Türk Anayasa Düzeni 2025-2026 Vize Soruları

Giriş

Türk anayasa düzeni, hukuk devleti, demokratik devlet ve sosyal devlet ilkeleri üzerine kurulmuştur. Bu düzen, 1982 Anayasası ile şekillenmiş olup, temel hak ve özgürlüklerin korunması, devlet organlarının işleyişi ve seçim sistemleri gibi kritik alanları kapsar. Bu makalede, anayasal kurumlar, haklar ve Türk anayasa tarihinin önemli dönüm noktaları ele alınacaktır.

Temel Hak ve Özgürlükler

1982 Anayasası’na göre temel haklar üç kategoriye ayrılır:

• Kişi Hakları: Yaşama, mülkiyet, haberleşme gibi negatif statü haklarıdır.
• Sosyal ve Ekonomik Haklar: Sendika kurma, çalışma, sosyal güvenlik gibi devletten istenebilecek pozitif statü haklarıdır.
• Siyasi Haklar: Seçme ve seçilme hakkı gibi aktif statü haklarıdır.

Hakların sınırlandırılması ancak kanunla, anayasanın sözüne uygun olarak ve ölçülülük ilkesine bağlı kalınarak yapılabilir. Olağanüstü hallerde hakların kullanımı durdurulabilir; ancak yaşama hakkı, maddi-manevi bütünlük ve masumiyet karinesi gibi sert çekirdekli haklara dokunulamaz.

Seçimler ve Siyasi Katılım

Seçimlerde oy kullanma hakkı geniş bir kitleye tanınmıştır. Tutuklular oy kullanabilirken; erbaşlar, askeri öğrenciler ve kasti suçtan hüküm giyenler oy kullanamaz. Siyasi parti üyeliği konusunda ise işçiler serbestken; memurlar, askerler ve yüksek yargı mensupları üye olamaz.

TBMM seçimlerinin yenilenmesine Meclis, üye tamsayısının 3/5 çoğunluğuyla veya Cumhurbaşkanı dilediği zaman karar verebilir.

Anayasal Kurumlar ve İlkeler

• Kamu Denetçiliği Kurumu (Ombudsman): İdarenin işleyişini denetlemek üzere TBMM’ye bağlı olarak kurulmuştur.
• Hukuk Devleti: Yargı bağımsızlığı, kanuni hakim güvencesi ve idarenin yargısal denetimi bu ilkenin gerekleridir. “Kanuni Hakim Güvencesi”, kişinin kanunen tabi olduğu mahkeme dışında yargılanamamasını ifade eder.
• Normlar Hiyerarşisi: En üstte Anayasa yer alır; kanunlar ve kararnameler ona aykırı olamaz.

Türk Anayasa Tarihi

• 1921 Anayasası: Türk tarihindeki tek yumuşak (esnek) anayasadır. Meclis hükümeti sistemini benimsemiş ancak yargı bağımsızlığını tam olarak kurumsallaştırmamıştır.
• 1961 Anayasası: Hukuk devleti ve sosyal devlet ilkelerini anayasal sisteme ilk kez dahil etmiştir.
• Laiklik: 1937 yılında yapılan değişiklikle anayasaya girmiştir.

1. 2010 Anayasa değişiklikleriyle TBMM’ye bağlı olarak idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri incelemek üzere kurulan ve ombudsman olarak da adlandırılan kurum aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kamu Denetçiliği Kurumu
B) Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu
C) Devlet Denetleme Kurumu
D) Kamu Görevlileri Hakem Kurulu
E) Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurumu

Cevap : A) Kamu Denetçiliği Kurumu

Açıklama : Türkiye’de **ombudsman** olarak da bilinen ve idarenin işleyişiyle ilgili şikayetleri incelemek üzere kurulan kurum **Kamu Denetçiliği Kurumu (KDK)**’dur. KDK, 2010 Anayasa değişiklikleriyle anayasal bir kurum haline gelmiş ve 6328 sayılı Kanun ile Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne (TBMM) bağlı olarak kurulmuştur. Amacı, idarenin hukuka uygunluğunu sağlamaktır.

2. Anayasa ve ilgili seçim mevzuatı hükümlerine göre aşağıdakilerden hangisi seçimlerde oy kullanabilir?

A) Kısıtlılar
B) Er ve erbaşlar
C) Kasti suçlardan hüküm giyenler
D) Tutuklular
E) Askerî öğrenciler

Cevap : D) Tutuklular

Açıklama : 1982 Anayasası ve ilgili mevzuata göre; **kısıtlılar**, **taksirli suçlardan** hariç **kasten işlenen suçlardan hüküm giyenler** (ceza infaz kurumunda bulunanlar), **er ve erbaşlar** ile **askerî öğrenciler** oy kullanamazlar. Ancak, **tutuklular** (henüz yargı süreci devam eden ve hüküm giymemiş kişiler) ceza infaz kurumlarında dahi olsalar **oy kullanma hakkına** sahiptirler.

3. “Hiç kimse kanunen tabi olduğu mahkeme dışında başka bir merci önünde yargılanamaz” ilkesi hangi kavramla açıklanır?

A) Suç ve cezalar geriye yürümez
B) Kanun-i Hakim güvencesi
C) Hakimlik Teminatı
D) Masumiyet karinesi
E) Mahkemelerin bağımsızlığı

Cevap : B) Kanun-i Hakim güvencesi

Açıklama : **Kanunî Hakim Güvencesi (Tabii Hakim İlkesi)**, 1982 Anayasası’nın 37. maddesinde yer alan temel bir hukuk devleti ilkesidir. Bu ilke, hiçbir kimsenin, işlediği fiilden sonra kurulmuş bir mahkeme (olağanüstü mahkeme) önüne çıkarılamayacağını; yargılanacağı mahkemenin kanunla ve fiili işlemeden önce kurulmuş olması gerektiğini ifade eder. Bu, kişilerin yargılanma güvencesini sağlar.

4. Hukuk devleti ve sosyal devlet ilkeleri aşağıdaki Anayasalardan hangisinde ilk kez yer almıştır?

A) 1876 Anayasası
B) 1924 Anayasası
C) 1961 Anayasası
D) 1982 Anayasası
E) 1921 Anayasası

Cevap : C) 1961 Anayasası

Açıklama : Türk Anayasa tarihinde **Hukuk Devleti** ve **Sosyal Devlet** ilkeleri, ilk kez 1961 Anayasası’nda yer almıştır. 1961 Anayasası, temel hak ve özgürlükleri genişletmesi ve devlete sosyal ve ekonomik alanda görevler yüklemesi bakımından önceki anayasalardan ayrılmıştır. 1982 Anayasası bu ilkeleri devam ettirmiştir.

5. Normlar arasındaki hiyerarşik sıralamaya göre en üstün norm aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kanun
B) Milletlerarası antlaşmalar
C) Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi
D) Yönetmelik
E) Anayasa

Cevap : E) Anayasa

Açıklama : Hukuk düzenindeki normlar hiyerarşisinde (piramidinde) **Anayasa**, en üstte yer alan ve diğer tüm normların (Kanun, Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi, Yönetmelik vb.) uygun olmak zorunda olduğu temel normdur. Kanunlar ve diğer düzenleyici işlemler Anayasa’ya aykırı olamaz. **Milletlerarası antlaşmalar** ise kanun hükmündedir ve temel hak ve özgürlüklere ilişkin olanlar kanunların üzerinde kabul edilir, ancak Anayasa’nın altında yer alır.

6. Değiştirilmesi kanunlardan zor olan veya değiştirilemeyecek maddeler içeren anayasaya verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yumuşak anayasa
B) Demokratik anayasa
C) Totaliter anayasa
D) Otoriter anayasa
E) Katı/sert anayasa

Cevap : E) Katı/sert anayasa

Açıklama : **Katı (Sert) Anayasa**, normal kanunların değiştirilmesinden daha zor ve özel usullerle değiştirilebilen anayasalardır. Ayrıca bu anayasalar, Anayasa’nın bazı maddelerinin değiştirilemez olduğunu da belirtebilir (Örn: 1982 Anayasası’nın ilk üç maddesi). **Yumuşak anayasa** ise, kanunlarla aynı kolaylıkta değiştirilebilen anayasadır (Örn: 1921 Anayasası).

7. Aşağıdakilerden hangisinin varlığı halinde 3 ay içinde TBMM ara seçiminin yapılması zorunludur?

A) Genel seçimlere 1 yıldan az zaman kalmamış olması koşuluyla, TBMM üyeliklerinde en az yüzde beş boşalma olması halinde
B) Cumhurbaşkanının istifası halinde
C) Olağanüstü hallerde
D) Genel seçimlere 1 yıldan az zaman kalmış olması koşuluyla, TBMM üyeliklerinden en az yüzde on boşalma olması halinde
E) Savaş halinde

Cevap : A) Genel seçimlere 1 yıldan az zaman kalmamış olması koşuluyla, TBMM üyeliklerinde en az yüzde beş boşalma olması halinde

Açıklama :

8. Aşağıdaki Türk Anayasaları’ndan hangisi esnek (yumuşak) anayasa olarak kabul edilmektedir?

A) 1921 Anayasası
B) 1982 Anayasası
C) 1924 Anayasası
D) 1961 Anayasası
E) 1876 Anayasası (Kanun-i Esasi)

Cevap : A) 1921 Anayasası

Açıklama : **1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu**, Türk tarihindeki **tek yumuşak (esnek) anayasadır**. Bu anayasa, normal bir kanunun değiştirilmesi için gereken çoğunluk ve usul ile değiştirilebiliyordu. Sonraki anayasalar (1924, 1961, 1982) ise değiştirilmesi normal kanunlardan daha zor olduğu için **katı (sert) anayasa** olarak kabul edilir.

9. “Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğü” ilkesinin karşılığı olan kavram hangisidir?

A) Demokratik devlet
B) Üniter/tekil devlet
C) Cumhuriyet
D) Federal devlet
E) Monarşi

Cevap : B) Üniter/tekil devlet

Açıklama : **Üniter (Tekil) Devlet**, devletin ülkesi, milleti ve egemenliğinin bölünmez bir bütün oluşturduğu devlet biçimidir. Türkiye Cumhuriyeti’nin nitelikleri arasında, Anayasa’nın 3. maddesinde belirtilen “Türkiye Devleti, ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütündür” ifadesi, devletin **üniter** yapısını vurgular. **Federal devlet** ise, eyaletler arasında bölünmüş bir yetki paylaşımına sahiptir.

10. Aşağıdakilerden hangisi 1982 Anayasası’nda temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasında başvurulan ölçütlerden biri değildir?

A) Sınırlamanın zorunlu hallerde yönetmelikle yapılabilmesi
B) Sınırlamanın ölçüsüz olmaması
C) Sınırlamanın ancak kanunla yapılabilmesi
D) Sınırlamanın Anayasanın sözüne ve ruhuna uygun olması
E) Sınırlamanın hakkın özüne dokunmaması

Cevap : A) Sınırlamanın zorunlu hallerde yönetmelikle yapılabilmesi

Açıklama : 1982 Anayasası’nın 13. maddesine göre, temel hak ve özgürlükler:
* **Ancak kanunla** sınırlandırılabilir (C şıkkı doğru).
* **Hakkın özüne dokunamaz** (E şıkkı doğru).
* **Anayasanın sözüne ve ruhuna uygun olmalıdır** (D şıkkı doğru).
* Sınırlama, **ölçülülük ilkesine** aykırı olamaz (B şıkkı doğru).
**Yönetmelik** gibi alt düzenleyici işlemlerle temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılması **mümkün değildir**; bu, temel hakların korunması açısından “kanunla sınırlama” ilkesine aykırıdır.

11. Aşağıdakilerden hangisi siyasi parti üyesi olabilir?

A) Memurlar
B) Silahlı Kuvvetler mensupları
C) Hakimler ve Savcılar
D) İşçiler
E) Yüksek öğretim öncesi öğrenciler

Cevap : D) İşçiler

Açıklama : 1982 Anayasası’nın 68. maddesi ve Siyasi Partiler Kanunu’na göre, **Silahlı Kuvvetler mensupları, Hakimler ve Savcılar, Yükseköğretim Kurumlarındaki öğretim elemanları ve Yüksek Öğretim Öncesi öğrenciler** siyasi parti üyesi olamazlar. **Memurların** durumu da özel düzenlemelere tabidir ve kural olarak parti üyesi olamazlar. Ancak **İşçiler** (kamu işçileri dahil) ve serbest meslek sahipleri gibi diğer vatandaşlar siyasi parti üyesi olabilirler.

12. Laiklik ilkesi hangi yılda yapılan değişiklikle anayasal sistemimize girmiştir?

A) 1930
B) 1937
C) 1928
D) 1923
E) 1936

Cevap : B) 1937

Açıklama : **Laiklik ilkesi**, 1924 Anayasası’nda (Teşkilat-ı Esasiye Kanunu) 1937 yılında yapılan bir değişiklikle, “Türkiye Devleti, Cumhuriyetçi, Milliyetçi, Halkçı, Devletçi, Laik ve İnkılapçı’dır” hükmü arasına alınarak anayasal sistemimize girmiştir. Bu değişiklik, aynı zamanda Atatürk’ün altı okunun da Anayasa metnine girdiği tarihtir.

13. Aşağıdakilerden hangisi hukuk devletinin gereklerinden biri değildir?

A) Yasama işlemlerinin yargısal denetimi
B) Yargı bağımsızlığı
C) Yürütme işlemlerinin yargısal denetimi
D) Cumhurbaşkanını halkın seçmesi
E) Kanuni hakim güvencesi

Cevap : D) Cumhurbaşkanını halkın seçmesi

Açıklama : **Hukuk Devleti**, devletin tüm eylemlerinde hukuka bağlı olmasını, bireylere hukuk güvenliği sağlamasını gerektirir. Temel gerekleri; **Yargı Bağımsızlığı**, **Kanunî Hakim Güvencesi** ve yasama/yürütme işlemlerinin **yargısal denetimidir** (A, B, C, E şıkları). **Cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi** ise bir **demokratik** yönetim biçimi gereğidir (Temsilî Demokrasi ilkesi), doğrudan **Hukuk Devleti** ilkesinin bir zorunluluğu değildir; zira Parlamenter sistemlerde Cumhurbaşkanı/Devlet Başkanı meclis tarafından da seçilebilirken o devlet yine de hukuk devleti olabilir.

14. 1982 Anayasası’na göre genel seçimlerde aşağıdakilerden hangisi için oy kullanılmaktadır?

A) TBMM Başkanı
B) TBMM Başkanlık Divanı
C) Siyasi partiler
D) Bakanlar
E) Milletvekilleri

Cevap : E) Milletvekilleri

Açıklama : Türkiye’de **Genel Seçimler**, halkın doğrudan doğruya **Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) üyelerini (Milletvekillerini)** seçmek için oy kullandığı seçimlerdir. TBMM Başkanı, Bakanlar veya TBMM Başkanlık Divanı üyeleri, halk tarafından değil, seçilen Milletvekilleri tarafından meclis içinde seçilir veya atanır. Siyasi partiler ise birer tüzel kişilik olarak seçilmezler; seçime katılan siyasi partilerin adayları seçilir.

15. Aşağıdakilerden hangisi 1982 Anayasasında sayılan sosyal ve ekonomik haklardan biridir?

A) Mülkiyet hakkı
B) Haberleşme özgürlüğü
C) Dernek kurma hürriyeti
D) Sendika kurma hakkı
E) Basın özgürlüğü

Cevap : D) Sendika kurma hakkı

Açıklama : Temel hak ve hürriyetler 1982 Anayasası’nda genellikle üç ana grupta toplanır:
1. **Kişi Hak ve Ödevleri (Negatif Statü Hakları):** Yaşama, Mülkiyet, Haberleşme, Basın özgürlükleri. (A, B, E)
2. **Sosyal ve Ekonomik Haklar (Pozitif Statü Hakları):** Devletten bir şey isteme hakkı. Örn: **Sendika kurma hakkı**, çalışma hakkı, konut hakkı, sosyal güvenlik hakkı. (D şıkkı doğru)
3. **Siyasi Haklar ve Ödevler (Aktif Statü Hakları):** Seçme ve seçilme, siyasi parti kurma. (C şıkkı, Dernek kurma, Kişi hakları ve ödevleri arasındadır.)

16. Aşağıdakilerden hangisi Teşkilat-ı Esasiye’nin (1921 Anayasası) getirmiş olduğu özelliklerden biri değildir?

A) Meclis hükümeti sistemi benimsenmiştir.
B) Yargı bağımsızlığını getirmiştir.
C) İlk ve tek yumuşak anayasadır.
D) Milli egemenlik ilkesini getiren ilk anayasadır.
E) En kısa anayasadır.

Cevap : B) Yargı bağımsızlığını getirmiştir.

Açıklama : **1921 Anayasası** (Teşkilat-ı Esasiye Kanunu), Milli Egemenlik ilkesini getiren, en kısa anayasa olan ve Türk tarihindeki tek **yumuşak anayasa** olma gibi özelliklere sahiptir (C, D, E şıkları doğru). Ayrıca **Meclis Hükümeti Sistemi**’ni benimsemiştir (A şıkkı doğru). Ancak, yasama, yürütme ve yargı yetkilerini tamamen **Meclis’te topladığı** için, yargı bağımsızlığını getiren bir anayasa olarak nitelendirilemez. Yargı bağımsızlığı daha çok 1924 Anayasası ile yerleşmeye başlamıştır.

17. Aşağıdaki durumların hangisinde temel hak ve özgürlüklerin kullanımı durdurulabilir?

A) Genel seçimler
B) Ekonomik kriz
C) Ara seçimler
D) Hükümet Krizi
E) Seferberlik

Cevap : E) Seferberlik

Açıklama : 1982 Anayasası’nın 15. maddesine göre, temel hak ve özgürlüklerin kullanılması ancak **savaş, seferberlik** veya **olağanüstü hallerde** (OHAL) kısmen veya tamamen durdurulabilir. **Seferberlik**, bu olağanüstü durumlardan biridir. Ekonomik kriz veya hükümet krizleri gibi olağan durumlarda hakların kullanımı durdurulamaz.

18. Aşağıdakilerden hangisi olağanüstü hallerde dahi dokunulmaması gereken sert çekirdekli haklardan biri değildir?

A) Kişinin maddi ve manevi varlığının bütünlüğü
B) Yaşama hakkı
C) Toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı
D) Kişinin inancını açıklamaya zorlanmaması
E) Suç ve cezaların geriye yürütülmemesi

Cevap : C) Toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı

Açıklama : 1982 Anayasası’nın 15. maddesi, **sert çekirdekli haklar** olarak adlandırılan, savaş, seferberlik ve OHAL durumlarında dahi **dokunulamayacak** temel hakları sayar. Bunlar:
* **Yaşama hakkının** özü (B şıkkı).
* Kişinin **maddi ve manevi varlığının bütünlüğü** (A şıkkı).
* Kimsenin din, vicdan, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaması (D şıkkı).
* **Suç ve cezaların geriye yürütülmemesi** (E şıkkı).
**Toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı** (C şıkkı) ise, olağanüstü hallerde kullanımı **durdurulabilecek** haklar arasındadır.

19. Olağanüstü dönemlerde aşağıdaki haklardan hangisinin kullanımı durdurulabilir?

A) Suç ve cezaların geçmişe yürümezliği
B) Düşünce özgürlüğü
C) Dernek kurma özgürlüğü
D) Yaşama hakkı
E) Masumiyet karinesi

Cevap : C) Dernek kurma özgürlüğü

Açıklama : Olağanüstü dönemlerde dahi dokunulması yasak olan **sert çekirdekli haklar** şunlardır: Yaşama hakkının özü (D şıkkı hariç), Kişinin maddi ve manevi bütünlüğü, Din ve vicdan özgürlüğü, Düşünce ve kanaat açıklamaya zorlanmama, Suç ve cezaların geçmişe yürümezliği (A şıkkı), ve Masumiyet karinesi (E şıkkı). **Dernek kurma özgürlüğü** (C şıkkı) ise, olağanüstü halin gerektirdiği ölçüde ve uluslararası hukuka aykırı olmamak kaydıyla, **kullanımı durdurulabilecek** haklar arasında yer alır.

20. 1982 Anayasası’na göre TBMM seçimlerinin yenilenmesiyle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) TBMM üyelerinin %5’inde boşalma olursa Yüksek Seçim Kurulu seçimlerin yenilenmesine karar verebilir
B) Cumhurbaşkanı seçimlerin yenilenmesine karar veremez
C) TBMM üye tamsayısının beşte üçünün oyu ile dilediği zaman seçimlerin yenilenmesine karar verebilir
D) TBMM seçimleri ancak savaş halinde yenilenebilir
E) TBMM başkanı seçimlerin yenilenmesine karar verebilir

Cevap : C) TBMM üye tamsayısının beşte üçünün oyu ile dilediği zaman seçimlerin yenilenmesine karar verebilir

Açıklama : 1982 Anayasası’nın 77. maddesine göre seçimlerin yenilenmesine karar verme yetkisi iki makama aittir:
1. **TBMM:** Üye tamsayısının **beşte üçünün (3/5)** (600 vekilin 360’ı) oyu ile **dilediği zaman** seçimlerin yenilenmesine karar verebilir (C şıkkı doğru).
2. **Cumhurbaşkanı:** Yine **dilediği zaman** seçimlerin yenilenmesine karar verebilir. (B şıkkı yanlıştır.)
A, D ve E şıkları yanlıştır; yenileme yetkisi bu makamlara ait değildir.