Küreselleşme ve Uluslararası Sistem 2025-2026 Vize Soruları

Giriş

Küreselleşme, karşılıklı bağımlılığın ve bağlantılılığın arttığı çok boyutlu bir süreçtir. Bu süreçte ulusötesi firmalar, uluslararası örgütler ve devletler ana aktörler olarak öne çıkar. Ekonomik entegrasyonun derinleşmesi, kültürel etkileşimler ve siyasi dönüşümler bu olgunun temel bileşenleridir. Bu makalede küreselleşmenin kuramcıları, ekonomik aşamaları ve Türkiye üzerindeki etkileri ele alınacaktır.

Küreselleşme Kuramları ve Düşünürler

• Roland Robertson: “Küyerelleşme” (Glocalization) kavramını önererek küreselleşme ve yerelleşmenin iç içe geçtiğini savunur.
• Anthony Giddens: Küreselleşmeyi dört boyutta inceler: Dünya Kapitalist Ekonomisi, Ulus-Devlet Sistemi, Dünya Askeri Düzeni ve Uluslararası İş Bölümü.
• Arjun Appadurai: Kültürel homojenleşme ile heterojenleşme arasındaki gerilimi ve küresel akışları (manzaralar) analiz eder.
• Francis Fukuyama: “Tarihin Sonu” teziyle liberal demokrasinin ve kapitalizmin nihai zaferini ilan etmiştir.
• Peter Dicken: Küresel ekonomiyi şekillendirenlerin Ulusötesi Firmalar olduğunu ve yüzeysel entegrasyonun yerini “derin entegrasyon”a bıraktığını belirtir.
• Walden Bello: Küreselleşme karşıtıdır; bu sürecin fakirliği artırdığını savunur.

Ekonomik Küreselleşme ve Dönemler

Ekonomik küreselleşme tarihsel olarak farklı aşamalardan geçmiştir. 1870-1914 arası Klasik Altın Standardı Dönemidir. 1970’lerdeki kriz (stagflasyon); petrol şoku ve Bretton Woods’un çöküşüyle tetiklenmiş, “dijitalleşme” bu krizin sebebi olmamıştır.

Gelişmiş ülkelerde üretimin kaydırılmasıyla sanayi istihdamının azalmasına Sanayisizleşme denir. Neoliberal politikaların reçetesi olan Washington Konsensüsü, kamu harcamalarının azaltılmasını öngörür.

Türkiye Ekonomisi ve Küreselleşme

• Erken Cumhuriyet (1923-1929): Nispeten Açık Ekonomi politikaları izlenmiştir.
• İthal İkameci Dönem (1960-1980): İhracatın büyük kısmı tarım ürünlerinden oluşmaktaydı.
• Özal Dönemi (1983-1991): İMKB kurulmuş, dışa açılma başlamış ancak Merkez Bankası özerkliği bu dönemde değil, 2001’de sağlanmıştır.
• Doğrudan Yabancı Yatırım: En yüksek seviyeye 2000-2010 döneminde ulaşmıştır.
• IMF İlişkileri: 2008 yılında yeni bir Stand-By anlaşması imzalanmamıştır.

Kavramlar

DiMaggio ve Powell’ın izomorfizm (eşyapılılık) türleri arasında Normatif eşyapılılık yer alır.

1. Gelişmiş ülkelerdeki firmaların üretim faaliyetlerini başka ülkelere kaydırarak pazarlama ve Ar-Ge gibi faaliyetlere yoğunlaşması ile ortaya çıkan süreç aşağıdakilerden hangisidir?

A) Fordizm
B) Kapasite Artırımı
C) Sanayisizleşme
D) Dijitalleşme
E) Sanayi Devrimi

Cevap : C) Sanayisizleşme

Açıklama : Küreselleşme sürecinde gelişmiş ülkelerdeki (Kuzey ülkeleri) imalat sanayi üretiminin, işgücü maliyetlerinin daha düşük olduğu gelişmekte olan ülkelere (Güney ülkeleri) kayması sonucunda, gelişmiş ülkelerde sanayi istihdamının azalması ve ekonominin ağırlığının hizmetler sektörüne ve Ar-Ge/Tasarım gibi alanlara kaymasına **Sanayisizleşme (Deindustrialization)** denir.

2. Aşağıdakilerden hangisi bir eşyapılılık (izomorfim) türüdür?

A) İlerlemeci
B) Kuramcı
C) Normatif
D) Özcü
E) Tekrarcı

Cevap : C) Normatif

Açıklama : DiMaggio ve Powell’ın “Kurumsal İzomorfizm” (Eşyapılılık) teorisine göre örgütlerin birbirine benzemesinin üç temel mekanizması vardır: 1) **Zorlayıcı (Coercive)**, 2) **Öykünmeci/Taklitçi (Mimetic)** ve 3) **Normatif (Normative)** eşyapılılık. Dolayısıyla “Normatif” bir eşyapılılık türüdür.

3. 1960-1980 yılları arasında (İthal İkame Dönemi) Türkiye’nin en büyük ihracat kalemi hangisidir?

A) Otomotiv
B) Tarım
C) Havacılık
D) Hizmetler
E) Tekstil ve Konfeksiyon

Cevap : B) Tarım

Açıklama : Türkiye’de 1980 öncesi dönemde (İthal İkameci Sanayileşme dönemi dahil), sanayi üretimi iç pazara yönelik olduğu için ihracatın büyük bir kısmı geleneksel **tarım ürünlerinden** (fındık, pamuk, tütün, incir vb.) oluşmaktaydı. Sanayi ürünleri ihracatının (özellikle tekstil) öne geçmesi 24 Ocak 1980 kararları ve ihracata dayalı büyüme stratejisi sonrasında gerçekleşmiştir.

4. Cumhuriyet’in kurulmasından 1929’a kadar ülkemizde uygulanan ekonomik politikaları aşağıdakilerden hangisi en iyi betimler?

A) İthal İkamecilik
B) Açık Ekonomi
C) Devletçilik
D) Korumacılık
E) Komünizm

Cevap : B) Açık Ekonomi

Açıklama : 1923 İzmir İktisat Kongresi ile başlayan ve 1929 Büyük Buhranı’na kadar süren dönemde, Türkiye’de özel sektörü teşvik eden, yabancı sermayeye belirli şartlarda izin veren ve Lozan Antlaşması’nın gümrük kısıtlamaları nedeniyle korumacılığın tam uygulanamadığı nispeten **Açık Ekonomi (Liberal)** politikaları izlenmiştir. 1930’dan sonra ise “Devletçilik” ve “Korumacılık” politikalarına geçilmiştir.

5. Türkiye’de en fazla doğrudan yabancı yatırımı aşağıdaki dönemlerden hangisinde gerçekleşmiştir?

A) 1950-1960
B) 1980-1990
C) 1923-1929
D) 2000-2010
E) 1960-1980

Cevap : D) 2000-2010

Açıklama : Türkiye’de Doğrudan Yabancı Yatırımlar (DYY), özellikle 2001 krizi sonrası uygulanan reformlar, AB üyelik süreci ve küresel likidite bolluğu sayesinde **2000-2010** yılları arasında (özellikle 2005-2008 döneminde) cumhuriyet tarihinin rekor seviyelerine ulaşmıştır.

6. Aşağıdakilerden hangisi 1970’lerde yaşanan kapitalizm krizinin sebeplerinden biri değildir?

A) Dijitalleşme
B) Siyasal problemler ve protesto hareketleri
C) Gelişmiş ülkelerde işçilik maliyetlerinin artışı
D) ABD’nin altın standardını sonlandırması
E) Petrol krizi

Cevap : A) Dijitalleşme

Açıklama : 1970’lerdeki kapitalizm krizi (stagflasyon); Bretton Woods sisteminin çöküşü (Altın standardının sonu), Petrol Krizi, artan işçi maliyetleri ve kâr oranlarının düşmesi gibi nedenlerle tetiklenmiştir. **Dijitalleşme** ise bu krizin bir sebebi değil, daha çok 1990’lar ve sonrasında hızlanan ve küreselleşmenin yeni evresini tanımlayan bir süreçtir.

7. Aşağıdakilerden hangisi Özal hükümetleri döneminde (1983-1991) görülmemiştir?

A) Merkez bankasının özerkleştirilmesi
B) IMF ile Stand-By antlaşmaları imzalanması
C) Bankacılık sisteminin dünyaya açılması
D) İMKB’nin kurulması
E) Özelleştirmeler

Cevap : A) Merkez bankasının özerkleştirilmesi

Açıklama : Turgut Özal döneminde (24 Ocak 1980 kararlarının mimarı ve sonraki Başbakan/Cumhurbaşkanı olarak) finansal serbestleşme, bankacılığın dışa açılması, İMKB’nin kurulması (1985) ve özelleştirme uygulamaları başlamıştır. Ancak **T.C. Merkez Bankası’nın araç bağımsızlığına (özerkliğine) kavuşması**, 2001 krizi sonrasında Kemal Derviş reformları (Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı) kapsamında yapılan yasal düzenlemelerle (2001) gerçekleşmiştir.

8. _____ arası Klasik Altın Standardı Dönemi olarak bilinir. Yukarıdaki boşluğa aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?

A) 1870-1914
B) 1980-2008
C) 1945-1974
D) 1918-1939
E) 1648-1789

Cevap : A) 1870-1914

Açıklama : Uluslararası para sisteminde ulusal paraların değerinin altına endekslendiği ve sermaye hareketlerinin serbest olduğu **Klasik Altın Standardı** dönemi, 19. yüzyılın sonlarından (yaklaşık 1870) I. Dünya Savaşı’nın başladığı **1914** yılına kadar süren dönemi kapsar.

9. Charles Dickens’e göre önceki dönemlerin yüzeysel entegrasyonu son yıllarda yerini bir _____ entegrasyona bırakmıştır. Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) sanal
B) çoklu
C) derin
D) dijital
E) yayılmış

Cevap : C) derin

Açıklama : *(Not: Soruda isim Charles Dickens olarak geçse de, iktisadi coğrafyacı **Peter Dicken** kastedilmektedir.)* Peter Dicken, “Global Shift” adlı eserinde, günümüz küreselleşmesini önceki dönemlerden ayıran en önemli özelliğin, sadece ticaretle sınırlı kalan “yüzeysel entegrasyon” (shallow integration) yerine, üretimin uluslararasılaşmasını ifade eden **”derin entegrasyon” (deep integration)** olduğunu savunur.

10. Aşağıdaki yıllardan hangisinde IMF ile Stand-By anlaşması imzalanmamıştır?

A) 1984
B) 1983
C) 1994
D) 2002
E) 2008

Cevap : E) 2008

Açıklama : * Türkiye IMF ile 1961, 1980, 1994, 1999, 2002 ve 2005 yıllarında Stand-By anlaşmaları imzalamıştır. Ancak 2005’te imzalanan anlaşmanın süresi 2008’de dolmuş ve **2008 yılında** (küresel krize rağmen) yeni bir Stand-By anlaşması **imzalanmamıştır**.

11. Aşağıdakilerden hangisi küreselleşmenin fakirliği artırdığını savunmaktadır?

A) Surjit Bhalla
B) Jagdish Bhagwati
C) Thomas Friedman
D) Walden Bello
E) Kenichi Ohmae

Cevap : D) Walden Bello

Açıklama : Jagdish Bhagwati, Thomas Friedman, Kenichi Ohmae ve Surjit Bhalla gibi isimler küreselleşmenin refahı artırdığını savunan “küreselleşme yanlısı” (hiper-küreselci veya liberal) kampta yer alırlar. Filipinli akademisyen ve aktivist **Walden Bello** ise küreselleşme karşıtı (veya eleştirel) kampta yer alır ve küreselleşmenin eşitsizliği ve **fakirliği artırdığını**, bu nedenle “de-globalizasyon” (küresizleşme) gerektiğini savunur.

12. Küreselleşme kavramı yerine küyerelleşme kavramının kullanılmasını öneren düşünür aşağıdakilerden hangisidir?

A) Robert Keohane
B) David Harvey
C) Anthony Giddens
D) Arjun Appadurai
E) Roland Robertson

Cevap : E) Roland Robertson

Açıklama : Küreselleşme ile yerelleşmenin eş zamanlı ve iç içe geçen süreçler olduğunu ifade eden **”Küyerelleşme” (Glocalization)** kavramını sosyoloji literatürüne kazandıran ve kullanılmasını öneren düşünür **Roland Robertson**’dır.

13. Aşağıdakilerden hangisi Anthony Giddens’a göre küreselleşme sürecinin dört ana boyutundan biridir?

A) Altın Standardı
B) Soğuk Savaş
C) Dünya Askeri Düzeni
D) McDonaldslaşma
E) Yapay Zeka Kullanımı

Cevap : C) Dünya Askeri Düzeni

Açıklama : Anthony Giddens, “Modernliğin Sonuçları” adlı eserinde küreselleşmeyi dört temel kurumsal boyut üzerinden analiz eder: 1) Dünya Kapitalist Ekonomisi, 2) Ulus-Devlet Sistemi, 3) **Dünya Askeri Düzeni**, 4) Uluslararası İş Bölümü.

14. Aşağıdaki düşünürlerden hangisi küreselleşmeyi öncelikli olarak siyasi bir olgu olarak görür?

A) Arjun Appadurai
B) David Harvey
C) John Boli
D) Anthony Giddens
E) Roland Robertson

Cevap : B) David Harvey

Açıklama :

15. Kültürel homojenleşme ile kültürel heterojenleşme arasındaki gerilimi küreselleşme sürecinin en önemli problemlerinden biri olarak gören düşünür aşağıdakilerden hangisidir?

A) Thomas Friedman
B) Arjun Appadurai
C) Roland Robertson
D) Ulf Hannerz
E) David Harvey

Cevap : B) Arjun Appadurai

Açıklama : **Arjun Appadurai**, küresel kültürel akışları “manzaralar” (ethnoscapes, mediascapes vb.) kavramıyla açıklar ve küreselleşmenin merkezinde kültürel homojenleşme (benzeşme) ile kültürel heterojenleşme (farklılaşma) arasındaki gerilimin ve kopuşların yattığını savunur.

16. Aşağıdakilerden hangisi Washington Konsensüs’ü politikalarından biridir?

A) Kamu harcamalarının azaltılması
B) Yeşil ekonomiye geçilmesi
C) Savunmaya daha çok kaynak ayrılması
D) Sosyal yardımların artırılması
E) Sermaye hareketliliğinin sınırlandırılması

Cevap : A) Kamu harcamalarının azaltılması

Açıklama : 1989’da formüle edilen **Washington Uzlaşısı (Consensus)**, neoliberal küreselleşmenin temel politika reçetesidir. Temel maddeleri arasında mali disiplin (**kamu harcamalarının kısılması**), vergi reformu, ticaretin serbestleştirilmesi, özelleştirme ve deregülasyon yer alır. Sosyal yardımların artırılması veya yeşil ekonomi bu paketin önceliği değildir.

17. Berch Berberoglu’na göre emperyalist olarak nitelendirdiği kapitalist devletin girdiği krizin ana kaynağı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Irak’ın ABD tarafından işgali
B) Sanal ekonominin ortaya çıkışı
C) Dijital para birimlerinin yaygınlaşması
D) Soğuk Savaş’ın sona ermesi
E) Yeni uluslararası iş bölümü

Cevap : E) Yeni uluslararası iş bölümü

Açıklama : Marksist sosyolog Berch Berberoğlu’na göre, kapitalizmin ve emperyalist devletin yaşadığı krizin temelinde, üretimin gelişmiş merkezlerden ucuz işgücü bölgelerine kaymasıyla oluşan **Yeni Uluslararası İş Bölümü** ve bunun yarattığı yapısal çelişkiler yatmaktadır.

18. Karşılıklı bağımlılık ve bağlantılılığın artması olarak adlandırılabilecek süreç aşağıdakilerde hangisidir?

A) McDonaldslaşma
B) Kalkınma
C) Küyerelleşme
D) Küreselleşme
E) Modernleşme

Cevap : D) Küreselleşme

Açıklama : **Küreselleşme**, en genel tanımıyla dünya genelinde toplumlar, ekonomiler ve devletler arasındaki **karşılıklı bağımlılığın (interdependence)** ve **bağlantılılığın (connectivity)** derinleşmesi, hızlanması ve yaygınlaşması sürecidir.

19. Charles Dickens’a göre küresel ekonominin “harekete geçirenleri ve şekil verenleri” kimlerdir?

A) IMF ve Dünya Bankası
B) Ulus Devletler
C) Sivil Toplum Örgütleri
D) Ulusötesi Firmalar
E) Yeni Toplumsal Hareketler

Cevap : D) Ulusötesi Firmalar

Açıklama : *(Not: İsim Peter Dicken olmalıdır.)* Peter Dicken’a göre küresel ekonominin birincil aktörleri, yani onu asıl “harekete geçiren ve şekil veren” (movers and shapers) güçler **Ulusötesi Firmalar (Transnational Corporations – TNCs)** ve devletlerdir. Şıklarda TNC’ler öne çıkmaktadır.

20. Tarihin Karl Marx’ın iddia ettiğinin aksine kapitalizmin zaferi ile son bulduğunu iddia eden siyaset bilimci aşağıdakilerden hangisidir?

A) Thomas Friedman
B) John Williamson
C) Slavoj Zizek
D) Samuel Huntington
E) Francis Fukuyama

Cevap : E) Francis Fukuyama

Açıklama : **Francis Fukuyama**, 1989’da yazdığı “Tarihin Sonu?” makalesinde (ve sonraki kitabında), Sovyetler Birliği’nin çöküşüyle birlikte liberal demokrasinin ve serbest piyasa kapitalizminin ideolojik alternatifi kalmadığını, insanlığın ideolojik evriminin nihai noktasına ulaştığını ve bu anlamda **”Tarihin Sonu”nun** (Marksist anlamdaki komünizm zaferinin aksine liberalizmin zaferiyle) geldiğini iddia etmiştir.