda yağız yer yaratıldıkta; ikisinin arasında insanoğlu yaratılmış” sözü, bu anlayışın özetidir.

Gök cisimleri de mitolojide önemli yer tutar. Güneş, Tanrı’nın yeryüzüne inen nuru olarak kabul edilirken; gezegen kavramı için Ülker terimi kullanılmıştır.

Destanlar ve Sembol Hayvan

Türk mitolojisinin en güçlü sembolü Kurt (Bozkurt)’tur. Ergenekon, Türeyiş, Göç ve Oğuz Kağan gibi temel destanların hepsinde Kurt; yol gösterici, kurtarıcı veya soyun atası rolüyle başkahraman hayvan olarak karşımıza çıkar.

1. Eski Türk kültüründe ruhlar ve insanlar arasında iletişim kurduğuna inanılan kişiye ne ad verilir?

A) Rahip
B) Kam
C) Haham
D) İmam
E) Papaz

Cevap : B) Kam

Açıklama : Eski Türk inancında (Kamlık/Şamanizm), ruhlar ve insanlar arasında iletişim kuran, doğaüstü güçleri olduğuna inanılan, kâhin, büyücü ve hekim kimlikleriyle rol alan kişiye Kam denir. (Rus etkisiyle Şaman terimi de kullanılmıştır ancak Türkçe karşılığı Kam’dır).

2. Tabiattaki varlıkların ruhları olduğu şeklindeki inançlar hangi isimle tanımlanır?

A) Din
B) Tarikat
C) Kült
D) Mezhep
E) Ateizm

Cevap : C) Kült

Açıklama : Eski Türklerde doğadaki dağ, tepe, orman, ağaç, su, taş gibi varlıkların içinde gizli güçler ve ruhlar bulunduğuna inanılmasına Tabiat Kültü (Doğa Güçlerine İnanma) denir. Bu nedenle bu tür inanışlar “Kült” kavramı ile tanımlanır.

3. Aşağıdakilerden hangisi eski Türk Tanrılarından değildir?

A) Kayra Han
B) Ülgen
C) Ürüng Ayıı Toyon
D) Kök Tengri
E) Albıs

Cevap : E) Albıs

Açıklama : Kayra Han, Ülgen, Ürüng Ayıı Toyon ve Kök Tengri (Gök Tanrı) Türk mitolojisindeki tanrısal varlıklardır. Ancak Albıs (veya Albastı), lohusa kadınlara ve çocuklara zarar verdiğine inanılan kötü bir ruhtur, tanrı değildir.

4. Aşağıdakilerden hangisi kötü ruhlardan biridir?

A) Umay Ana
B) Erlik
C) Yayık
D) Karluk
E) Suyla

Cevap : B) Erlik

Açıklama : Türk mitolojisinde Erlik, yeraltının hakimi ve kötülüğün sembolü olan en büyük kötü ruhtur. Diğer şıklardaki Umay Ana, Yayık, Karlık (Karluk) ve Suyla ise insanları koruyan ve Tanrı Ülgen’in hizmetinde olan iyicil/koruyucu ruhlardır.

5. “Doğum Tanrıçası”, “aile, evlilik ve neslin devamının koruyucu tanrısı” olan kutsal ruh hangisidir?

A) Umay Ana
B) Yayık
C) Erlik
D) Ülgen
E) Karluk

Cevap : A) Umay Ana

Açıklama : Umay Ana (veya Ayıısıt), Türk mitolojisinde doğumun, ailenin, evliliğin ve çocukların koruyucusu olduğuna inanılan dişil bir ruh/tanrıçadır. Çocuğu olmayanlar ona dua eder ve doğum sırasında anneyi koruduğuna inanılır.

6. Türk mitolojisinde, ışıkları Tanrı’nın yeryüzüne inen nuru olarak kabul edilen varlık hangisidir?

A) Ay
B) Kutup Yıldızı
C) Güneş
D) Zühre
E) Çoban Yıldızı

Cevap : C) Güneş

Açıklama : Eski Türk inançlarında Güneş, koruyucu ruh özelliğiyle ilk sırada yer alır ve ışıkları Tanrı’nın yeryüzüne inen nuru olarak kabul edilir. Hakanlar otağlarından çıkarken güneşi selamlarlardı.

7. Türklerde gezegen karşılığı kullanılan terim hangisidir?

A) Utarit
B) Ülker
C) Zühal
D) Müşteri
E) Bakır-Sokum

Cevap : B) Ülker

Açıklama : Eski Türk astronomi ve mitolojisinde gezegen kavramının karşılığı olarak Ülker terimi kullanılmıştır (Genellikle Ülker takımyıldızı ile ilişkilendirilse de metinde gezegen karşılığı olarak belirtilmiştir). Diğer şıklar belirli gezegenlerin (Zühal-Satürn, Müşteri-Jüpiter vb.) özel isimleridir.

8. “Yukarda mavi gök, aşağıda yağız yer yaratıldıkta; ikisinin arasında insanoğlu yaratılmış” sözleri nerede yazılıdır?

A) Kül Tigin Anıtı
B) Tonyukuk Anıtı
C) Hoytu Tamir Anıtı
D) Bilge Kağan Anıtı
E) Oğuz Kağan Destanı

Cevap : A) Kül Tigin Anıtı

Açıklama : Türk kozmogonisini ve yaratılış anlayışını en net özetleyen bu ünlü ifade, Göktürkler dönemine ait Kül Tigin Anıtı’nın doğu yüzünde yer almaktadır.

9. Evren-dünya yaratılmadan önce Tanrıyla beraber sular üzerinde uçan sonra kötü olan kimdir?

A) Oğuz Han
B) Erlik
C) Yayık
D) Mandı-Şire
E) Nama

Cevap : B) Erlik

Açıklama : Altay yaratılış mitlerinde, dünya sularla kaplıyken Tanrı ile birlikte suların üzerinde uçan bir “kişi”den bahsedilir. Bu kişi daha sonra hırs ve ihtirasına yenik düşerek Tanrı’ya karşı gelir ve kötülüğün sembolü olan Erlik’e dönüşür.

10. Türklerin, Ergenekon, Türeyiş, Göç ve Oğuz Kağan destanlarının hayvan kahramanı hangisidir?

A) Arslan
B) Kartal
C) Boğa
D) Koç
E) Kurt

Cevap : E) Kurt

Açıklama : Türk mitolojisinin ve destanlarının (Ergenekon, Türeyiş, Göç, Oğuz Kağan) en önemli sembol hayvanı Kurt (Bozkurt / Gök Kurt)’tur. Kurt bu destanlarda yol gösterici, rehber, kurtarıcı veya soyun türediği ata (Kurt Ata/Ana) rolünü üstlenir.