Felsefenin Temel Kavramları 2024-2025 Final Soruları

Giriş

Felsefenin temel kavramları; varlık, ruh, bilgi ve nedenler gibi konuları kapsar. Bu derste Antik Yunan filozoflarının (Platon, Aristoteles) ve İslam filozoflarının bu kavramlara yaklaşımları ele alınmaktadır.

Sudûr ve Kozmoloji

• Sudûr (Taşma): Varlığın Tanrı’dan (Bir’den) taşarak oluştuğunu savunan teoridir. Yunanca karşılığı Éklampsis’tir. Bu teoride Feyz, Cûd (Cömertlik), İnayet ve İsti’dâd gibi kavramlar kullanılır. Ancak “İcma” (fıkıh terimi) bu kozmolojinin bir parçası değildir.

Antik Yunan Filozofları ve Kavramları

• Arkhe: Her şeyin kendisinden türediği ilk madde veya ilkedir. Bu arayış, fiziksel olarak “Oluş” probleminin temelini oluşturur.
• Platon:
  • Ruh: Ruh bedenden önce vardır, ölümsüzdür ve bedenden üstündür. Bedene tabi (bağımlı) değildir.
  • Mağara Alegorisi: Mağara, duyular dünyasını veya Ay altı âlemi temsil eder.
  • Kozmik Akıl: Anaksagoras’ın “Nous” (Akıl) kavramından etkilenmiştir. Akıl, beynin bir parçası değil, metafiziksel bir ilkedir.
• Aristoteles:
  • Hilemorfizm: Platon’un iki dünyasını birleştirmek için geliştirdiği Madde-Suret teorisidir.
  • Dört Neden: Maddi, Formel, Fail ve Gaye (Ereksel) neden.
  • Nefs (Ruh): Potansiyel yaşama sahip organik doğal bir cismin ilk yetkinliğidir.

Bilgi ve Mantık

• Soyutlama (Tecrit): Aklın nesnelerden maddeyi soyarak tümel kavramlara ulaşmasıdır.
• Kategoriler (Mekûlât): Varlığa yüklenen en genel öz niteliklerdir. Sadece arazlardan oluşmaz; Töz (Cevher) ilk kategoridir.
• Vehim: İslam felsefesinde, duyusal nesnelerdeki “faydalı/zararlı” gibi manaları sezen iç duyu gücüdür.

1. Aşağıdaki terimlerden hangisi sudûr ile ilişkili değildir?

A) İcma
B) Feyz
C) İsti’dâd
D) İnayet
E) Cûd

Cevap : A) İcma

Açıklama : Sudûr teorisi (taşma/türüm), varlığın Tanrı’dan taşarak oluştuğunu savunur. Feyz, cûd (cömertlik), inayet ve isti’dâd bu kozmolojik sistemin kavramlarıdır. **İcma** ise İslam hukukunda (fıkıh) alimlerin görüş birliği anlamına gelir ve varlık felsefesiyle ilgili değildir.

2. Platon’un alegorisine mağara metaforuyla ifade edilen aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ay altı âlem
B) Öte dünya
C) Tanrı
D) Duyularımız
E) Zihin

Cevap : A) Ay altı âlem

Açıklama :

3. Platon’un ruh görüşüyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Platon Pisagorcu ruh görüşünden etkilenmiştir.
B) Platon ruhun bedene tabi olduğunu düşünür.
C) Ruh, bedene nispetle yüksek bir mertebeye sahiptir.
D) Platon’a göre ruh ölümsüzdür.
E) Platon’a göre ruh bir birliği temsil eder.

Cevap : B) Platon ruhun bedene tabi olduğunu düşünür.

Açıklama : Platon’a göre ruh, bedenden önce de vardır, ölümsüzdür ve bedenden üstündür. Ruh bedeni yönetmelidir, ona **tabi (bağımlı/köle) olmamalıdır**.

4. Platon, ….. akıl düşüncesini “her şeye düzen verenin ve her şeyin sebebinin zihin olduğu” şeklinde özetler.
Yukarıdaki boş bırakılan yere getirilmesi gereken filozof aşağıdaki seçeneklerin hangisinde doğru olarak verilmiştir?

A) Hesiodos’un
B) Homeros’in
C) Aristoteles’nun
D) Anaksimandros’un
E) Anaksagoras’ın

Cevap : E) Anaksagoras’ın

Açıklama : Evrene “Nous” (Akıl/Zihin) kavramını sokarak, her şeyi düzenleyen ilkenin akıl olduğunu söyleyen ve Platon’u etkileyen filozof **Anaksagoras**’tır.

5. Platon’un kozmik akıl anlayışına göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Akıl, beynin en temel parçasıdır.
B) Aklın varlığı maddeden bağımsızdır.
C) Kozmik akıl, yaratılanlar arasında en tanrısal olanıdır.
D) Platon’a göre akıl tüm varlığı yönlendirir ve yönetir.
E) Tanrı, evrene akıl vermiştir ve her şeyi düzenler.

Cevap : A) Akıl, beynin en temel parçasıdır.

Açıklama : Platon için akıl (nous) metafiziksel ve tinsel bir ilkedir, salt biyolojik bir organın (beynin) parçası olarak tanımlanmaz.

6. Hayvanlar, bir şeyle karşılaştıklarında “Bu zararlıdır.” ya da “Bu faydalıdır.” demelerini sağlayan “….” yetisine sahiptir.
Yukarıda verilen boşluğa uygun iç duyu yetisi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Hafıza
B) Akıl
C) Vehim
D) Ortak duyu
E) Hayal gücü

Cevap : C) Vehim

Açıklama : İslam felsefesinde, duyusal nesnelerdeki “faydalı/zararlı” gibi duyularla algılanamayan manaları (niyetleri) sezen iç duyuya **vehim** (kuvve-i vehmiye) denir.

7. I. Gaye
II. Fail
III. Formel
IV. Hareket
Yukarıda verilen ifadelerden hangileri doğaya uygun açıklama yapmak için bilinmesi gereken nedenlerdendir?

A) I ve IV
B) I, II ve III
C) III ve IV
D) I ve II
E) II ve III

Cevap : B) I, II ve III

Açıklama : Aristoteles’in “Dört Neden” kuramı; Maddi, **Formel**, **Fail** ve **Gaye** (Ereksel) nedenlerden oluşur.

8. Aşağıdakilerden hangisi tümel olumlu bir önermedir?

A) Hiçbir insan ölümlü değildir.
B) Bazı insanlar çalışkan değildir.
C) Bazı insanlar filozoftur.
D) Hiçbir insan ölümsüz değildir.
E) Bütün insanlar filozoftur.

Cevap : E) Bütün insanlar filozoftur.

Açıklama : “Bütün” ile başlayan ve yüklemi onaylayan önermeler tümel olumludur.

9. Klasik felsefeye göre, insan aklının nesnelerin maddi özelliklerini zihinsel olarak ayrıştırabilme ve saf kavramlarla düşünme yetisi aşağıdakilerden hangisiyle ifade edilir?

A) Soyutlama
B) Tefekkür
C) İkna etme
D) Algılama
E) İmajinasyon

Cevap : A) Soyutlama

Açıklama : Aklın, nesnelerden maddeyi ve ilinekleri soyarak “tümel kavramlara/özlere” ulaşma işlemine **soyutlama** (tecrit) denir.

10. Aristoteles’in kanaatine göre aşağıdakilerden hangisi dönüşüm hareketinin bir örneğidir?

A) Yemeğin azalması
B) Evden okula gidiş
C) İnsanın kültürlenmesi
D) Bebeğin büyümesi
E) Havanın suya dönüşmesi

Cevap : C) İnsanın kültürlenmesi

Açıklama :

11. Platon’un suret (idea) kuramı, Pythagorasçılardan aldığı hangi temel kavram üzerinden şekillendirilmiştir?

A) Varlığın maddi yapısı
B) İçkinlik ve aşkınlık kavramları
C) Nesnelerin sayılarla ilişkisi
D) Değişim ve hareketin doğası
E) Duyuların bilgi kaynağı olması

Cevap : C) Nesnelerin sayılarla ilişkisi

Açıklama : Pythagorasçılar “her şeyin özü sayıdır” demişlerdir. Platon, idealar kuramını oluştururken bu matematiksel ve geometrik öz fikrinden etkilenmiştir.

12. Aristoteles, nefs kavramını ….. doğal bir cismin ilk yetkinliği olarak tanımlamıştır.
Yukarıdaki boş bırakılan yere aşağıdaki kavramlardan hangisi getirilmelidir?

A) katı
B) tabiî
C) organik
D) eylemsel
E) düşünsel

Cevap : C) organik

Açıklama : Aristoteles ruhu, “potansiyel olarak yaşama sahip olan **organik** doğal bir cismin ilk yetkinliği (entelekya)” olarak tanımlar.

13. I. Aristoteles’e göre her şeyin temelinde yer alan şey, atomlardır.
II. Empedokles oluş problemine sevgi ve nefret kavramlarını dâhil etmiştir.
III. Demokritos’a göre oluş, şekillerdeki birleşme ve ayrışmadan kaynaklanır.
IV. Parmenides oluş ve bozuluşun sürekliliğini vurgulamıştır.
Grek filozofların oluş ve bozuluş hakkında öne sürdüğü kanaatler bağlamında yukarıdaki yargılardan hangileri doğrudur?

A) I ve IV
B) III ve IV
C) II ve IV
D) II ve III
E) I ve II

Cevap : D) II ve III

Açıklama : Aristoteles atomcu değildir (I yanlış). Parmenides değişimi reddeder (IV yanlış). Empedokles sevgi-nefreti, Demokritos ise atomların birleşip ayrışmasını savunur (II ve III doğru).

14. Aristoteles, doğaüstü dünya ile duyuya konu olan dünya arasında bir köprü kurmak için ….. teorisini geliştirmiştir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) idealar teorisi
B) yaratma teorisi
C) doğa teorisi
D) süreç teorisi
E) madde-suret teorisi

Cevap : E) madde-suret teorisi

Açıklama : Aristoteles, formun (suretin) maddenin içinde olduğunu savunarak, Platon’un iki dünyasını birleştiren **Hilemorfizm (Madde-Suret)** teorisini geliştirmiştir.

15. Aşağıdakilerden hangisi bir felsefe kavramı olan eidosun karşılıklarından birisi olamaz?

A) İdea
B) Doğruluk
C) Biçim
D) Suret
E) Şekil

Cevap : B) Doğruluk

Açıklama : Yunanca Eidos; biçim, form, şekil, tür, idea ve suret anlamlarına gelir. “Doğruluk” ise genellikle **Aletheia** kavramıyla karşılanır.

16. Arkhe kavramıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Platon Sokrates öncesi filozofları eleştirerek arkhenin sayı olduğunu iddia eder.
B) Thales’e göre arkhe hava, su, ateş ve toprağın terkibinden oluşur.
C) Filozofların arkhenin ne olduğuna verdikleri cevaplar benzerdir.
D) Aristoteles arkhe ile ilgili sorunsalı görmezden gelmeyi tercih etmiştir.
E) Antik Yunan’da ilke tartışmaları arkhe kavramı üzerinden yapılmıştır.

Cevap : E) Antik Yunan’da ilke tartışmaları arkhe kavramı üzerinden yapılmıştır.

Açıklama : Doğa filozoflarının temel sorunu, her şeyin kendisinden türediği ilk madde veya ilke olan **Arkhe** sorunudur.

17. I. Akıl
II. Duyu
III. Sanı
IV. Düşünce
Aristoteles’in tümevarım anlayışı doğrultusunda bilimsel kıyasın kurulması için gerekli olan şeyler yukarıdakilerden hangisi ya da hangileridir?

A) III ve IV
B) I ve IV
C) I ve III
D) I ve II
E) II ve III

Cevap : D) I ve II

Açıklama : Aristoteles’e göre bilimsel bilgiye ulaşmak (tümevarım) için tikelleri algılayan **Duyu** ve tümel kavramı kavrayan **Akıl** (Nous) gereklidir.

18. Yunanca Éklampsis kavramının İslam felsefesindeki karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Nübüvvet
B) Akıl
C) Ruh
D) Sudûr
E) Mütehayyile

Cevap : D) Sudûr

Açıklama : Éklampsis (parlama/taşma), Yeni Platonculukta Bir’den çokluğun meydana gelişini anlatır. İslam felsefesinde bu süreç **Sudûr** kavramıyla karşılanır.

19. Felsefe tarihinin başlangıç aşamasında gerçekleşen arkhe arayışı, fizik bağlamında hangi problemin temelini oluşturmaktadır?

A) Araz
B) Zaman
C) Varlık
D) Oluş
E) Mekân

Cevap : D) Oluş

Açıklama : Arkhe problemi, “Varlıklar bu ilk maddeden nasıl meydana gelmiştir?” sorusunu, yani değişim ve **oluş** problemini merkeze alır.

20. I. Arapçada “mekûlât” kelimesi “söylenen söz” anlamında kullanılmıştır.
II. Kategoriler, yalnızca arazlardan (ilinek) oluşmaktadır.
III. Varlığa yüklenen en genel öz nitelikleri karşılamaktadır.
Yukarıda verilen bilgilerden hangisi ya da hangileri kategoriler konusunda doğru kabul edilmektedir?

A) II ve III
B) I ve III
C) I ve II
D) Yalnız III
E) Yalnız II

Cevap : B) I ve III

Açıklama : Kategoriler (Mekûlât), varlık hakkında söylenebilecek en genel yüklemlerdir (III doğru). Kelime kökeni “söz” ile ilgilidir (I doğru). Ancak kategoriler sadece arazlardan oluşmaz; ilk kategori Töz/Cevher’dir (II yanlış).