Uygarlık Tarihi 2025-2026 Vize Soruları (Güz)

1. Tarihçiler ve Uygarlık Teorileri

Bu bölümde özellikle Fernand Braudel ve Arnold Toynbee’nin tarih görüşleri sıkça sorulmaktadır.

Fernand Braudel ve Annales Okulu

Braudel, tarihi olayların akışından ziyade yapısal ve uzun vadeli değişimlerle ilgilenir.

• Zaman Katmanları: Braudel’e göre tarih üç zaman diliminde incelenir: Uzun Süre (La Longue Durée), Konjonktürel Zaman ve Kısa Zaman. Tarih bilimi “kısa zaman” ile sınırlandırılamaz.
• Uygarlık Tanımı: Uygarlıklar; bir coğrafya, bir toplum, bir ekonomi ve ortak bir zihniyettir. Ancak doğrudan bir “toplumsal sınıf” (sadece işçi veya burjuva) değildir.
• Mimesis Kavramı: “Mimesis” (Taklit), Braudel’in değil, Toynbee’nin kavramıdır.

Arnold Toynbee ve Meydan Okuma

İngiliz tarihçi Toynbee, uygarlıkların doğuşunu ve çöküşünü “Meydan Okuma ve Karşılık Verme” teziyle açıklar.

• Aktörler: Uygarlığı büyüten güç Yaratıcı Azınlıktır. Çöküşte ise bu grup Egemen Azınlığa, halk ise İç Proletaryaya dönüşür. Burjuvazi Toynbee’nin terimi değildir.
• Sınıflandırma: Toynbee uygarlıkları “Akraba”, “Uydu” vb. olarak ayırır ancak “Kardeş uygarlıklar” diye bir kategorisi yoktur.

2. Coğrafi Keşifler ve Batı’nın Yükselişi

İstanbul’un Fethi sonrası ticaret yollarının değişmesi, İspanya ve Portekiz’i yeni arayışlara itmiştir.

• Kristof Kolomb: Dünyanın yuvarlak olduğu fikriyle sürekli batıya giderek Hindistan’a ulaşmaya çalışmış, ancak Amerika’yı keşfetmiştir.
• Vasco da Gama: 1497’de Ümit Burnu’nu dolaşarak Hindistan’a deniz yoluyla ulaşan kaşiftir.
• Batı ile Karşılaşma: Batı dışı toplumların Batı ile karşılaşması, bu toplumlarda yeni aidiyet ve kimlik taleplerini doğurmuştur.

3. İlk Uygarlıklar ve Neolitik Dönem

İnsanlık tarihi, tüketici yaşamdan üretici yaşama geçişle büyük bir kırılma yaşamıştır.

• Neolitik Devrim: Avcı-toplayıcılıktan (vahşet dönemi), tarım ve hayvancılığa (üretici ekonomi) geçilen dönemdir.
• Sümer ve Din: Sümerlerde bürokrasi, üretim ve toplumsal örgütlenme Din kurumu (Zigguratlar) etrafında şekillenmiştir. Bu yapı; yazıcı, yönetici ve muhasebeci ihtiyacını doğurmuş ancak “Ressamlar” bu zorunlu idari yapının bir parçası sayılmaz.

4. Anadolu Coğrafyası

Anadolu, tarih boyunca birçok medeniyete ev sahipliği yapmış yüksek bir coğrafyadır.

• Fiziki Özellikler: Yüksek, dağlık ve engebeli yapısı ile sert karasal iklimi nedeniyle tarım sahaları sınırlıdır.
• Çatışma Alanları: Anadolu; Bizans-Sasani, Pers-Yunan ve Haçlı seferlerine sahne olmuştur. Ancak Roma-Vizigotlar mücadelesi Avrupa kıtasında gerçekleşmiştir.

5. Kavramlar

• Uygarlık (Civilisation): Kökeni şehirli, yurttaş ve incelik anlamlarına gelir. “Burjuva sınıfının iktidarı” etimolojik bir anlam değildir.
• Tanım Zorluğu: Uygarlığın net bir tanımının yapılamaması; kültürle iç içe geçmesi ve sosyal bilimlerin doğasından kaynaklanır. Eskiden ortaya çıkmış olması bir engel değildir.

1. Dünyanın yuvarlak olduğu fikrinden yola çıkılarak ve hep batı yönünde ilerleyerek doğu ülkelerine ulaşma girişimleri aşağıdaki isimlerden hangisinin Amerika kıtasını keşfi ile sonuçlanmıştır?

A) Vasco da Gama
B) Kristof Kolomb
C) Kepler
D) Erasmus
E) Newton

Cevap : B) Kristof Kolomb

Açıklama : Kristof Kolomb, dünyanın yuvarlak olduğu fikrinden hareketle sürekli batıya giderek Hindistan’a ulaşmayı hedeflemiş, ancak 1492’de Amerika kıtasına (Bahamalar) varmıştır. Orayı Hint adaları sanmasına rağmen bu yolculuk Amerika’nın keşfiyle sonuçlanmıştır. Diğer seçeneklerdeki Vasco da Gama (A) Ümit Burnu’nu dolaşarak Hindistan’a ulaşan denizcidir.

2. Aşağıdakilerden hangisi Arnold Toynbee’nin uygarlıkların doğuş biçimine göre yaptığı sınıflandırmada yer almaz?

A) Kardeş uygarlıklar
B) Uydu uygarlıklar
C) Akraba olmayan uygarlıklar
D) Başkalarıyla ilişkisi olmayan uygarlıklar
E) Akraba uygarlıklar

Cevap : A) Kardeş uygarlıklar

Açıklama :

3. Aşağıdakilerden hangisi Fernand Braudel’in anahtar kavramlarından biri değildir?

A) Mimesis
B) Uzun süre
C) Yapı
D) Kısa zaman
E) Konjonktürel zaman

Cevap : A) Mimesis

Açıklama : Mimesis (Taklit), Arnold Toynbee’nin “Yaratıcı Azınlık” teorisinde kitlelerin öncüleri taklit etmesi anlamında kullandığı bir kavramdır. Fernand Braudel’in tarih anlayışı ise zaman katmanları üzerine kuruludur: Uzun Süre (yapısal), Konjonktürel Zaman (döngüsel) ve Kısa Zaman (olaylar).

4. Fransız tarihçi Fernand Braudel’e göre aşağıdaki bilimlerden hangisinin çalışma alanı kısa zaman ile sınırlandırılmamıştır?

A) Tarih
B) Psikoloji
C) Sosyal antropoloji
D) Ekonomi
E) Sosyoloji

Cevap : A) Tarih

Açıklama :

5. Aşağıdakilerden hangisi Arnold Toynbee’ye göre uygarlıkların büyümesinde rol alan aktörlerden biri değildir?

A) Dış proletarya
B) İç proletarya
C) Egemen azınlık
D) Burjuvazi
E) Yaratıcı azınlık

Cevap : D) Burjuvazi

Açıklama : Toynbee’nin teorisinde uygarlığı büyüten güç Yaratıcı Azınlık (E)tır. Çöküş döneminde ise Yaratıcı Azınlık, baskıcı bir Egemen Azınlığa (C) dönüşür ve halk İç Proletarya (B) haline gelir. Burjuvazi ise Toynbee’nin değil, daha çok iktisat tarihi ve Marksist literatürün (sınıfsal) kavramıdır.

6. Aşağıdaki gelişmelerden hangisi Batı dışı uygarlık bölgelerinin Batı ile karşılaşmasının sonucunda ortaya çıkmıştır?

A) Hristiyanlığın birliğinin bozulması
B) Burjuva sınıfının ortaya çıkışı
C) Köylü ayaklanmaları
D) Yeni aidiyetlerin yükselişi ve kimlik talepleri
E) Ulus devletlerin ortaya çıkışı

Cevap : D) Yeni aidiyetlerin yükselişi ve kimlik talepleri

Açıklama : Batı medeniyetinin sömürgecilik veya küreselleşme yoluyla diğer medeniyetlerle karşılaşması, bu toplumlarda kendi kültürlerini koruma refleksi, milliyetçilik ve modernleşme ile harmanlanmış yeni aidiyet ve kimlik taleplerini ortaya çıkarmıştır.

7. Aşağıdakilerden hangisi uygarlık (civilisation) kelimesinin tarihsel süreçte kazandığı etimolojik anlamlardan biri değildir?

A) Burjuva sınıfının iktidarı
B) Yönetim ve hükümet
C) Kurumlaşmış modern toplumsal, ekonomik ve siyasi düzen
D) Vatandaş, yurttaş
E) Ulaşılmış bir incelik ve düzen durumu

Cevap : A) Burjuva sınıfının iktidarı

Açıklama : Uygarlık (Civilisation) kelimesi Latince “Civitas” (Şehir) ve “Civilis” (Yurttaş) köklerinden gelir; şehirleşme, nezaket, düzen ve yönetim ile ilgilidir. Burjuva sınıfının iktidarı ise siyasi ve ekonomik bir sonuçtur, kelimenin köken anlamı değildir.

8. Anadolu coğrafyasının fiziki imkânları göz önünde bulundurularak aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

A) Yükselti bakımından alçak bir coğrafyadır.
B) En yaygın olarak görülen iklim tipi Akdeniz iklimidir.
C) En yaygın olarak görülen bitki örtüsü makidir.
D) Yıllık yağış miktarı tarım için elverişlidir.
E) İklim şartları ve tarım sahaları bakımından sınırlı bir coğrafyadır.

Cevap : E) İklim şartları ve tarım sahaları bakımından sınırlı bir coğrafyadır.

Açıklama : Anadolu yüksek ve dağlık bir yapıya sahiptir. İç kesimlerde karasal iklimin sertliği ve arazinin engebeli yapısı nedeniyle tarım arazileri parçalı ve sınırlıdır; bu da tarımsal üretimi belirli alanlarla kısıtlar.

9. Aşağıdakilerden hangisi sınırları net olarak belirlenmiş bir uygarlık tanımı yapılmasını zorlaştıran nedenlerden biri değildir?

A) Kültür ile uygarlık kavramları arasında net bir ayrımın olmaması
B) Altı bin yıllık uygarlık tarihi içinde çok farklı uygarlık tecrübelerinin yaşanmış olması
C) Sosyal bilimlerin, doğa bilimlerinde olduğu gibi net tanımlar yapılmasına imkân vermemesi
D) Uygarlıkların çok eski tarihlerde ortaya çıkmış olması
E) Siyasi iktidarların kendi meşruiyetlerini sağlamak için uygarlık tarihi alanına müdahale etmesi

Cevap : D) Uygarlıkların çok eski tarihlerde ortaya çıkmış olması

Açıklama : Bir olgunun eski olması, onun tanımlanmasını tek başına zorlaştıran temel neden değildir. Tanım zorluğu daha çok kavramın “Kültür” ile iç içe geçmesi, ideolojik kullanımlar ve sosyal bilimlerin doğasındaki değişkenlikten kaynaklanır.

10. Sümer uygarlığında, bürokratik aygıtın şekillenmesinde, üretim süreçlerinin işletilmesinde ve toplumsal hayatın örgütlenmesinde etkili olan en önemli faktör aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sanat
B) Din
C) Ekonomi
D) Savaşlar
E) Bilim

Cevap : B) Din

Açıklama : Sümer şehir devletlerinde hayat, tanrının evi sayılan Ziggurat (tapınak) etrafında şekillenmiştir. Üretim, depolama ve dağıtım rahipler tarafından organize edildiği için bürokrasiyi doğuran temel faktör Din kurumudur.

11. İstanbul’un Fethi’nden sonra ortaya çıkan yeni arayışların en önemli iki aktörü aşağıdakilerden hangisinde tam olarak verilmiştir?

A) Rusya-Mısır
B) İngiltere-Portekiz
C) İspanya-Portekiz
D) İngiltere-Fransa
E) İspanya-Fransa

Cevap : C) İspanya-Portekiz

Açıklama : İstanbul’un fethiyle ticaret yollarının Osmanlı kontrolüne girmesi üzerine, açık denizlere yönelerek Coğrafi Keşifleri başlatan ilk iki öncü devlet İspanya ve Portekiz’dir.

12. Anadolu coğrafyası aşağıdaki mücadelelerden hangisine sahne olmamıştır?

A) Bizans-Sasani
B) Mısır-Roma
C) Pers-Yunan
D) Roma-Vizigotlar
E) Haçlı Seferleri

Cevap : D) Roma-Vizigotlar

Açıklama : Bizans-Sasani, Pers-Yunan ve Haçlı Seferleri doğrudan Anadolu üzerinde gerçekleşmiştir. Mısır-Roma mücadelesi de Doğu Akdeniz bağlamında bölgeyi etkilemiştir. Ancak Roma-Vizigotlar mücadelesi Avrupa kıtasında (İtalya, İspanya) yaşanmıştır, Anadolu bu çatışma sahası değildir.

13. Fernand Braudel’in uygarlık tarihi çalışmalarından yola çıkılarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Uygarlıklar toplumlardır.
B) Uygarlıklar ortak zihniyetlerdir.
C) Uygarlıklar coğrafyalardır.
D) Uygarlıklar ekonomilerdir.
E) Uygarlıklar toplumsal sınıflardır.

Cevap : E) Uygarlıklar toplumsal sınıflardır.

Açıklama : Braudel uygarlığı; bir mekan (coğrafya), bir toplum, bir ekonomi ve bir kollektif zihniyet olarak tanımlar. Ancak uygarlığı doğrudan “bir toplumsal sınıf” (sadece işçi sınıfı veya burjuvazi gibi) olarak indirgemez; sınıflar uygarlığın içindeki bir parçadır.

14. Fernand Braudel’in “kısa ve devrevi zamanı çok çok aşan, yüzyıllık ya da çok yüzyıla yayılan olayların zamanı” olarak tanımladığı kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Devrevi zaman
B) Yavaş zaman
C) Konjonktürel zaman
D) Kısa zaman
E) Uzun süre

Cevap : E) Uzun süre

Açıklama : Braudel’in tarihçiliğe kattığı en önemli kavram Uzun Süre (La Longue Durée)’dir. Coğrafi yapıların, iklimin ve köklü zihniyetlerin çok yavaş değişen, yüzyıllara yayılan zamanını ifade eder.

15. “Antropolog Morgan’ın “vahşet dönemi” olarak adlandırdığı döneme denk düşen toplayıcılık ekonomisi, gezegen üzerindeki yaşamın hemen hemen yüzde 98’ini tutan bir zamana karşılık gelir. Görünüşe göre ilkin Yakın Doğu’da bazı toplumlar doğa ile etkin bir iş birliğine girişerek, bitkiler yetiştirip ve çoğu kere aynı zamanda evcil hayvanlar besleyerek, doğada hazır bulunan yiyecek maddeleri stokunu artırmaya başladılar. Yeni yiyecek-üretici ekonomi, Morgan’ın barbarlık dönemi dediği dönemin ayırt edici özelliğidir.”
Yukarıdaki paragrafta antropolog Morgan’ın vahşet dönemi olarak adlandırdığı toplayıcılık ekonomisinden toplumların doğa ile etkin bir iş birliğine girdiği yeni yiyecek üretici ekonomisine geçişe işaret eden dönem aşağıdakilerden hangisidir?

A) Modern
B) Paleolitik
C) Neolitik
D) Orta Çağ
E) Kalkolitik

Cevap : C) Neolitik

Açıklama : İnsanlığın avcı-toplayıcılıktan (tüketici yaşamdan), tarım ve hayvancılığa (üretici yaşama) geçtiği, yerleşik hayata başladığı dönem Neolitik (Cilalı Taş) Çağ’dır. Bu süreç “Tarım Devrimi” olarak da adlandırılır.

16. Aşağıdaki uygarlıklardan hangisi sosyal bilimlerin ortaya çıkmasında öncü rol oynamıştır?

A) Çin uygarlığı
B) Mısır uygarlığı
C) Modern uygarlık
D) Yunan uygarlığı
E) Hint uygarlığı

Cevap : C) Modern uygarlık

Açıklama :

17. 1497 yılında Ümit Burnu’nu dolaşarak yeni Hindistan yolunu keşfeden denizci aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kristof Kolomb
B) Amerigo Vespucci
C) İbn Battuta
D) Ferdinand Macellan
E) Vasco da Gama

Cevap : E) Vasco da Gama

Açıklama : Afrika’nın en güney ucu olan Ümit Burnu’nu ilk gören Bartolomeu Dias’tır. Ancak orayı dönüp Hindistan’a ulaşarak deniz yolunu tamamlayan Portekizli denizci Vasco da Gama’dır.

18. “Bugünün zamanı aynı zamanda dünün, onun bir öncesinin, eskinin tarihini taşımaktadır.”
Fransız tarihçi Fernand Braudel yukarıdaki sözü ile aşağıdakilerden hangisini ifade etmektedir?

A) Tarihin belirli dönemleri olduğunu
B) Tarihte yaşanmış olayların, şimdiki zamanı etkilemeye devam ettiğini
C) Tarihin gelecek zamanla ilgilenmediğini
D) Tarih disiplininin modern dönemde ortaya çıktığını
E) Tarihsel süreçte değişme olmadığını

Cevap : B) Tarihte yaşanmış olayların, şimdiki zamanı etkilemeye devam ettiğini

Açıklama : Braudel, tarihin kopuk olaylar dizisi olmadığını, geçmiş yapıların (uzun sürenin) bugünü şekillendirdiğini ve geçmişin izlerinin şimdiki zamanda yaşamaya devam ettiğini vurgular.

19. Mezopotamya’da şehir örgütlenmesinin gelişim süreci ile birlikte karmaşıklaşan bir toplumsal ilişkiler ağı da oluşmuştur. Şehir devrimi, zenginlik ya da tahıl fazlasının üretiminin düzenlenmesi, artan tahıl fazlasının kayıt altına alınması, depolara aktarılarak saklanması, mülkiyet ilişkilerinin düzenlenmesi, gelir ve giderin kayıt altına alınması, vergi kayıtlarının tutulması gibi yeni iş tanımlarının yanı sıra bürokratik bir aygıtın doğuşunu da beraberinde getirmiştir.

Yukarıdaki bilgiden yola çıkılarak aşağıdaki meslek gruplarından hangisinin şehir devrimi ile ilgili olduğu söylenemez?

A) Muhasebeciler
B) Ressamlar
C) Yazıcılar
D) Güvenlikten sorumlu askeri sınıf
E) Yönetici kadro

Cevap : B) Ressamlar

Açıklama : Mezopotamya’daki şehir devrimi; ürünlerin kaydını tutma (Yazıcı), hesaplama (Muhasebe), şehri yönetme (Yönetici) ve koruma (Asker) gibi idari ve zorunlu ihtiyaçları doğurmuştur. Ressamlar (Sanat), bu bürokratik ve idari yapılanmanın zorunlu bir parçası olarak metinde vurgulanmamıştır.

20. 2. Dünya Savaşı sonrasında uygarlık tarihi alanında ilişkisel bir kavrayışı savunan İngiliz tarihçi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Fernand Braudel
B) Marcel Mauss
C) Arnold Toynbee
D) Johann Herder
E) Oswald Spengler

Cevap : C) Arnold Toynbee

Açıklama : 12 ciltlik “A Study of History” (Tarih Bilinci) adlı dev eseriyle tanınan, uygarlıkların doğuşunu ve çöküşünü “Meydan Okuma ve Karşılık Verme” teziyle açıklayan ünlü İngiliz tarihçi Arnold Toynbee’dir.