SOS103U Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Ünite 1

1. Aydınlanma Çağı’nın felsefi temeli aşağıdakilerden hangisidir?

A) İnsan aklının üstünlüğü fikri

B) Dinin evreni açıklamada önemli bir referans noktası olması

C) Dinde reform yapılması gerektiği

D) Bilimsel düşüncenin yeniden düzenlenmesi gerektiği

E) Batı toplumlarının diğer toplumlardan üstünlüğü

Cevap : A) İnsan aklının üstünlüğü fikri

Açıklama : Aydınlanma Çağı, Orta Çağ’daki dinsel dogmaların egemenliğine karşı insan aklının üstünlüğünü ve özgürlüğünü ilan eden felsefi bir yaklaşımdır. Bu dönemde insan, sorgulanamaz dinsel otoriteler yerine, kendi aklını ve iradesini kullanarak kaderini oluşturabilen bir varlık olarak tasavvur edilmiştir.

2. Aşağıdakilerden hangisi René Descartes’ın düşüncesini yansıtır?

A) Toplum, yalnızca bireylerin bir araya gelmesinden oluşmaz

B) Katolik kilisesi yozlaşmıştır ve dinin reform sürecine girmesi gerekir

C) Var olmanın ön-koşulu, var olmanın bilincine varmaktır

D) Dünya bir tepsi gibi düz değil, yuvarlaktır

E) Bilimsel bilgi yanlışlanamaz

Cevap : C) Var olmanın ön-koşulu, var olmanın bilincine varmaktır

Açıklama : Modernliğin kurucu düşünürlerinden René Descartes, insanın her şeyden önce “düşünen bir varlık” olduğunu vurgulamıştır. Ünlü “Düşünüyorum öyleyse varım” (cogito ergo sum) ifadesiyle, insanın kendi varlığının bilincine varmasını var olmanın temel koşulu olarak ortaya koymuştur.

3. Alman Tarihçi Okulu’nun bilginin edinimi konusunda yaptığı katkı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bilginin evrenselliğini vurgular.

B) Bilgiyi nesnel bir olgu olarak değerlendirir.

C) Bilginin doğada mevcut olduğunu, insan aklının ona erişmek için yeterli olduğunu savunur.

D) Bilginin öznel ve göreli bir olgu olduğunu iddia eder.

E) Tin bilimlerinin doğa bilimleri gibi bilgi ürettiğini belirtir.

Cevap : D) Bilginin öznel ve göreli bir olgu olduğunu iddia eder.

Açıklama : .

4. Mitle gösterge arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisinde dile getirilmiştir?

A) Mit eski toplumlara, gösterge modern toplumlara aittir.

B) Gösterge, varlığın kültürüel anlamda açıklaması olan mit üzerinden anlamlandırılır.

C) Mitler kahramanlık öykülerini, göstergeler bunların simgesel ifadelerini dile getirirler.

D) Gösterge, mitin daha az soyutlanmış hâlidir.

E) Mit yabancı kültüre, gösterge kendi kültürümüze aittir.

Cevap : B) Gösterge, varlığın kültürüel anlamda açıklaması olan mit üzerinden anlamlandırılır.

Açıklama : Roland Barthes’a göre göstergeler, bir kültürde gerçekliği anlamlandırmaya yarayan “açıklama paketleri” olan mitler aracılığıyla işlerlik kazanır. Mitoslar, dünyaya anlam veren ve bireyin onunla kurduğu ilişkinin niteliğini belirleyen göstergelerle dolu kod sistemleridir.

5. Küreselleşmenin teknoloji ile olan ilişkisi düşünülerek aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Sosyal paylaşım siteleri aynı görüşte olan insanların bir araya gelmesine olanak sağlar

B) İletişim ve ulaşım teknolojileri küreselleşmenin hızını arttırır

C) Teknoloji, küreselleşmenin standartlaştırıcı etkisini azaltabilir

D) Küreselleşme toplumsal hareketlerin örgütlenmesini imkânsız hâle getirir.

E) Farklı kimliklerin seslerini duyurabilmelerine olanak sağlar

Cevap : D) Küreselleşme toplumsal hareketlerin örgütlenmesini imkânsız hâle getirir.

Açıklama : Yeni iletişim ve ulaşım teknolojileri küreselleşme sürecini hızlandırırken, sanılanın aksine toplumsal hareketlerin örgütlenmesini kolaylaştırmış ve farklı kimliklerin seslerini dünya ölçeğinde duyurabilmelerine imkan tanımıştır.

6. Aşağıdakilerden hangisi, L. Althusser’in “Devletin İdeolojik Aygıtları” olarak tanımladığı kültürel aygıt ve örgütlenmelerden biri değildir?

A) Eğitim

B) Din

C) Hapishane

D) Aile

E) Sendika

Cevap : C) Hapishane

Açıklama : Louis Althusser’e göre devletin kapitalizmin yeniden üretimini sağlayan iki sistemi vardır. Eğitim, din, aile ve sendika gibi kurumlar “Devletin İdeolojik Aygıtları” (DİA) iken; hapishane, ordu ve polis fiziki güç kullanan “Devletin Baskı Aygıtları” kategorisindedir.

7. Aşağıdakilerden hangisi, kültürü, çatışmacı ögelerin kaynağı olarak değerlendiren Birmingham Kültürel Çalışmalar Okulu’na ait perspekti lerden biri değildir?

A) Kültür, bir toplumda iktidar ve direnişin işlediği alanlardan biridir.

B) Kültür özerk bir alandır.

C) Kültür olgusu, medya analizleri ve kitle iletişim araçları üzerinden değerlendirilebilir.

D) Kapitalist pazarla şekillenmiş yeni iletişim teknolojileri, kitle kültürü oluşumu üzerinde etkilidir.

E) Kültür, gündelik hayatta sahnelen bir dramaya benzer.

Cevap : E) Kültür, gündelik hayatta sahnelen bir dramaya benzer.

Açıklama : Toplumsal hayatı sahnelenen bir dramaya, bireyleri ise bu oyunu sergileyen aktörlere benzeten yaklaşım “Dramaturjik Yaklaşım”dır. Birmingham Okulu ise kültürü bir uzlaşma alanı değil, iktidarın ve direnişin medya dolayımıyla işlediği bir çatışma ve mücadele alanı olarak görür.

8. Kültür kavramının sosyolojik boyutuna ilişkin aşağıda yer alan ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Sosyoloji, kültürü, toplumun bir bileşeni olarak inceler.

B) Bir toplumun yapısı ve işleyişi araştırılırken kültür kavramına büyük önem atfedilir.

C) Kültür, toplumdaki bütünleştirici ve çatışmacı ögelerin kaynağı olarak değerlendirilir.

D) Kültür, bir toplumun maddi ve maddi olmayan tüm birikimlerini ifade eder.

E) Kültür yalnızca ilkel toplumlara ait bir kavramdır.

Cevap : E) Kültür yalnızca ilkel toplumlara ait bir kavramdır.

Açıklama : Kültür kavramı başlangıçta antropolojide ilkel toplumlara atfedilse de, modern sosyolojide gelişmiş tüm toplumların maddi ve manevi birikimlerini kapsar. Roland Barthes gibi kuramcılar çağdaş toplumların da medya ve reklamlar üzerinden kendi mitoslarını (söylenlerini) ürettiğini göstermiştir.

9. Aşağıdakilerden hangisi geleneğin özelliklerinden biri değildir?

A) Kuşaktan kuşağa aktarılan âdet ve inançlar.

B) Âdet hâline gelmiş düşünme, eylem veya davranış örüntüleri.

C) Eskiden kalan, değişmeyen âdet, inanç ve alışkanlıklar.

D) Belirli bir toplumdaki toplumsal tutum, âdetler ve kültürel süreklilikler.

E) Bir topluluk içinde toplumsallaşma yoluyla aktarılan değer, davranış, bilgi ve uzmanlık örüntüleri.

Cevap : C) Eskiden kalan, değişmeyen âdet, inanç ve alışkanlıklar.

Açıklama : Gelenek, sanılanın aksine durağan ve değişmeyen bir olgu değildir. Esasen dinamik bir kavramdır; geçmişten beslendiği kadar bugünle ve gelecekle de ilgilidir. Toplumlarda gelenek olarak görülen pek çok pratik aslında değişime uğrayarak günümüze taşınmıştır.

10. Aşağıdakilerden hangisi, geleneğin modernlikle karşıtlık içinde kullanılması sonucunda ortaya çıkan sonuçlardan biri değildir?

A) Geleneğin değişebileceği ve aynı zamanda kimi kez modern olabileceği.

B) Geleneğin sadece eskiye ait bir olgu olarak görülmesi.

C) Geleneğin günümüzde değeri, önemi ve hükmü olmayan bir şey olarak düşünülmesi,

D) Geleneğin kalıntı olarak görülmesi.

E) Geleneğin değişmeden kaldığı izlenimi vermesi.

Cevap : A) Geleneğin değişebileceği ve aynı zamanda kimi kez modern olabileceği.

Açıklama : Geleneğin modernlikle karşıtlık (geleneksel vs. modern toplum) içinde kurgulanması, geleneğin “geçmişe ait”, “kalıntı” ve “değişmez” olduğu gibi yanlış algılara yol açar. Oysa “geleneğin değişebileceği ve modern olanla iç içe olabileceği” düşüncesi bu kısıtlı karşıtlık anlayışının bir sonucu değil, sosyolojik bir eleştirisidir.

1. Aşağıdakilerden hangisi yaptırımı olan toplumsal kuralı ifade eden kavramdır?

A) Değer
B) İnanç
C) Norm
D) Gelenek
E) Simge

Cevap : C) Norm

Açıklama : Kültürün bileşenlerinden biri olan norm, en basit anlamıyla yaptırımı olan toplumsal kuraldır. Değerler toplumsal düzeni kurmak için gerekli dayatma gücünden yoksunken, normlar kurumsallaşmış kurallar olarak toplumsal düzeni ayakta tutar.

2. “Kültürel gözlük” benzetmesini yaparak, içinde yaşadığımız dünyayı algılamamızı ve toplumsal yaşamın anlamını yorumlamamızı sağlayan yapıyı açıklayan düşünür aşağıdakilerden hangisidir?

A) Edward B. Tylor
B) Franz Boas
C) Claude Lévi-Strauss
D) Bronislav Malinowski
E) Radcliffe-Brown

Cevap : B) Franz Boas

Açıklama : Franz Boas, kültürel görecelilik yaklaşımı çerçevesinde her kültürün kendine özgü bir tarihi olduğunu savunur ve “kültürel gözlük” benzetmesini önerir. Bu gözlük, bireyin dünyayı algılama ve yorumlama biçimini şekillendiren kültürel bir çerçevedir.

3. Louis Althusser’in “Devletin İdeolojik Aygıtları” (DİA) olarak tanımladığı kültürel aygıtlardan biri değildir?

A) Eğitim
B) Din
C) Siyaset
D) Hapishane
E) Sendika

Cevap : D) Hapishane

Açıklama : Althusser’e göre devletin iki tür sistemi vardır: Birincisi “Devletin Baskı Aygıtları” (hükümet, ordu, polis, hapishane); ikincisi ise “Devletin İdeolojik Aygıtları”dır (eğitim, din, siyaset, sendika, basın-yayın). Hapishane, ideolojik değil fiziki baskı yoluyla işleyen bir baskı aygıtıdır.

4. Aydınlanma Çağı’nın felsefi temeli aşağıdakilerden hangisidir?

A) Batı toplumlarının üstünlüğü
B) Dinin evreni açıklamada tek referans olması
C) İnsan aklının üstünlüğü fikri
D) Bilimsel düşüncenin tamamen reddedilmesi
E) Feodal toplum düzeninin korunması

Cevap : C) İnsan aklının üstünlüğü fikri

Açıklama : Aydınlanma Çağı, Orta Çağ’daki dinsel dogmaların egemenliğine karşı insan aklının üstünlüğünü ve özgürlüğünü ilan eden felsefi bir yaklaşımdır. Bu dönemde insan, sadece Tanrı’nın iradesine göre değil, kendi iradesi ve aklıyla kaderini oluşturabilen bir varlık olarak tasavvur edilmiştir.

5. George Ritzer tarafından geliştirilen ve standartlaşmış kültür ürünlerinin dünya ölçeğinde yaygınlaşarak ortak bir yeme-içme ve eğlence beğenisi oluşturmasını tanımlayan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Küresel Köy
B) Hibritleşme
C) McDonaldslaştırma
D) Etnosantrizm
E) Hegemonya

Cevap : C) McDonaldslaştırma

Açıklama : George Ritzer’in “McDonaldslaştırma” olarak adlandırdığı olgu, hızlı yemek zincirlerinin yeme-içme beğenileri dışında tüm kültürel pratikleri de standartlaştırması ve tek tipleştirmesi anlamına gelir.

6. Pierre Bourdieu’ye göre, kişilerin kültür birikimi ve bunu toplumsal konumlarına uygun olarak seferber edebilme becerisine ne ad verilir?

A) Ekonomik Sermaye
B) Sosyal Statü
C) Kültür Sermayesi
D) Yan Anlam
E) Toplumsal Norm

Cevap : C) Kültür Sermayesi

Açıklama : Bourdieu, toplumsal eylemin sadece ekonomik sermaye ile belirlenmediğini savunur. “Kültür sermayesi” adını verdiği bu edinimler bütünü, bireyin hükmetme stratejilerinde ve iktidar kurma süreçlerinde ekonomik güçten bile daha belirleyici olabilir.

7. Alman Tarihçi Okulu’nun bilgi edinimi konusundaki temel savı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bilginin sadece doğa bilimleri yöntemleriyle üretilebileceği
B) Bilginin evrensel ve mutlak olduğu
C) Bilginin keşfedilmeyi bekleyen nesnel bir gerçeklik olduğu
D) Tin bilimlerinin de doğa bilimleri kadar bilgi üretiminde payı olduğu
E) İnsan aklının tarihten bağımsız bir bilme durumu olduğu

Cevap : D) Tin bilimlerinin de doğa bilimleri kadar bilgi üretiminde payı olduğu

Açıklama : Alman Tarihçi Okulu ve Wilhelm Dilthey, insanın tarihinden ve kültüründen ayrı değerlendirilemeyeceğini savunur. Bilgi üretiminde doğa bilimleri kadar “tin bilimlerinin” (Geisteswissenschaften) de bütünsellik içinde önemli bir rolü olduğunu vurgularlar.

8. Ferdinand de Saussure’e göre, bir göstergenin fiziksel formu ile zihindeki kavramsal karşılığı arasındaki ilişki hangi kavramlarla ifade edilir?

A) Düz anlam – Yan anlam
B) Gösteren – Gösterilen
C) Mit – Gerçeklik
D) Özne – Nesne
E) Simge – Norm

Cevap : B) Gösteren – Gösterilen

Açıklama : Saussure, dilin bir kodlar ve göstergeler sistemi olduğunu belirterek, göstergenin “gösteren” ve “gösterilen” olarak iki boyutu olduğunu öne sürmüştür. Bu, modern göstergebilimin (semiyoloji) temelini oluşturur.

9. Kültürü bir bütünleşme ve uzlaşma aracı olarak değil, bir mücadele ve çatışma alanı olarak tarif eden okul aşağıdakilerden hangisidir?

A) İşlevselci Okul
B) Yapısalcı Okul
C) Birmingham Kültürel Çalışmalar Okulu
D) Alman Tarihçi Okulu
E) Pozitivist Okul

Cevap : C) Birmingham Kültürel Çalışmalar Okulu

Açıklama : Birmingham Okulu, kültürü paylaşılan değerler bütünü olarak değil, iktidarın ve direnişin işlediği bir çatışma alanı olarak görür. Kitle iletişim araçları ve medya aracılığıyla kültürel ürünlerin tüketilmesi yoluyla çatışmanın yeniden üretildiğini savunur.

10. Roland Barthes’a göre, bir göstergenin yüzeydeki herkesçe üzerinde uzlaşılabilir anlamının ötesinde, okurun anlam dünyasına örtük olarak ulaşan çağrışımlarına ne ad verilir?

A) Düz Anlam (Denotation)
B) Yan Anlam (Connotation)
C) Mit (Mitos)
D) Hegemonya
E) Kültürel Gelenek

Cevap : B) Yan Anlam (Connotation)

Açıklama : Barthes’a göre metinler iki düzeyde anlamlandırılır: Herkesin üzerinde uzlaştığı “düz anlam” ve bağlama göre değişen, okurda çağrışımlar uyandıran “yan anlam”. Yan anlamlar sonsuz sayıda okumaya açıktır ve simgesel düzeyde anlatılmak istenenleri içerir.