Uygarlık Tarihi 2025-2026 Final Soruları (Güz)

1. İlk Çağ Uygarlıkları ve Dini Temeller

Uygarlıkların doğuşunda din, merkezi bir meşruiyet kaynağıdır. Sümerlerde şehirlerin ve arazilerin tanrıya ait kabul edilmesi, tapınakların (Ziggurat) yaşamın merkezi olması bu durumun en net göstergesidir. Antik Mısır ise Nil Nehri’ne dayalı kapalı bir tarım toplumu olarak gelişmiş; Firavunlar hem siyasi hem de tanrısal bir otorite olarak sistemi yönetmiştir. Mısır tarihi boyunca Helen, Pers ve Roma müdahalelerine maruz kalırken; Türklerin bölgedeki etkisi çok daha sonraki dönemlerde başlamıştır.

2. Anadolu Uygarlıkları ve Stratejik Güç

Anadolu, çok kültürlü ve çok dilli yapısıyla uygarlıklar beşiğidir. Hitit İmparatorluğu; “”Bin Tanrılı İl”” olarak anılan kozmopolit yapısı, çok dilli devlet yönetimi ve savaş arabalarını (Chariot) stratejik bir silaha dönüştürmesiyle öne çıkar. Şehirleşme Anadolu’da genellikle ticaret ve yönetim merkezleri etrafında şekillenmiştir. Lidya ve Selçuklu gibi devletlerin aksine, Yunan uygarlığının kökeni Balkanlar ve Ege adalarıdır.

3. Klasik Uygarlıklar: Yunan ve Roma Mirası

Antik Yunan, bağımsız şehir devletlerinden (Polis) oluşurken, Büyük İskender’in seferleri bu parçalı yapıyı aşarak evrensel bir siyasi birlik ve “”Helenizm”” sentezini doğurmuştur. Roma Uygarlığı ise Monarşi, Cumhuriyet ve İmparatorluk evrelerinden geçerek modern dünyaya en büyük mirası olan siyasi kurumları ve hukuk sistemini bırakmıştır.

4. Orta Çağ ve Feodal Sistem

Orta Çağ Avrupa’sının temel taşı Feodalizm‘dir. Toprak temelli üretim, mahalli pazar ve senyör-vassal ilişkilerine dayanan bu yapıda; ruhban sınıfı ve serfler (toprağa bağlı köylüler) ana aktörlerdir. Tarihçi Arnold Toynbee‘ye göre uygarlıklar, çevresel zorluklara verilen başarılı bir “”Meydan Okuma ve Karşılık”” (Challenge and Response) süreciyle ortaya çıkar.

5. Coğrafi Keşiflerden Aydınlanma ve Sanayi Devrimi’ne

Modern uygarlık, Kristof Kolomb‘un Amerika’yı keşfi gibi denizaşırı yayılmalarla zenginleşen burjuva sınıfının eseridir. Aydınlanma dönemi, Orta Çağ dogmalarına ve aristokrasiye karşı aklı temel alan eleştirel bir yaklaşım sunarken; Sanayi Devrimi işçi sınıfını (proletarya) ve kentleşmeyi doğurmuştur. Fernand Braudel’in vurguladığı gibi, tarih; ekonomi, coğrafya ve sosyoloji gibi disiplinlerle bütünsel olarak incelenmelidir.

1. Aşağıdakilerden hangisi dinin Sümer uygarlığında oynadığı başat rolün bir göstergesi kabul edilemez?

A) Sümerlilerde Tanrı ve kaderin aynı anlama gelmesi
B) Tanrı’nın şehrin koruyucusu kabul edilmesi
C) Sümer uygarlığının Mezopotamya’da kurulması
D) Şehrin ve tarıma elverişli toprakların tümünün Tanrı’ya ait kabul edilmesi
E) Tarihte ilk defa tapınakların Sümerliler tarafından yapılması

Cevap : C) Sümer uygarlığının Mezopotamya’da kurulması

Açıklama : Sümerlerde din, günlük yaşamın ve devlet yönetiminin merkezindeydi. Tanrıların şehrin sahibi sayılması (D), tapınakların (Ziggurat) toplumsal hayatın merkezi olması (E), Tanrı ve kaderin özdeşleşmesi (A) ve her şehrin bir koruyucu tanrısı olması (B), dinin oynadığı “başat” (baskın) rolün doğrudan kanıtlarıdır. Ancak “Sümer uygarlığının Mezopotamya’da kurulması”, dini bir gösterge değil, tamamen “coğrafi” bir bilgidir. Bir uygarlığın nerede kurulduğu, dinin o toplumdaki gücünü açıklayan bir kanıt niteliği taşımaz.

2. Mısır uygarlığı tarihi boyunca aşağıdaki uygarlıklardan hangisinin müdahalesine maruz kalmamıştır?

A) Helen
B) Pers
C) Roma
D) Türk
E) Asur

Cevap : D) Türk

Açıklama : Antik Mısır tarihi boyunca (MÖ 3000’lerden Helenistik döneme kadar); Asurlular, Persler (Ahamenişler), Büyük İskender ile Helenler (Ptolemaios Hanedanı) ve son olarak Romalılar Mısır’ı işgal etmiş veya yönetmişlerdir. Ancak “Türkler”in Mısır’daki varlığı (Tolunoğulları, İhşidiler, Eyyubiler, Memlükler ve Osmanlılar), Antik Mısır uygarlığı sona erdikten çok sonra, İslamiyet döneminde gerçekleşmiştir. Dolayısıyla “Eski Çağ / Antik Mısır” bağlamında Türk müdahalesi söz konusu değildir.

3. Aşağıdakilerden hangisi Orta Çağ’da Avrupa’daki toplumsal aktörlerden biri değildir?

A) Senyörler
B) Ruhban sınıf
C) Serfler
D) Vassaller
E) Sofistler

Cevap : E) Sofistler

Açıklama : Orta Çağ Avrupa’sının feodal toplum yapısı; toprak sahibi soylular (Senyörler), onlara bağlılık yemini edenler (Vassaller), din adamları (Ruhban sınıfı) ve toprağa bağlı köylülerden (Serfler) oluşuyordu. “Sofistler” ise Orta Çağ’a değil, “Antik Yunan” dönemine (MÖ 5. yy) ait, retorik ve felsefe ile uğraşan gezgin öğretmenlerdir. Dolayısıyla Orta Çağ toplumsal yapısının bir parçası değildirler.

4. Roma uygarlığının modern uygarlığa bıraktığı en önemli miras aşağıdakilerden hangisidir?

A) Siyasi kurumlar ve hukuk sistemi
B) Tarım teknikleri
C) Ulaşım ağları
D) Resim sanatı
E) Ordu örgütlenmesi

Cevap : A) Siyasi kurumlar ve hukuk sistemi

Açıklama : Roma İmparatorluğu’nun Batı medeniyetine en büyük ve kalıcı katkısı “Roma Hukuku”dur. 12 Levha Kanunları ile başlayıp Justinianus Kanunları ile sistematize edilen bu yapı, günümüz Kıta Avrupası hukuk sisteminin temelini oluşturur. Ayrıca senato, cumhuriyet, vatandaşlık gibi “siyasi kurumlar” ve kavramlar da modern devlet yapılarının şekillenmesinde büyük rol oynamıştır.

5. Dünyanın yuvarlak olduğu fikrinden yola çıkılarak ve hep batı yönünde ilerleyerek doğu ülkelerine ulaşma girişimleri aşağıdaki isimlerden hangisinin Amerika kıtasını keşfi ile sonuçlanmıştır?

A) Newton
B) Vasco da Gama
C) Erasmus
D) Kepler
E) Kristof Kolomb

Cevap : E) Kristof Kolomb

Açıklama : Cenevizli denizci Kristof Kolomb, dünyanın yuvarlak olduğuna inanıyor ve sürekli batıya giderek Hindistan’a (Doğu’ya) daha kısa yoldan ulaşabileceğini düşünüyordu. 1492’de İspanya adına çıktığı yolculukta ulaştığı toprakları Hindistan sansa da, aslında Amerika kıtasını (Bahamalar/Karayipler) keşfetmişti. Vasco da Gama Afrika’yı dolaşarak Hindistan’a varmış; Newton ve Kepler ise bilim insanlarıdır.

6. Arnold Toynbee’nin uygarlıkların ortaya çıkışını açıklarken başvurduğu iki anahtar kavram aşağıdakilerden hangileridir?

A) Besin üreticiliği-Hayvan yetiştiriciliği
B) Alet kullanımının gelişmesi-Tekerleğin İcadı
C) Maden işlemeciliği-Çiftçiliğin gelişmesi
D) Meydan Okuma-Karşılık
E) Din adamları sınıfının gelişimi-Tapınakların ortaya çıkması

Cevap : D) Meydan Okuma-Karşılık

Açıklama : İngiliz tarihçi Arnold Toynbee, “A Study of History” (Tarih Bilinci) adlı eserinde uygarlıkların doğuşunu ve gelişimini “Meydan Okuma ve Karşılık” (Challenge and Response) teorisiyle açıklar. Ona göre bir toplum, çevresel veya beşeri bir zorlukla (meydan okuma) karşılaştığında buna başarılı bir tepki (karşılık) verebilirse uygarlık doğar ve gelişir. Zorluk yoksa veya tepki verilemezse uygarlık oluşmaz.

7. Aşağıdakilerden hangisi Yunan uygarlığında “polis”i aşan bütünsel bir siyasi birlik geliştirme çabası olarak değerlendirilebilir?

A) Makedonyalı İskender’in seferleri
B) Temel besin maddelerinin ithal edilmesi
C) Kölelik kurumunun ortaya çıkması
D) Dinî kurumların ortaya çıkması
E) Felsefenin ortaya çıkması

Cevap : A) Makedonyalı İskender’in seferleri

Açıklama : Antik Yunan uygarlığı siyasi olarak parçalı bir yapıya, yani “Polis” adı verilen bağımsız şehir devletlerine (Atina, Sparta vb.) dayanıyordu. Bu şehirler arasında siyasi birlik yoktu. Makedonyalı İskender (Büyük İskender), Yunanistan’ı ve ardından Doğu’yu fethederek bu şehir devletlerini devasa bir imparatorluk çatısı altında birleştirmiş ve “Helenizm” adı verilen sentez bir uygarlık yaratarak dar kalıplı polis yapısını aşan evrensel bir siyasi birlik kurmuştur.

8. Eski çağ uygarlıkları arasında atlı arabayı stratejik bir silaha dönüştüren uygarlık aşağıdakilerden hangisidir?

A) Pers
B) Mısır
C) Hitit
D) Roma
E) Babil

Cevap : C) Hitit

Açıklama : Hititler, savaş teknolojisinde devrim yaratan hafif, manevra kabiliyeti yüksek ve üç kişilik (sürücü, kalkan tutucu, savaşçı) savaş arabalarını (Savaş Arabaları / Chariot) en etkin kullanan uygarlıktır. Bu teknoloji sayesinde Mısırlılara karşı Kadeş Savaşı’nda büyük bir üstünlük ve stratejik denge kurmuşlardır.

9. • Çok dilli bir imparatorluktur.
• Çok kültürlü bir imparatorluktur.
• Çok dinli bir imparatorluktur.
• Birden fazla yazı dilini kullanan bir imparatorluktur.
• Anadolu’da varlık göstermiştir.
Yukarıda verilen özellikler aşağıdaki uygarlıklardan hangisine aittir?

A) Sümer
B) Roma
C) Hitit
D) Mısır
E) İnka

Cevap : C) Hitit

Açıklama : Hitit İmparatorluğu, Anadolu’da kurulan ve “Bin Tanrılı İli” olarak bilinen, bünyesinde Luvice, Palaca, Hattice, Hurrice ve Akadca gibi birçok dilin konuşulduğu ve yazıldığı (hiyeroglif ve çivi yazısı) kozmopolit bir yapıydı. Farklı halkları ve inançları bünyesinde barındırması ve Anadolu merkezli olması, verilen özelliklerin tamamını Hititlere işaret etmektedir.

10. Aşağıdakilerden hangisi Anadolu’da ortaya çıkmamıştır?

A) Lidya Uygarlığı
B) Bizans İmparatorluğu
C) Osmanlı İmparatorluğu
D) Yunan Uygarlığı
E) Selçuklu Devleti

Cevap : D) Yunan Uygarlığı

Açıklama : Lidya (Manisa/Sardes), Osmanlı (Bilecik/Bursa), Türkiye Selçukluları (İznik/Konya) ve Bizans (İstanbul merkezli Doğu Roma) devletlerinin kuruluş ve/veya ağırlık merkezleri Anadolu coğrafyasıdır. Ancak “Yunan Uygarlığı”nın (Antik Yunan) doğuş yeri ve merkezi Yunanistan Yarımadası (Balkanlar), Girit ve Ege adalarıdır. Daha sonra Anadolu kıyılarına (İyonya) yayılmış olsalar da, uygarlığın kökeni ve ana merkezi Anadolu değildir.

11. Aşağıdakilerden hangisi Sanayi Devrimi’nin sonuçlarından biri değildir?

A) Köyden kente göç
B) Protestanlığın ortaya çıkışı
C) İşçi sınıfının ortaya çıkması
D) Ham madde ihtiyacının artması
E) İş gücüne duyulan ihtiyacın artması

Cevap : B) Protestanlığın ortaya çıkışı

Açıklama : Sanayi Devrimi 18. yüzyılın sonlarında (1750 sonrası) başlamıştır. Sonuçları arasında kentleşme, işçi sınıfı (proletarya), hammadde ve pazar ihtiyacı yer alır. Ancak “Protestanlığın ortaya çıkışı”, 16. yüzyılda (1517 – Martin Luther) gerçekleşen “Reform” hareketinin bir sonucudur. Yani Sanayi Devrimi’nden yaklaşık 250 yıl önce gerçekleşmiş dini bir olaydır, sanayileşmenin sonucu değildir.

12. Toprak sahibinin rantiye sahibi olması, toprak temelli üretim, daha geniş bir pazar için üretim değil de mahalli üretimim olması ve geçimlik üretim gibi olgular ve kavramlar aşağıdakilerden hangisinin temel özelliklerindendir?

A) Feodalizm
B) Korporatizm
C) İlkel komünizm
D) Sosyalizm
E) Kapitalizm

Cevap : A) Feodalizm

Açıklama : Feodalizm (Derebeylik), Orta Çağ’ın temel sosyo-ekonomik sistemidir. Bu sistemde ekonomi “toprağa” dayalıdır. Üretim, geniş pazarlar veya kâr için değil, o bölgenin (malikanenin) kendi kendine yetmesi (geçimlik ekonomi/kapalı tarım ekonomisi) için yapılır. Toprak sahibi (senyör), toprağı işleyenlerden rant elde eder. Kapitalizm pazar odaklıdır, Sosyalizm kamu mülkiyeti odaklıdır; Feodalizm ise yerel ve toprak odaklıdır.

13. Eski Çağ’da Roma, bir köy yerleşmesinden bir şehre ve bir kent devletine dönüşmüştür. Roma, daha sonrasında sırasıyla aşağıdakilerden hangisine dönüşerek bir siyaset ve yönetim merkezi haline gelmiştir?

A) İmparatorluk, Monarşi, Cumhuriyet
B) Monarşi, İmparatorluk, Cumhuriyet
C) Monarşi, Cumhuriyet, İmparatorluk
D) Cumhuriyet, Monarşi, İmparatorluk
E) İmparatorluk, Cumhuriyet, Monarşi

Cevap : C) Monarşi, Cumhuriyet, İmparatorluk

Açıklama : Roma tarihi siyasi rejim açısından üç ana döneme ayrılır:
1. Krallık (Monarşi) Dönemi (MÖ 753 – MÖ 509): Roma’nın kuruluşundan kralların kovulmasına kadar.
2. Cumhuriyet Dönemi (MÖ 509 – MÖ 27): Senato ve halk meclislerinin etkin olduğu dönem.
3. İmparatorluk Dönemi (MÖ 27 – MS 476/1453): Augustus ile başlayan ve tek adam yönetimine dayalı dönem.
Doğru kronolojik sıralama Monarşi -> Cumhuriyet -> İmparatorluk şeklindedir.

14. Anadolu coğrafyasındaki Eski Çağ uygarlıklarındaki şehirlerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

A) Madencilik merkezleridir.
B) Ticaret ve yönetim merkezleridir.
C) Üretim merkezleridir.
D) Liman şehirleridir.
E) Tarım merkezleridir.

Cevap : B) Ticaret ve yönetim merkezleridir.

Açıklama : Eski Çağ Anadolu şehirleri (Hattuşaş, Kültepe/Kaniş, Sardes vb.), genellikle stratejik yollar üzerinde kurulan, Asur Ticaret Kolonileri Çağı’ndan itibaren yoğun bir “ticaret” ağına ev sahipliği yapan ve aynı zamanda krallıkların idari başkentleri olan “yönetim” merkezleridir. Şehirleşme, tarımdan ziyade ticaretin ve bürokrasinin (yönetimin) gelişimiyle hızlanmıştır.

15. Aşağıdakilerden hangisi Mısır uygarlığının özelliklerinden biri değildir?

A) Ekonomide önceliğin ticaret olması
B) Tarım toplumu olması
C) Yönetimin merkezinde hemen her şeyden sorumlu firavunların bulunması
D) Hükümdarın insanüstü statüsü
E) Güçlü merkeziyetçilik

Cevap : A) Ekonomide önceliğin ticaret olması

Açıklama : Mısır uygarlığı, Nil Nehri’nin sunduğu verimli topraklar sayesinde var olmuştur ve tipik bir “Tarım Toplumu”dur. Ekonomi, Nil’in taşma dönemlerine göre ayarlanan tarımsal üretime dayanır. Ticaret de yapılmıştır ancak ekonominin “önceliği” ve temeli ticaret değil, tarımdır. (Ticaret önceliği daha çok Fenike, Lidya gibi uygarlıklar içindir). Diğer şıklar (Firavun, merkeziyetçilik, tanrı-kral) Mısır’ın temel özellikleridir.

16. Aydınlanma dönemi düşüncesi, Avrupa’da sert rüzgarlar estirmektedir. İdeolojik dokusunu Hristiyanlığın, özelde Katolikliğin oluşturduğu geleneksel, Orta Çağ’a ait düşünüş ve dünya kavrayışları Aydınlanmanın militan filozoflarınca sert bir eleştiriye tabi tutulmakta ve yeniden inşa edilmekte idi. Dinsel otoriteyi temsil eden ruhban sınıf, yönetim rolünü üstlenen aristokrasi eleştirilerden nasibini almaktadır.
Yukarıdaki açıklamalardan yola çıkılarak Aydınlanma dönemi düşüncesi ile ilgili aşağıdakilerden hangisine ulaşılabilir?

A) Aydınlama düşüncesinin ortaya çıkmasında coğrafi keşiflerin etkisi büyüktür.
B) Aydınlanma, Orta Çağ düşüncesine karşı eleştirel yaklaşımın yükseldiği bir dönemdir.
C) Aydınlanma düşüncesi kendisini Yunan tecrübesiyle özdeşleştirir.
D) Aydınlanma düşüncesi Endüstri Devrimi’nin ortaya çıkmasına sebep olmuştur.
E) Aydınlanma düşüncesi insanı merkeze alır.

Cevap : B) Aydınlanma, Orta Çağ düşüncesine karşı eleştirel yaklaşımın yükseldiği bir dönemdir.

Açıklama : Paragrafta açıkça belirtildiği üzere; Aydınlanma filozofları, Orta Çağ’a ait geleneksel düşünüşü, Hristiyanlık dogmalarını, dinsel otoriteyi (ruhban sınıfı) ve aristokrasiyi sert bir şekilde eleştirmişlerdir. Bu dönem, aklı ve bilimi esas alarak eski dogmatik yapıyı yıkan “eleştirel bir yaklaşımın” yükselişidir. Paragrafın ana fikri bu eleştirel duruştur.

17. Aşağıdakilerden hangisi Rönesans döneminde yaşanan gelişmelerden biri değildir?

A) Doğu ticaretinin canlanması
B) İşçi sınıfının ortaya çıkması
C) Antik Yunan metinlerine geri dönülmesi
D) Şehir cumhuriyetlerinin ortaya çıkması
E) Kilisenin otoritesinin sarsılması

Cevap : B) İşçi sınıfının ortaya çıkması

Açıklama : Rönesans (15. ve 16. yüzyıl), sanat ve bilimde yeniden doğuşu ifade eder. Antik Yunan metinlerine dönüş, kilise otoritesinin sorgulanması ve İtalya’daki şehir devletlerinin ticari zenginliği bu dönemin özellikleridir. Ancak “İşçi Sınıfı”nın (Proletarya) bir sosyal sınıf olarak ortaya çıkması, 18. yüzyılın sonlarında başlayan “Sanayi Devrimi”nin ve fabrikalaşmanın bir sonucudur. Rönesans döneminde henüz sanayi işçisi sınıfı yoktur.

18. …… denizaşırı yayılma politikalarıyla birlikte süreci etkin bir biçimde yönetme başarısı gösteren burjuva sınıfının eseridir.
Yukarıda boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) Rönesans
B) Haçlı Seferleri
C) Reform
D) Aydınlanmacı Düşünce
E) Modern Uygarlık

Cevap : E) Modern Uygarlık

Açıklama : Coğrafi Keşifler (denizaşırı yayılma) sonrası zenginleşen tüccar sınıfı (Burjuva), sermaye birikimi sağlamış ve feodal yapıyı çözerek kapitalist sistemi, sanayileşmeyi ve ulus devletleri doğurmuştur. Burjuvazinin ekonomik ve siyasi gücü ele geçirmesiyle şekillenen, rasyonel, endüstriyel ve küresel nitelikli bu yeni yapıya genel olarak “Modern Uygarlık” denir. (Rönesans ve Reform bu sürecin kültürel ayaklarıdır, ancak “eser” olarak tanımlanan nihai yapı modern uygarlıktır).

19. Uygarlık tarihi, siyasi iktidarların en fazla müdahale ettikleri stratejik alanlardan biridir. Tarihe müdahale, salt modern dönemle, modern grup ve aktörlerle sınırlı değildir. Tarihin en eski zamanlarından itibaren tarih bunun örnekleri ile doludur.
Buna göre siyasi iktidarların, uygarlık tarihine ve tarih yazımına müdahale etmelerinin en temel sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Dini otoritenin gücünü kaybetmesi
B) Ulus-devletlerin ortaya çıkması
C) Burjuva sınıfının ortaya çıkması
D) Savaşlarda yaşanan kayıplar
E) Siyasi iktidarların kendi meşruiyet kaynaklarını oluşturma çabası

Cevap : E) Siyasi iktidarların kendi meşruiyet kaynaklarını oluşturma çabası

Açıklama : Tarih boyunca krallar, imparatorlar ve modern devletler; tarihi kendi çıkarlarına göre yazdırmış veya manipüle etmişlerdir. Bunun temel amacı, kendi iktidarlarını haklı, köklü, gerekli ve kaçınılmaz göstermektir. Yani tarih, iktidarın halk üzerindeki otoritesini sağlamlaştıran bir “meşruiyet aracı” (yasallık/haklılık dayanağı) olarak kullanılmıştır.

20. Aşağıdakilerden hangisi Fernand Braudel’in tarih biliminin iş birliği içinde çalışması gerektiğini savunduğu disiplinlerden biri değildir?

A) Ekonomi
B) Antropoloji
C) Coğrafya
D) Biyoloji
E) Sosyoloji

Cevap : D) Biyoloji

Açıklama : Fransız Annales Okulu’nun en önemli temsilcisi Fernand Braudel, tarihi sadece siyasi olayların kronolojisi olmaktan çıkarıp “Bütünsel Tarih” anlayışını savunmuştur. Ona göre tarih; Coğrafya (mekan), Ekonomi (geçim), Sosyoloji (toplum) ve Antropoloji (kültür) gibi “sosyal bilimler”le sıkı bir iş birliği içinde olmalıdır. “Biyoloji” ise bir doğa bilimidir ve Braudel’in tarih metodolojisinde, sosyal bilimler kadar merkezi ve doğrudan bir iş birliği alanı olarak tanımlanmamıştır.