Türkiye’nin Toplumsal Yapısı 2024-2025 Bütünleme Soruları (Marka)

1. Sağlık Yönetimi ve Mevzuat Değişiklikleri

Türkiye’de sağlık sisteminin merkezi yapısı, verimliliği artırmak adına çeşitli dönemlerde yeniden yapılandırılmıştır. 2017 yılında yayımlanan 694 sayılı KHK ile daha önce bağlı kuruluş statüsünde olan Halk Sağlığı ve Kamu Hastaneleri Kurumları, Sağlık Bakanlığı’nın doğrudan hizmet birimlerine dönüştürülmüştür. 1961’deki “Sağlık Hizmetlerinin Sosyalleştirilmesi” sürecinde ise özellikle dikey örgütlenmelerin entegrasyonu ve pilot bölge seçimlerinde finansal zorluklar yaşanmıştır. Kamu personel rejimi açısından ise 2012 yılı, memurların toplu pazarlık hakkına kavuştuğu yasal bir dönüm noktasıdır.

2. Demografik Kuramlar ve Nüfusun Evrimi

Toplumsal yapının temelini oluşturan nüfus hareketleri, farklı teorik çerçevelerle açıklanır. C.P. Blacker’ın öncülüğünü yaptığı Demografik Geçiş Teorisi, sanayileşme ile birlikte doğum ve ölüm oranlarının nasıl dengelendiğini aşamalı olarak gösterir.

[Image of Demographic Transition Model stages]
Ekonomi odaklı bir yaklaşımla Karl Marx, kapitalist sistemde işsiz kitleyi “yedek işgücü ordusu” olarak tanımlamıştır. Türkiye’nin 1927 yılındaki ilk nüfus sayımında toplumun yaklaşık %75’i kırsal kesimde yaşarken, II. Dünya Savaşı sonrası Marshall Yardımları ile gelen traktörler tarımda makineleşmeyi hızlandırarak büyük bir iç göç dalgasını tetiklemiştir.

3. Yakın Tarih: 1993 “Kara Yıl” ve Siyasal Dinamikler

Türkiye Cumhuriyeti tarihinin en sancılı dönemlerinden biri olan 1993 yılı; Turgut Özal’ın vefatı, Uğur Mumcu suikastı ve Madımak Katliamı gibi olaylar silsilesi nedeniyle “kara yıl” olarak adlandırılır. Siyasal düşünce ekseninde, Osmanlı’nın son dönemindeki Batıcılık, Türkçülük ve İslamcılık akımları, Cumhuriyet dönemindeki inkılapların ideolojik kaynağını ve zeminini hazırlamıştır. 1928’deki Harf İnkılabı ise Türkiye’nin kültürel yönünü Avrupa ve Amerika bölgelerine yaklaştırmıştır.

4. Ekonomi ve Emek Piyasası Yapısı

2001 krizi sonrası uygulanan sıkı maliye politikaları kamu kesimi açıklarını kapatmış olsa da; enerji bağımlılığı ve yüksek faiz gibi faktörler cari açığın artışını sürdürmüştür. Emek piyasasında taşeronlaşma, kayıt dışılık ve yabancı kaçak işçilik temel sorunlar olarak kalmaya devam ederken; kentleşme süreçlerinde serbest bölge uygulamaları klasik sanayi kentleşmesinin bir nedeni değil, post-modern dönemin bir aracı olarak görülür.

5. Sosyal Kurumlar, Aile ve Sivil Toplum

Sivil toplumun mahiyeti üzerine John Locke, mülkiyetin korunmasına dayalı bir “toplum sözleşmesi” üzerinde dururken; Jürgen Habermas eleştirel aklın üretildiği Kamusal Alan kavramını geliştirmiştir. Aile sosyolojisinde, bir kadının aynı anda birden fazla erkekle evli olması Polyandry (Poliandri) terimiyle ifade edilir. Eğitim tarihinde ise 1924’te yürürlüğe giren Tevhid-i Tedrisat Kanunu, tüm eğitim kurumlarını Maarif Vekâleti altında birleştirerek öğretim birliğini sağlamıştır.

1. Sağlık Bakanlığı Bağlı Kuruluşlar arasında bulunan hangi iki kurum 694 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile hizmet birimlerine aktarılmıştır?

A) Sağlık Bilgi Sistemleri Genel Müdürlüğü ve Sağlık Araştırmaları Genel Müdürlüğü
B) Türkiye Hudut ve Sahiller Sağlık Genel Müdürlüğü ve Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu
C) Sağlık Yatırımları Genel Müdürlüğü ve Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü
D) Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü ve Denetim Hizmetleri Başkanlığı
E) Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü ve Kamu Hastaneleri Genel Müdürlüğü

Cevap : E) Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü ve Kamu Hastaneleri Genel Müdürlüğü

Açıklama : 2011 yılında 663 sayılı KHK ile kurulan “Türkiye Halk Sağlığı Kurumu” ve “Türkiye Kamu Hastaneleri Kurumu”, 2017 yılında çıkarılan 694 sayılı KHK ile tüzel kişilikleri sonlandırılarak kapatılmıştır. Bu kurumlar, Sağlık Bakanlığı merkez teşkilatı bünyesine alınarak “Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü” ve “Kamu Hastaneleri Genel Müdürlüğü” adı altında hizmet birimlerine dönüştürülmüştür. Bu değişiklik, sağlık yönetiminde çok başlılığı gidermek ve merkezden yönetimi güçlendirmek amacıyla yapılmıştır.

2. Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı İmparatorluğu’nda ve Türkiye Cumhuriyeti’nde uygulanan zorunlu iskân politikasının nedenlerinden biri değildir?

A) Ele geçirilen yerlerin Türkleştirilmesi
B) Ticaretin devam ettirilmesi
C) Bölgesel farklılıkların en aza indirilmesi
D) Ele geçirilen topraklarda yönetim ve denetimin sağlanması
E) Yol güvenliğinin sağlanması

Cevap : A) Ele geçirilen yerlerin Türkleştirilmesi

Açıklama :

3. Türkiye’de cari açığın 2001 sonrası artmasında aşağıdaki faktörlerden hangisi etkili olmamıştır?

A) Enerjide dışa bağımlılık
B) Kamu kesimi açıkları
C) İhracatın yapısı
D) Milli paranın aşırı değerlenmesi
E) Yüksek faiz

Cevap : B) Kamu kesimi açıkları

Açıklama : 2001 ekonomik krizi sonrasında uygulanan “Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı” ile sıkı maliye politikaları izlenmiş ve bütçe disiplini sağlanmıştır. Bu sayede kamu kesimi açıkları (bütçe açıkları) ciddi oranda azaltılmıştır. Ancak bu dönemde cari açık artmaya devam etmiştir; bunun nedenleri arasında enerjide dışa bağımlılık, ihracatın ithalata bağımlı yapısı (ara malı ithalatı), uygulanan kur politikası nedeniyle TL’nin değerlenmesi ve sıcak para girişini teşvik eden yüksek faizler yer alır. Yani kamu açığı cari açığın bir nedeni olmaktan çıkmıştır.

4. Cumhurbaşkanı Turgut Özal’ın da öldüğü ve cumhuriyet tarihinin en kara yıllarından biri kabul edilen yıl aşağıdakilerden hangisidir?

A) 1993
B) 1995
C) 1999
D) 2001
E) 1991

Cevap : A) 1993

Açıklama : 1993 yılı, Türkiye yakın tarihinin en karanlık ve olaylı yıllarından biri olarak hafızalara kazınmıştır. Bu yıl içinde Cumhurbaşkanı Turgut Özal şüpheli bir şekilde vefat etmiş, gazeteci Uğur Mumcu suikasta kurban gitmiş, Jandarma Genel Komutanı Eşref Bitlis uçağının düşmesi sonucu hayatını kaybetmiş, Sivas Madımak Katliamı ve Başbağlar Katliamı yaşanmış, ayrıca Bingöl’de 33 asker terör örgütü tarafından şehit edilmiştir. Tüm bu olaylar zinciri 1993 yılını “kara yıl” olarak nitelendirilmesine neden olmuştur.

5. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra tarımda makineleşmenin artmasındaki en büyük neden aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kuraklık
B) Sendikal mücadele
C) Demiryollarını yapılması
D) Kıbrıs Barış Harekâtı
E) Marshall yardımları

Cevap : E) Marshall yardımları

Açıklama : II. Dünya Savaşı sonrasında, 1948 yılından itibaren ABD tarafından Avrupa ülkelerine yönelik başlatılan Marshall Planı (Ekonomik Kalkınma Yardımı), Türkiye’de tarımsal yapıyı derinden etkilemiştir. Bu yardımlar kapsamında Türkiye’ye çok sayıda traktör (sayısı 1948’de 1.700 iken 1955’te 40.000’i aşmıştır) ve modern tarım aleti girmiştir. Bu durum tarımda makineleşmeyi hızlandırmış, ekilebilir alanları genişletmiş ancak aynı zamanda kırsal alanda işgücü fazlası yaratarak köyden kente göçü tetiklemiştir.

6. Nüfus fazlasını yedek işgücü ordusu olarak tanımlayan teorisyen kimdir?

A) Ester Boserup
B) Thomas Robert Malthus
C) Adam Smith
D) Karl Marx
E) Max Weber

Cevap : D) Karl Marx

Açıklama : Karl Marx, kapitalist üretim sistemini eleştirirken nüfus artışını sermaye birikimi süreciyle ilişkilendirir. Ona göre kapitalizm, işçi ücretlerini düşük tutabilmek için her zaman işsiz bir kitleye ihtiyaç duyar. İşsiz kalan bu kitleye “Sanayiin Yedek İşgücü Ordusu” (Reserve Army of Labor) adını verir. Marx’a göre nüfus fazlası doğal bir yasa değil, kapitalist sistemin yarattığı yapısal bir sonuçtur.

7. 1940’lı yıllarda dünya nüfusunda yaşanan artış sonucu gündeme gelen, sanayileşme ile doğum ve ölüm oranları ve dolayısıyla gelişme hızı arasındaki ilişkiyi açıklayan ve Blacker’in öncüsü olduğu nüfus teorisi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Demografik Geçiş Teorisi
B) Klasik Nüfus Teorisi
C) Malthusyen Nüfus Teorisi
D) Optimum Nüfus Teorisi
E) Doğurganlığın Ekonomisi Modeli

Cevap : A) Demografik Geçiş Teorisi

Açıklama : C.P. Blacker tarafından geliştirilen ve daha sonra Frank Notestein tarafından detaylandırılan “Demografik Geçiş Teorisi” (Demographic Transition Theory), toplumların sanayileşme ve modernleşme sürecinde nüfus yapılarının nasıl değiştiğini açıklar. Teoriye göre toplumlar üç aşamadan geçer: 1. Yüksek doğum ve ölüm oranları (geleneksel toplum), 2. Ölüm oranlarının düşmesiyle hızlı nüfus artışı (geçiş dönemi), 3. Doğum oranlarının da düşmesiyle düşük doğum ve ölüm oranları (modern toplum). Bu teori, nüfus dinamiklerini sosyo-ekonomik gelişmişlikle ilişkilendirir.

8. Aşağıdakilerden hangisi Türkiye’de emek piyasalarının güncel sorunları arasında yer almaz?

A) Ayrımcılık
B) Düşük işsizlik oranı
C) Taşeronlaşma
D) Kayıt dışılık
E) Yabancı kaçak işçilik

Cevap : B) Düşük işsizlik oranı

Açıklama : Türkiye emek piyasasının yapısal sorunları arasında kayıt dışı istihdam, taşeron işçilik, cinsiyet veya etnik kökene dayalı ayrımcılık ve göçmenlere dayalı ucuz/kaçak işçilik yer almaktadır. Ancak “Düşük işsizlik oranı” bir sorun değil, aksine hedeflenen olumlu bir ekonomik göstergedir. Türkiye’de işsizlik oranları (özellikle genç ve kadın işsizliği) kronik olarak yüksek seyretmektedir, dolayısıyla düşük işsizlik oranı mevcut durumu yansıtan bir özellik değildir.

9. Aşağıdakilerden hangisi sosyalizasyon döneminde karşılaşılan sorunlardan değildir?

A) Uygulamanın Doğu Anadolu bölgesinden başlaması
B) Anti-natalist nüfus politikalarına tepki
C) Sosyalizasyonun yeterli anlaşılamaması ve sosyalleştirme kavramına duyulan tepki
D) Dikey örgüt kuruluşlarının kaldırılmaması
E) DPT’den gerekli yatırım önceliği sağlanamaması

Cevap : B) Anti-natalist nüfus politikalarına tepki

Açıklama : 1961 yılında çıkarılan 224 sayılı “Sağlık Hizmetlerinin Sosyalleştirilmesi Hakkında Kanun”un uygulanmasında finansman eksikliği (DPT kaynak sorunu), kavramın siyasi olarak “sosyalizm” ile karıştırılıp tepki çekmesi, dikey örgütlenmenin (sıtma savaş, verem savaş gibi ayrı birimlerin) tam entegre edilememesi ve pilot bölge seçiminin (altyapısız Doğu illeri) zorlukları gibi sorunlar yaşanmıştır. Ancak “Anti-natalist (nüfus artışını azaltıcı) politikalara tepki”, sosyalleştirme programının idari bir sorunu değil, 1965 Nüfus Planlaması Kanunu ile ilgili ayrı bir toplumsal tartışma konusudur.

10. Sivil toplum kavramını kullanırken daha çok kamusal alan kavramını tercih eden ve kamusal alanı sivil toplum içerisinden çıkan özgül bir alan olarak değerlendiren yazar aşağıdakilerden hangisidir?

A) John Locke
B) Immanuel Kant
C) Alexis de Tocqueville
D) Rahl Dahrendorf
E) Jürgen Habermas

Cevap : E) Jürgen Habermas

Açıklama : Alman düşünür Jürgen Habermas, “Kamusallığın Yapısal Dönüşümü” adlı eserinde sivil toplum ile devlet arasında yer alan, vatandaşların müzakere ettiği, eleştirel aklın kullanıldığı bir “Kamusal Alan” (Public Sphere) kavramını geliştirmiştir. Habermas’a göre sivil toplum, bu kamusal alanın oluştuğu ve devlet otoritesinin denetlendiği rasyonel tartışma zeminidir.

11. Memurlara toplu pazarlık hakkı hangi yıl verilmiştir?

A) 2010
B) 2002
C) 2006
D) 2012
E) 2008

Cevap : D) 2012

Açıklama :

12. Osmanlı Devletinde açılan Darülmuallimin okulunun açılış amacı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Rüştiye okullarına öğretmen yetiştirmek
B) Sıbyan okullarına öğretmen yetiştirmek
C) İlkokullara öğretmen yetiştirmek
D) Üniversitelere öğretmen yetiştirmek
E) Askeri okullara öğretmen yetiştirmek

Cevap : A) Rüştiye okullarına öğretmen yetiştirmek

Açıklama : Tanzimat döneminde eğitimde modernleşme hamlesiyle birlikte açılan Rüştiye (ortaokul) mekteplerinin öğretmen ihtiyacını karşılamak amacıyla 16 Mart 1848 tarihinde “Darülmuallimin-i Rüşdi” (Erkek Öğretmen Okulu) açılmıştır. Bu kurum, Osmanlı’da öğretmen yetiştiren ilk modern eğitim kurumudur.

13. Tevhid-i Tedrisat kanunu hangi tarihte yürürlüğe girmiştir?

A) 1926
B) 1927
C) 1923
D) 1925
E) 1924

Cevap : E) 1924

Açıklama : Tevhid-i Tedrisat Kanunu (Öğretim Birliği Yasası), Türkiye Cumhuriyeti’nde eğitimin tek bir merkezden (Maarif Vekâleti/Milli Eğitim Bakanlığı) yönetilmesini sağlayan devrim kanunudur. 3 Mart 1924 tarihinde kabul edilerek yürürlüğe girmiştir. Bu kanunla medreseler kapatılmış ve eğitim laikleşmiştir.

14. XVIII. yüzyılda Osmanlı toplumunda öne çıkan sosyal zümre aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yeniçeriler
B) Köylüler
C) İlmiye (Ulema)
D) Kalemiye (Bürokrasi)
E) Ayanlar

Cevap : D) Kalemiye (Bürokrasi)

Açıklama :

15. “Batıcılık, Türkçülük ve İslamcılık akımları, II. Meşrutiyet sonrası İttihat ve Terakki Partili iktidar yıllarında iyi niyetli Osmanlı aydınları tarafından dile getirilmiş, devletun kurtuluşuna dair modernleşmeyi amaçlayan siyasi ve sosyal projeleri içeriyordu.”
Yukarıda sözü edilen akımların Cumhuriyete katkısı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Türk Halkı eğitilmiştir.
B) İnkılaplara zemin ve kaynak olmuştur
C) Hızlı modernleşme sağlamıştır.
D) Demokrasi karşıtı düşünceleri beslemiştir.
E) İsyanlara örnek olmuştur.

Cevap : B) İnkılaplara zemin ve kaynak olmuştur

Açıklama : Osmanlı’nın son döneminde ortaya çıkan bu fikir akımları (özellikle Türkçülük ve Batıcılık), Cumhuriyetin kurucu kadrolarının entelektüel altyapısını oluşturmuştur. Mustafa Kemal Atatürk ve arkadaşları, bu tartışmalardan süzülen fikirleri (ulus devlet, laiklik, modern hukuk) Cumhuriyet inkılaplarının temeli olarak kullanmışlardır. Dolayısıyla bu akımlar, yeni devletin ideolojik zeminini ve inkılapların kaynağını hazırlamıştır.

16. Türkiye’de 1927 yılında yapılan ilk nüfus sayımında kırsal nüfusun toplam nüfusa oranı yaklaşık ne kadardır?

A) 60
B) 25
C) 75
D) 90
E) 50

Cevap : C) 75

Açıklama : Cumhuriyetin ilk nüfus sayımı olan 1927 sayımına göre Türkiye’nin toplam nüfusu 13.6 milyon civarındadır. Bu nüfusun yaklaşık yüzde 75,8’i köylerde (kırsal kesimde), yüzde 24,2’si ise şehir ve kasaba merkezlerinde yaşamaktaydı. Türkiye o dönemde ağırlıklı olarak bir tarım toplumuydu.

17. Arap harflerinin kaldırılmasından sonra Latin yazı sistemine geçilmesi aşağıdaki kültür bölgelerinden hangisine yakınlaşmayı sağlamıştır?

A) Ortadoğu
B) SSCB
C) Avrupa ve Amerika
D) Afrika
E) Uzakdoğu

Cevap : C) Avrupa ve Amerika

Açıklama : 1 Kasım 1928’de gerçekleştirilen Harf İnkılabı ile Arap alfabesi yerine Latin kökenli Yeni Türk Alfabesi kabul edilmiştir. Bu değişiklik, Türkiye’nin yüzünü Batı medeniyetine (Avrupa ve Amerika kültür bölgesine) dönmesini, Batı dillerini öğrenmenin kolaylaşmasını ve bilimsel/kültürel etkileşimin artmasını sağlamıştır.

18. Aşağıdaki yazarlardan hangisi, fertlerin sahip oldukları mülkiyetlerini korumak için kendi aralarında gerçekleştirdikleri sözleşme ile kurdukları bütünlüğe “sivil toplum” adını vermektedir?

A) Rahl Dahrendorf
B) Jürgen Habermas
C) John Locke
D) Immanuel Kant
E) Alexis de Tocqueville

Cevap : C) John Locke

Açıklama : Liberalizmin babası sayılan John Locke, doğa halinden sivil topluma geçişi “Toplum Sözleşmesi” ile açıklar. Locke’a göre insanlar, doğuştan sahip oldukları doğal haklarını (hayat, hürriyet ve özellikle mülkiyet) daha iyi koruyabilmek için devleti ve sivil toplumu kurmuşlardır. Onun sivil toplum tanımının merkezinde “mülkiyetin korunması” yer alır.

19. Aşağıdakilerden hangisi klasik kentleşmenin nedenlerinden biri değildir?

A) Demografik hareketliliğin yüksek olması
B) Tarımda teknolojinin kullanılması
C) Serbest bölge uygulamalarının yaygın olması
D) Ulaşım imkânlarının gelişmesi
E) İş imkânlarının artması

Cevap : C) Serbest bölge uygulamalarının yaygın olması

Açıklama : Klasik kentleşme (Sanayi Devrimi sonrası 19. ve 20. yüzyıl başı), tarımda makineleşmeyle açığa çıkan işgücünün (itici güç), sanayileşen kentlerdeki iş imkanlarına (çekici güç) ve gelişen ulaşımla şehirlere göç etmesiyle oluşmuştur. “Serbest bölge uygulamaları” ise küreselleşme süreciyle (1980 sonrası) yaygınlaşan, post-modern veya neo-liberal döneme ait ekonomik bir araçtır; klasik sanayi kenti oluşumunun temel bir nedeni değildir.

20. Aşağıdaki evlilik biçimlerinden hangisi, bir kadının birden çok erkek ile evlenmesini ifade etmektedir?

A) Exogamy
B) Endogamy
C) Monogamy
D) Polyandry
E) Polygany

Cevap : D) Polyandry

Açıklama : Sosyolojik ve antropolojik terimlerde:
* **Polyandry (Poliandri):** Bir kadının aynı anda birden fazla erkekle evli olması (Çok kocalılık).
* **Polygyny (Polijini):** Bir erkeğin aynı anda birden fazla kadınla evli olması (Çok karılılık).
* **Polygamy (Poligami):** Çok eşliliğin genel adıdır.
* **Monogamy:** Tek eşlilik.
* **Exogamy:** Dıştan evlilik.
Soruda “kadının birden çok erkekle evlenmesi” sorulduğu için doğru cevap Polyandry’dir.