Üstün Zekalı ve Yetenekli Çocuklar ve Eğitimleri 2025-2026 Final Soruları

Üstün Zekanın Tanımlanması ve Gelişimsel Dinamikler

Üstün zekalı ve yetenekli çocukların gelişimi, akranlarından belirgin farklar gösteren karmaşık bir süreçtir. Ruf (2005) tarafından sunulan beş düzeyli model, zeka ile davranış arasındaki ilişkiyi çarpıcı şekilde ortaya koyar; özellikle en nadir görülen beşinci düzeydeki çocukların henüz 2 yaş civarında yetişkin düzeyinde konuşmaya başladıkları gözlemlenmektedir. Bu çocukların en ayırıcı özelliklerinden biri olan “Eş Zamanlı Olmayan Gelişim”, zihinsel kapasitenin fiziksel ve duygusal olgunluktan çok daha hızlı ilerlemesi durumudur.

Zeka Kuramları ve Dil Edinimi

Zekayı tanımlayan kuramlar arasında Howard Gardner’ın Çoklu Zeka Kuramı merkezi bir öneme sahiptir. Gardner, başlangıçta 7 olan zeka türüne “Doğacı Zeka”yı eklemiş ve toplamda 9 bağımsız zeka türü tanımlamıştır. Françoys Gagné ise “Ayrımsal Üstün Zeka ve Yetenek Modeli” ile potansiyel (zekâ) ve performans (yetenek) kavramlarını birbirinden net bir şekilde ayırmıştır. Dil gelişimi noktasında ise Psikolinguistik yaklaşım, çocukların doğuştan gelen biyolojik bir mekanizma sayesinde dili içselleştirdiğini savunur.

Eğitim Modelleri ve Farklılaştırma Stratejileri

Üstün yetenekli çocukların eğitiminde en etkili yöntemlerden biri olan “Farklılaştırma”; içeriğin, sürecin ve ürünün öğrencinin hazırbulunuşluk düzeyine göre uyarlanmasını sağlar. Bu süreçte kullanılan bazı temel modeller şunlardır:

• Renzulli’nin Okul Genelinde Zenginleştirme Modeli: Üç farklı tipte zenginleştirme etkinliğini esas alır.
• Betts ve Knapp’ın Otonom Öğrenenler Modeli: Öğrencilerin bağımsız öğrenme becerilerini geliştirmeyi hedefler.
• Zorlanan İlişkiler Tekniği: Tasarım geliştirme süreçlerinde farklı nesnelerin özelliklerini sentezleyerek yaratıcı düşünmeyi tetikler.

Özel Gereksinimler ve Yanılgılar

“İki Kere Farklı” (Twice Exceptional) çocuklar, yüksek IQ’ya sahip olmalarına rağmen öğrenme güçlüğü (disleksi, disgrafi vb.) yaşayabilirler. Bu durum, üstün yeteneklerinin maskelenmesine neden olabilir. Öğrenme güçlüğü akademik bir engelken, göz kontağı kuramama gibi sosyal iletişim sorunları genellikle otizm spektrumuna işaret eder. Yaratıcılık ise sadece azınlığa ait bir özellik değil, her bireyde bulunan ve uygun çevresel destekle geliştirilebilen bir yetenektir.

Kurumsal Yapı ve Gelecek Vizyonu

Türkiye’de üstün yetenekli çocukların eğitimi 1993 yılında temelleri atılan BİLSEM’ler aracılığıyla yürütülmektedir. Bu merkezlere aday gösterme süreci sınıf öğretmenlerinin gözlemleriyle başlar. Modern eğitim sistemleri, çocukları erken yaşta tek bir amaca hapsetmek yerine; eleştirel düşünme, medya okuryazarlığı ve girişimcilik gibi 21. yüzyıl becerilerine odaklanarak onlara geniş bir vizyon sunmalıdır.

1. Ruf (2005) üstün zekâlı çocukların davranışları ile zekâları arasındaki ilişkiyi ortaya koyan beş düzeyli bir model sunmuştur.

Aşağıdakilerden hangisi en nadir görülen beşinci düzeydeki çocukların davranışlarından biridir?

A) Tamamı 1 yaşlarında bölümlü kitapları okumaya başlar.
B) Tamamı 2 yaş civarı yetişkin düzeyde konuşmaya başlar.
C) Tamamı 3 yaş civarı kendine okunan kitapları ezberleyebilir.
D) Çoğu 3 yaş civarı kitap sayfalarını çevirmeye başlar.
E) Tamamı 1 yaşında soyut matematiksel kavramları ve temel matematiksel işlemleri anlamaya başlar.

Cevap : B) Tamamı 2 yaş civarı yetişkin düzeyde konuşmaya başlar.

Açıklama :

2. Öğrenme güçlüğünün tipik belirtileri dikkate alındığında aşağıdakilerden hangisi öğrenme güçlüğünde görülmez?

A) Yaşıtlarından kısa dikkat süresi
B) Göz kontağı kuramama
C) Dil ediniminin geç olması
D) Okunaksız yazma
E) Okuduğunu anlama sorunları yaşama

Cevap : B) Göz kontağı kuramama

Açıklama : Öğrenme Güçlüğü (Disleksi, Disgrafi vb.), akademik becerilerdeki (okuma, yazma, matematik) zorluklarla karakterizedir. Dikkat süresinin kısalığı, dil gelişiminde gecikme, kötü el yazısı (disgrafi) ve okuduğunu anlamama (disleksi) tipik belirtilerdir. Ancak “Göz kontağı kuramama” öğrenme güçlüğünün değil, genellikle Otizm Spektrum Bozukluğu’nun (OSB) ayırıcı bir belirtisidir.

3. Aşağıdakilerden hangisi Gardner’ın yedi zeka türüne sonradan eklediği zeka türlerinden biridir?

A) Müziksel ritmik zeka
B) Doğacı zeka
C) İçsel-öze dönük zeka
D) Sosyal-kişiler arası zeka
E) Görsel-uzamsal

Cevap : B) Doğacı zeka

Açıklama : Howard Gardner, 1983’te yayınladığı “Zihin Çerçeveleri” kitabında ilk başta 7 zeka türü tanımlamıştır. Daha sonraki yıllarda (1999) bu listeye 8. zeka türü olarak “Doğacı Zeka”yı (Naturalist Intelligence) eklemiştir. (Varoluşsal zeka da 9. olarak tartışılsa da, literatürde resmi olarak sonradan eklenen ve kabul gören temel tür Doğacı zekadır).

4. Gardner zekâyı tanımlarken birçok yeteneğin bir araya gelerek zekâyı oluşturduğunu söylemiştir.
Buna göre Gardner, birbirinden bağımsız kaç zekâ türü olduğundan bahsetmiştir?

A) 8
B) 5
C) 9
D) 6
E) 7

Cevap : C) 9

Açıklama :

5. Müzik alanında yetenekli ilköğretim çağındaki öğrenciler Bilim ve Sanat Merkezleri’ne alımları için kimler tarafından aday gösterilirler?

A) Veliler
B) Okul müdürü
C) Rehber öğretmenler
D) Öğretmenler Kurulu
E) Sınıf ve şube öğretmenleri

Cevap : E) Sınıf ve şube öğretmenleri

Açıklama : BİLSEM öğrenci tanılama sürecinde, ilk aşama olan “gözlem ve aday gösterme” işlemi, öğrencinin potansiyelini en iyi gözlemleyen kişi olan “Sınıf Öğretmenleri” tarafından e-Okul sistemi üzerinden gerçekleştirilir.

6. ……. bir çocuğun bir alanda ilerlemesi, ancak başka bir alanda gecikmesi, genellikle üstün zekalılığın erken bir işaretidir.
Yukarıdaki boşluğa uygun olan seçenek aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir?

A) Eşsiz gelişim
B) Aşırı duyarlı gelişim
C) Eş zamanı olmayan gelişim
D) Sosyal gelişim
E) Bilişsel gelişim

Cevap : C) Eş zamanı olmayan gelişim

Açıklama : “Eş Zamanlı Olmayan Gelişim” (Asynchronous Development), üstün zekalı çocukların zihinsel gelişimlerinin fiziksel ve duygusal gelişimlerinden daha hızlı ilerlemesi durumudur. Örneğin, 8 yaşındaki bir çocuğun zekasının 12 yaş, duygusal olgunluğunun 6 yaş düzeyinde olması bu duruma örnektir ve üstün zekalılığın en belirgin özelliklerinden biridir.

7. Aşağıdakilerden hangisi 21. Yüzyıl Becerileri İçin Ortaklık Platformu tarafından tanımlanan 21. yüzyıl becerilerinden biri değildir?

A) Girişim ve özyönetim
B) Medya okuryazarlığı
C) Eleştirel düşünme ve problem çözme
D) Akademik performans ve başarı
E) Esneklik ve uyum

Cevap : D) Akademik performans ve başarı

Açıklama : P21 (Partnership for 21st Century Learning) çerçevesinde beceriler; Öğrenme ve Yenilenme Becerileri (Eleştirel düşünme, İletişim vb.), Bilgi, Medya ve Teknoloji Becerileri ve Yaşam ve Kariyer Becerileri (Esneklik, Girişimcilik vb.) olarak sınıflandırılır. “Akademik performans ve başarı” (not ortalaması vb.), bu becerilerin bir sonucu olabilir ancak çerçevenin tanımladığı temel beceri kategorilerinden biri değildir.

8. ………. bireyin çevresindeki dünyayı anlarken ve öğrenirken gerçekleştirdiği zihinsel faaliyetlerin tümüdür.
Yukarıdaki cümledeki boşluğa aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?

A) Beyin işleyişi
B) Beyin gelişimi
C) Biliş
D) Üst biliş
E) Bilişsel gelişim

Cevap : E) Bilişsel gelişim

Açıklama : Biliş (Cognition); algılama, hatırlama, düşünme, problem çözme gibi zihinsel süreçlerin tamamını kapsayan çatı kavramdır. Bireyin dünyayı anlamlandırma sürecindeki zihinsel faaliyetlerine “Biliş” denir.

9. Okul genelinde zenginleştirme modeli kaç tip zenginleştirme etkinliklerini esas almaktadır?

A) 8
B) 3
C) 4
D) 5
E) 2

Cevap : B) 3

Açıklama : Joseph Renzulli’nin Okul Genelinde Zenginleştirme Modeli (SEM), “Üçlü Zenginleştirme Modeli”ne (Enrichment Triad Model) dayanır. Bu tipler: Tip I (Genel keşif etkinlikleri), Tip II (Grup eğitimi etkinlikleri – beceri geliştirme), Tip III (Bireysel ve küçük grup incelemeleri – gerçek problemler) dir.

10. Otonom öğrenenler modeli kim/kimler tarafından geliştirilmiştir?

A) Alfred Binet
B) Galton ve Terman
C) Betts ve Knapp
D) Renzulli
E) Necate Baykoç

Cevap : C) Betts ve Knapp

Açıklama : Otonom Öğrenenler Modeli (Autonomous Learner Model – ALM), George Betts ve Jolene Knapp tarafından geliştirilmiştir. Model, öğrencilerin bağımsız (otonom) öğrenenler haline gelmelerini hedefler.

11. İnsanlar doğuştan, dil öğrenebilmek için özel bir mekanizmaya sahiptir. Bu mekanizma, çocuğun yakınında konuşulan dili içselleştirmesini, kurallarını anlayıp öğrenmesini, sonra da uygun kurallar ile konuşmasını sağlar. Bu mekanizma sayesinde tüm çocuklar aynı aşamalardan ve kritik dönemlerden geçerek, biyolojik olarak belli düzeyde, yürümeyi öğrenir gibi konuşmayı öğrenmektedirler.
Yukarıdaki paragrafı savunan görüş aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ana dili yaklaşımı
B) Davranışçı yaklaşım
C) Bilişsel yaklaşım
D) Psikolinguistik yaklaşım
E) Biyolojik yaklaşım

Cevap : D) Psikolinguistik yaklaşım

Açıklama : Paragrafta anlatılan, Noam Chomsky’nin “Dil Edinim Aygıtı” (LAD – Language Acquisition Device) teorisidir. Bu teori, dilin doğuştan gelen biyolojik bir mekanizmayla öğrenildiğini savunur ve eğitim psikolojisi literatüründe genellikle “Psikolinguistik Yaklaşım” (veya Bilişselci-Doğuştancı yaklaşım) başlığı altında incelenir.

12. Aşağıdakilerden hangisi yaratıcılık için söylenemez?

A) Sadece bazı bireylerde bulunan ender bir yetenektir.
B) Problemlere duyarlı olmakla başlar.
C) Bilgiyi işlemek üzere bir dizi düşünme yeteneğini gerektirir.
D) Çevreden destek bularak anlam kazanır.
E) Yeni bir ürünün ortaya konmasıdır.

Cevap : A) Sadece bazı bireylerde bulunan ender bir yetenektir.

Açıklama : Çağdaş eğitim anlayışına göre yaratıcılık, sadece seçilmiş azınlığa ait bir “ilham” veya “sihir” değil; her bireyde potansiyel olarak var olan, geliştirilebilir ve eğitilebilir bir beceridir. A şıkkı, yaratıcılığın eski ve elitist tanımıdır, günümüzde geçerli değildir.

13. Bir tasarımı geliştirmek için seçilen herhangi bir şeyin özelliklerinin o tasarıma aktarıldığı yaratıcı düşünme tekniği aşağıdakilerden hangisidir?

A) Scamper
B) Altı şapkalı düşünme tekniği
C) Sinektik
D) Zorlanan ilişkiler
E) Plus minus interesting

Cevap : D) Zorlanan ilişkiler

Açıklama : “Zorlanan İlişkiler” (Forced Relationships/Connections), birbiriyle alakasız görünen nesnelerin veya kavramların özelliklerinin, mevcut probleme veya tasarıma zorla uyarlanarak yeni fikirler üretilmesini sağlayan tekniktir. Sorudaki “seçilen herhangi bir şeyin özelliklerinin tasarıma aktarılması” ifadesi bu tekniği tanımlar.

14. Merkezinde öğrencinin yer aldığı ve öğrencinin ilgisi, hazır bulunuşluğu ve öğrenme profiline göre eğitim programının ögeleri olan içerik, süreç ve üründe uyarlama yapılması aşağıdaki öğretim müdahalelerden hangisidir?

A) Gruplama
B) Zenginleştirme
C) Hızlandırma
D) Tam gün karma sınıflar
E) Farklılaştırma

Cevap : E) Farklılaştırma

Açıklama : Carol Ann Tomlinson tarafından tanımlanan “Öğretimsel Farklılaştırma” (Differentiation), öğrencilerin bireysel farklılıklarına (ilgi, hazırbulunuşluk, öğrenme stili) yanıt vermek amacıyla öğretimin İçerik, Süreç ve Ürün boyutlarında uyarlanmasıdır.

15. Bilim ve Sanat Merkezleri (BİLSEM), Milli Eğitim Bakanlığı Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü tarafından üstün yetenekli çocukların eğitilmesi amacı ile hangi yılda kurulmuştur?

A) 2000
B) 2014
C) 2010
D) 1985
E) 1993

Cevap : E) 1993

Açıklama : Türkiye’de BİLSEM modeli ve üstün yetenekliler eğitimine dair kurumsal çalışmalar 1990’ların başında hız kazanmıştır. İlk Bilim ve Sanat Merkezi’nin kuruluşuna dair yasal zemin ve proje çalışmaları 1993 yılında başlamış, ilk merkez (Yasemin Karakaya BİLSEM) fiilen 1995-1996 döneminde açılmıştır. Sorularda genellikle kuruluş kararı/yılı olarak 1993 kabul edilir.

16. Öğrenme güçlüğü olan üstün zekâlı ve yetenekli çocuklar için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Bu çocuklarda yüksek IQ görülmez.
B) Bu çocuklar belirli akademik derslerde başarısız olabilirler.
C) Bu çocuklarda matematik öğrenme güçlüğü görülebilir.
D) Öğrenme güçlüğü, bazen okul yıllarına kadar farkedilemeyebilir.
E) Bu çocukların öğrenme güçlüğü, üstün zekâ ve yeteneklerini maskeleyebilir.

Cevap : A) Bu çocuklarda yüksek IQ görülmez.

Açıklama : “İki Kere Farklı” (Twice Exceptional) olarak adlandırılan bu çocuklar, tanım gereği hem üstün zekâ potansiyeline (Yüksek IQ) hem de bir öğrenme güçlüğüne sahiptirler. Dolayısıyla “yüksek IQ görülmez” ifadesi yanlıştır; zekaları yüksektir ancak performansları belirli alanlarda düşüktür.

17. Üstün zekalı ve yetenekli kelimelerinin birbirinin yerine kullanılmaması gerektiğini vurgulayan kuram/model aşağıdakilerden hangisidir?

A) Grup faktörleri kuramı
B) Deniz yıldızı modeli
C) Ayrımsal üstün zeka modeli
D) Çoklu zeka kuramı
E) Üçlü saç ayağı kuramı

Cevap : C) Ayrımsal üstün zeka modeli

Açıklama : Françoys Gagné’nin “Ayrımsal Üstün Zekâ ve Yetenek Modeli” (DMGT – Differentiated Model of Giftedness and Talent), “Üstün Zekâ”yı (Giftedness) doğuştan gelen potansiyel, “Yetenek”i (Talent) ise bu potansiyelin sistematik olarak işlenmesi sonucu ortaya çıkan üstün performans olarak tanımlar ve bu iki kavramı net bir şekilde ayırır.

18. Aşağıdakilerden hangisi eğitimin temel görevlerinden birisi değildir?

A) Temel bilim alanlarında araştırma yaparak bilgi üretmek ve bu bilgiyi yeni nesillere aktarmak.
B) Bireylere, ekonomik sistemin istediği insan gücü doğrultusunda mesleki bilgi ve beceriler kazandırmak.
C) Geleceğin dünyasına uygun olarak ülke geleceğini inşa etmek ve şekillendirmek.
D) Toplum bireylerinin toplumla uyumlu şekilde yetiştirilmesini sağlamak.
E) Toplumun geçmişten gelen kültür mirasını yeni nesillere aktarmak.

Cevap : A) Temel bilim alanlarında araştırma yaparak bilgi üretmek ve bu bilgiyi yeni nesillere aktarmak.

Açıklama : Eğitimin (okulların) temel işlevleri; sosyalleştirme (D), kültürel mirası aktarma (E), meslek edindirme (B) ve siyasal/geleceği inşa etme (C) işlevleridir. Ancak “Temel bilimlerde araştırma yaparak yeni bilgi üretmek”, k12 düzeyindeki genel eğitimin değil, daha çok yükseköğretim kurumlarının (üniversitelerin) ve araştırma enstitülerinin birincil görevidir.

19. Aşağıdakilerden hangisi üstün zekâlı bir çocuk yetiştirmeyi zorlaştırabilen unsurlardan biri değildir?

A) Güçlü okul aile iş birliği
B) Üstün zekâlı çocuklara eğitimin gereksiz olduğuna yönelik inanışlar
C) Kısıtlı finansal kaynaklar
D) Alanla ilgili ulaşılabilir kaynakların azlığı
E) Üstün zekâlı çocukların uyum güçlüğü yaşadıklarına yönelik inanışlar

Cevap : A) Güçlü okul aile iş birliği

Açıklama : Güçlü okul-aile iş birliği, çocuğun eğitim sürecini destekleyen, sorunları çözen ve gelişimi hızlandıran “olumlu” bir faktördür. Diğer seçenekler (ön yargılar, kaynak yetersizliği, yanlış inanışlar) süreci zorlaştıran engellerdir.

20. Aşağıdakilerden hangisi üstün zekâlı ve yetenekli bireylerin zihinsel özelliklerinden dolayı eğitim programlarında yapılacak uyarlamalardan biri değildir?

A) Üst düzey düşünme becerileri eğitim programına entegre edilmelidir.
B) Düşünmeleri için zaman verilmelidir.
C) Zenginleştirilmiş eğitime tabi tutulmalıdır.
D) Hayat amaçları erken tespit edilmeli ve bu alana yönlendirilmelidir.
E) Problem durumları sunularak, açık uçlu soru sorulmalıdır.

Cevap : D) Hayat amaçları erken tespit edilmeli ve bu alana yönlendirilmelidir.

Açıklama : Üstün yetenekli çocukların eğitimi; esneklik, zenginleştirme (C), üst düzey düşünme (A) ve açık uçlu sorgulama (E) üzerine kuruludur. Ancak çocuğu çok erken yaşta tek bir hayat amacına veya mesleğe kilitlemek (D şıkkı), onların çok yönlü potansiyellerini köreltebilir ve gelişimsel olarak önerilen bir yaklaşım değildir. Eğitim, seçenekleri daraltmak yerine genişletmelidir.