Mikro İktisat 2025-2026 Final Soruları

Tüketici Teorisi: Esneklik, Etkiler ve Talep Kanunu

İktisadi analizin temelinde yer alan Talep Kanunu, bir malın fiyatı ile talep edilen miktarı arasındaki ters yönlü ilişkiyi tanımlar. Bu duyarlılık derecesi Talebin Fiyat Esnekliği ile ölçülür. Bir malın fiyatı değiştiğinde tüketici üzerinde iki temel etki oluşur: İkame ve Gelir Etkisi. Normal mallarda her iki etki aynı yöndeyken, düşük mallarda gelir etkisi negatiftir. Eğer negatif gelir etkisi, negatif ikame etkisinden daha büyükse, karşımıza talep kanununa aykırı hareket eden ve Giffen Malı olarak adlandırılan özel durumlar çıkar. Ancak gelir etkisi ikame etkisinden küçük kaldığı sürece talep kanunu geçerliliğini korur.

İş gücü piyasasında ise Geriye Bükümlü Emek Arz Eğrisi, ücret artışının bir noktadan sonra boş zamanın değerini artırarak çalışma süresini azaltması durumunu açıklar. Tüketicilerin ve üreticilerin kararlarının tüm piyasalarda eş anlı olarak nasıl dengeye ulaştığını inceleyen yaklaşım ise Genel Denge Analizi olarak adlandırılır.

Üretim Analizi ve Maliyet Yapıları

Üretim sürecinde verimlilik, Azalan Verimler Kanunu ile şekillenir. Sabit girdilere eklenen her birim değişken faktörün (işçi) verimliliği bir noktadan sonra azalmaya başlar; bu da Ortalama Değişken Maliyet (AVC) ve Marjinal Maliyet (MC) eğrilerinin karakteristik U biçiminde olmasına yol açar. Öte yandan, üretim miktarı arttıkça toplam sabit maliyetlerin daha fazla birime bölünmesi nedeniyle Ortalama Sabit Maliyet (AFC) eğrisi sürekli azalan, negatif eğimli bir yapı sergiler.

Üreticiler için aynı üretim miktarını sağlayan farklı girdi bileşimlerini gösteren Eş Ürün Eğrileri, azalan marjinal teknik ikame oranı nedeniyle orijine göre dışbükeydir. Ekonominin üretim sınırlarını gösteren Üretim İmkanları Eğrisi (PPC) ise artan fırsat maliyetleri nedeniyle orijine göre içbükey bir yapıdadır. Üreticiler arasındaki dengenin sağlandığı noktaların birleşimi ise Üretim Sözleşmesi Eğrisi’ni oluşturur.

Piyasa Yapıları ve Stratejik Dengeler

Piyasalar satıcı sayılarına ve ürün niteliklerine göre sınıflandırılır. Az sayıda satıcının bulunduğu Oligopol piyasalarında firmalar birbirlerinin kararlarından doğrudan etkilenirler. Tam Rekabet ve Tekelci Rekabet piyasalarında ise giriş-çıkış serbestisi nedeniyle firmalar uzun dönemde sadece normal kâr elde edebilirler. Bir firmanın zarar etmesine rağmen üretime devam edip etmeyeceğine karar verdiği Kapanma Noktası, Ortalama Değişken Maliyetin (AVC) minimum olduğu seviyedir.

Tekelci (Monopol) bir yapıda, firma fiyatı düşürmeden daha fazla satış yapamadığı için Marjinal Hasılat (MR) her zaman fiyattan ve ortalama hasılattan küçüktür. Devlet, tekelin etkinsizliğini gidermek amacıyla Marjinal Maliyet Fiyatlaması gibi yöntemlerle müdahale edebilir. Bu müdahale genellikle Talep ve MC eğrilerinin kesiştiği noktada sosyal refahı maksimize etmeyi amaçlar.

Faktör Talebi ve Vergi Yansıması

Üretim faktörlerine olan talep, o faktörle üretilen malın talebinden türetilen bir Türev Talep’tir. Faktör verimliliği ve diğer faktörlerin fiyatları bu talebi doğrudan etkilerken, malın kalitesi gibi nicel olmayan unsurlar standart faktör talebi modelinin dışındadır. Piyasa müdahalelerinden biri olan vergilerde ise yükün kimin üzerinde kalacağı esnekliklere bağlıdır. Örneğin, bir malın Talep Esnekliği Sonsuz (tam esnek) ise, üretici fiyatı artıramayacağı için verginin tamamını kendisi üstlenmek zorunda kalır. Aksine, piyasaya yeni üreticilerin girmesi arz eğrisini sağa kaydırarak fiyatların düşmesine ve miktarın artmasına zemin hazırlar.

1. Pozitif gelir etkisinin negatif ikame etkisinden küçük olduğu bir mal için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Giffen bir maldır.
B) Talep kanunu geçerlidir.
C) Telafi edilmiş talep eğrisinin eğimi alışılmış talep eğrisinin eğiminden daha küçüktür.
D) Hem düşük hem normal bir maldır.
E) Alışılmış talep eğrisinin esnekliği telafi edilmiş talep eğrisinin esnekliğinden daha düşüktür.

Cevap : A) Giffen bir maldır.

Açıklama : İktisatta bir malın fiyatı düştüğünde iki etki ortaya çıkar: İkame Etkisi (mal ucuzladığı için daha çok alınır – her zaman negatiftir yani ters yönlüdür) ve Gelir Etkisi (reel gelir arttığı için malın niteliğine göre alım değişir). Normal mallarda her iki etki de tüketimi artırır. Düşük mallarda ise gelir etkisi negatiftir (gelir artınca talep azalır). Giffen malı, çok özel bir düşük mal türüdür; fiyatı düştüğünde gelir etkisi o kadar güçlü ve ters yöndedir ki, ikame etkisini bastırır ve toplamda tüketim azalır (Talep kanununa aykırı, pozitif eğimli talep eğrisi). Soruda “Pozitif gelir etkisinin negatif ikame etkisinden küçük olduğu” belirtiliyor (Not: Sorudaki “pozitif gelir etkisi” ifadesi normal malı çağrıştırsa da, bağlam düşük mal analizidir; eğer gelir etkisi ikame etkisinden küçükse, net etki hala ikame yönündedir ve talep kanunu işler). Bu durumda mal Giffen malı olamaz, çünkü Giffen malı olabilmesi için ters yönlü gelir etkisinin ikame etkisinden büyük olması gerekir.

2. Tam rekabetçi bir firmanın kısa dönemde kapanma noktası aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ortalama toplam maliyetin minimum olduğu noktadır.
B) Ortalama değişken maliyetin minimum olduğu noktadır.
C) Toplam değişken maliyetin minimum olduğu noktadır.
D) Ortalama sabit maliyetin minimum olduğu noktadır.
E) Toplam sabit maliyetin minimum olduğu noktadır.

Cevap : B) Ortalama değişken maliyetin minimum olduğu noktadır.

Açıklama : Tam rekabet piyasasında bir firma, zarar etse bile kısa dönemde üretime devam edebilir; ta ki fiyat, değişken maliyetleri bile karşılayamayacak seviyeye düşene kadar. Çünkü sabit maliyetler (kira vb.) üretim dursa da ödenmek zorundadır. Eğer fiyat (P), Ortalama Değişken Maliyetin (AVC) minimum noktasına eşitse, firma sadece değişken masraflarını çıkarıyor demektir. Fiyat bunun bir kuruş altına düştüğünde, firma her ürettiği birim için cebinden para harcamak zorunda kalır ve bu noktada üretimi durdurur (kapanır). Bu nedenle AVC’nin minimum noktası firmanın “Kapanma Noktası”dır.

3. I. Tam Rekabet
II. Tekelci Rekabet
III. Oligopol
IV. Tekel
Yukarıda belirtilen piyasalardan hangilerinde uzun dönemde firmalar aşırı kâr elde etmez?

A) I, III, IV
B) I ve II
C) I, II, IV
D) II ve IV
E) I ve IV

Cevap : B) I ve II

Açıklama : “Aşırı Kâr” (Ekonomik Kâr), piyasaya giriş engellerinin olduğu piyasalarda uzun dönemde korunabilir.
– Tam Rekabet ve Tekelci Rekabet piyasalarında, piyasaya giriş-çıkış serbesttir veya nispeten kolaydır. Eğer bu piyasalarda kısa dönemde aşırı kâr varsa, bu kârı gören yeni firmalar piyasaya girer, arz artar, fiyatlar düşer ve kârlar “Normal Kâr” seviyesine (Sıfır Ekonomik Kâr) inene kadar bu süreç devam eder.
– Oligopol ve Tekel piyasalarında ise giriş engelleri olduğu için firmalar uzun dönemde de aşırı kâr elde etmeye devam edebilirler.

4. Ortalama sabit maliyet eğrisinin şekli hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

A) Pozitif eğimlidir.
B) Negatif eğimlidir.
C) Yatay eksene paraleldir.
D) Düşey eksene iç bükeydir.
E) Yatay eksene iç bükeydir.

Cevap : B) Negatif eğimlidir.

Açıklama : Ortalama Sabit Maliyet (AFC), Toplam Sabit Maliyetin (TFC) üretim miktarına (Q) bölünmesiyle bulunur (AFC = TFC / Q). TFC sabittir (örneğin kira 10.000 TL). Üretim miktarı (Q) arttıkça, bu sabit maliyet daha fazla ürüne bölünür ve birim başına düşen pay sürekli azalır. Bu nedenle AFC eğrisi, sol yukarıdan sağ aşağıya doğru inen, eksenlere asimptotik olarak yaklaşan (hiperbolik) ve sürekli azalan yani negatif eğimli bir eğridir.

5. Herhangi bir maldan talep edilen miktarın, aynı malın fiyatındaki değişmeye olan duyarlılık derecesine ne ad verilir?

A) Talebin fiyat esnekliği
B) Arzın fiyat esnekliği
C) Talebin gelir esnekliği
D) Arzın gelir esnekliği
E) Talebin çapraz esnekliği

Cevap : A) Talebin fiyat esnekliği

Açıklama : Esneklik (Elasticity), bir değişkendeki değişime diğer değişkenin ne kadar tepki verdiğini (duyarlılığını) ölçer. Soruda “talep edilen miktar”ın “malın fiyatındaki” değişime tepkisi sorulmaktadır. Bu tanım, iktisadın en temel kavramlarından biri olan “Talebin Fiyat Esnekliği”dir. (Gelir esnekliği gelire, çapraz esneklik başka malın fiyatına duyarlılığı ölçer).

6. Ortalama değişken maliyet eğrisinin U biçiminde olmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Azalan verimler kanunu’dur.
B) Azalan marjinal fayda kanunu’dur.
C) Sabit verimler kanunu’dur.
D) Artan verimler kanunu’dur.
E) Artan marjinal fayda kanunu’dur.

Cevap : A) Azalan verimler kanunu’dur.

Açıklama : Kısa dönem maliyet eğrilerinin (MC, AVC, ATC) U şeklinde olmasının temel nedeni “Azalan Verimler Kanunu”dur. Başlangıçta üretim arttıkça verimlilik artar ve maliyetler düşer (artan verimler). Ancak belirli bir noktadan sonra, sabit faktörlere (makine, arazi) eklenen her yeni değişken faktör (işçi), toplam üretime daha az katkı sağlamaya başlar (marjinal verimlilik düşer). Verimlilik düştükçe, birim maliyetler (AVC) artmaya başlar ve eğri yukarı kıvrılarak U şeklini alır.

7. Aşağıdakilerden hangisi eş ürün eğrilerinin özelliklerinden biri değildir?

A) Birbirini kesmezler.
B) Orijine göre dış bükeydirler.
C) Sol yukarıdan sağ aşağıya inerler.
D) Negatif eğimli olmalarının nedeni azalan marjinal teknik ikame oranıdır.
E) Orijine göre iç bükeydirler.

Cevap : E) Orijine göre iç bükeydirler.

Açıklama : Eş Ürün Eğrileri (Isocost), aynı üretim miktarını sağlayan farklı girdi bileşimlerini gösterir. Özellikleri şunlardır: 1) Negatif eğimlidirler (bir girdiyi azaltınca diğerini artırmak gerekir), 2) Birbirlerini kesmezler, 3) Orijinden uzaklaştıkça daha yüksek üretim düzeyini gösterirler, 4) Orijine göre dışbükeydirler (Konveks). Bu dışbükeyliğin nedeni “Azalan Marjinal Teknik İkame Oranı”dır (bir girdiyi ikame etmek gittikçe zorlaşır). Dolayısıyla “Orijine göre iç bükeydirler” (Konkav) ifadesi yanlıştır.

8. Aşağıdakilerden hangisi az sayıda satıcı ve çok sayıda alıcının bulunduğu piyasa türüdür?

A) Tekel
B) Tekelci rekabet
C) Monopson
D) Oligopol
E) Tam rekabet

Cevap : D) Oligopol

Açıklama : Piyasa yapıları satıcı sayısına göre sınıflandırılır:
– Tekel (Monopol): Tek satıcı.
– Oligopol: Az sayıda satıcı (birbirinin kararlarından etkilenirler).
– Tekelci Rekabet: Çok sayıda satıcı (farklılaştırılmış ürün).
– Tam Rekabet: Çok sayıda satıcı (homojen ürün).
– Monopson: Tek alıcı.
Soruda “az sayıda satıcı” dendiği için doğru cevap Oligopol’dür (Örn: GSM operatörleri, Otomobil üreticileri).

9. Ücret düzeyinin sürekli arttığı bir durumda iş gücünün, emek arzını önce artırması daha sonra da azaltması iktisat literatüründe nasıl adlandırılır?

A) C eğrisi
B) Azalan verimler yasası
C) Değişken esnekliğe sahip arz eğrisi
D) Geriye bükümlü emek arz eğrisi
E) Gelir ve ikame etkisi analizi

Cevap : D) Geriye bükümlü emek arz eğrisi

Açıklama : Bireysel emek arz eğrisi, ücretler arttıkça önce pozitif eğimlidir (İkame etkisi > Gelir etkisi; boş zaman pahalılaşır, kişi daha çok çalışır). Ancak ücretler belli bir seviyenin üzerine çıktığında, kişi “zaten yeterince zenginim, artık daha fazla paraya değil boş zamana ihtiyacım var” der (Gelir etkisi > İkame etkisi). Bu noktadan sonra ücret artsa bile kişi çalışma saatlerini azaltır. Bu durum, emek arz eğrisinin geriye doğru kıvrılmasına neden olur, buna “Geriye Bükümlü Emek Arz Eğrisi” denir.

10. Marjinal hasılat eğrisini firmaya ait aşağıdaki fonksiyonların hangisinden türetmek mümkündür?

A) Üretim
B) Talep
C) Ortalama değişken maliyet
D) Arz
E) Marjinal maliyet

Cevap : B) Talep

Açıklama : Marjinal Hasılat (MR), satılan son birimin toplam hasılata katkısıdır. Firmanın ne kadar satacağı ve hangi fiyattan satacağı, tüketicilerin o mala olan talebine bağlıdır. Firmanın karşı karşıya olduğu Talep Eğrisi (aynı zamanda Ortalama Hasılat AR eğrisidir), fiyat ile miktar arasındaki ilişkiyi gösterir. Toplam Hasılat (TR = P x Q) talep fonksiyonundan elde edilir ve Marjinal Hasılat (MR) da Toplam Hasılatın türevi alınarak bulunur. Dolayısıyla MR, talep fonksiyonundan türetilir.

11. Ekonomideki tüm mal ve üretim faktörlerinin piyasa fiyatları arasındaki karşılıklı ilişkiyi inceleyen analiz aşağıdakilerden hangisidir?

A) IS-LM analizi
B) Neo klasik analiz
C) Genel denge analizi
D) Arz talep analizi
E) Serbest piyasa analizi

Cevap : C) Genel denge analizi

Açıklama : İktisadi analizler ikiye ayrılır: 1) Kısmi Denge Analizi (Alfred Marshall): Sadece bir piyasadaki değişimi, diğer piyasaları sabit varsayarak (ceteris paribus) inceler. 2) Genel Denge Analizi (Leon Walras): Ekonomideki tüm piyasaların (mal, emek, sermaye) birbirini etkilediğini kabul eder ve tüm piyasalarda eş anlı olarak dengenin nasıl oluştuğunu, fiyatların karşılıklı etkileşimini inceler.

12. Aşağıdakilerden hangisi tekelci firmanın, bütün üretim düzeyleri için geçerlidir?

A) Marjinal hasılat, ortalama hasılattan küçüktür.
B) Marjinal hasılat, ortalama hasılattan büyüktür.
C) Marjinal hasılat, fiyata eşittir.
D) Marjinal hasılat, fiyattan büyüktür.
E) Marjinal hasılat, ortalama hasılata eşittir.

Cevap : A) Marjinal hasılat, ortalama hasılattan küçüktür.

Açıklama : Tekelci (Monopol) firma, piyasadaki tek satıcı olduğu için piyasa talep eğrisi ile karşı karşıyadır ve bu eğri negatif eğimlidir (fiyatı düşürmeden daha fazla satamaz). Firma daha fazla satmak için fiyatı düşürdüğünde, sadece son sattığı birimin fiyatı değil, önceki birimlerin fiyatı da düşer. Bu nedenle, satılan son birimden elde edilen ek gelir (Marjinal Hasılat – MR), o birimin satış fiyatından (Ortalama Hasılat – AR = P) her zaman daha küçük olur. Grafiksel olarak MR eğrisi, Talep (AR) eğrisinin altında seyreder.

13. Aşağıdakilerden hangisi talep kanununu tanımlar?

A) Diğer koşullar sabitken satılmak istenen mal miktarı ile fiyat arasındaki doğru yönlü ilişkidir.
B) Diğer koşullar sabitken satılmak istenen mal miktarı ile fiyat arasındaki ters yönlü ilişkidir.
C) Diğer koşullar sabitken satın alınmak istenen mal miktarı ile gelir arasındaki doğru yönlü ilişkidir.
D) Diğer koşullar sabitken satın alınmak istenen mal miktarı ile fiyat arasındaki doğru yönlü ilişkidir.
E) Diğer koşullar sabitken satın alınmak istenen mal miktarı ile fiyat arasındaki ters yönlü ilişkidir.

Cevap : E) Diğer koşullar sabitken satın alınmak istenen mal miktarı ile fiyat arasındaki ters yönlü ilişkidir.

Açıklama : Talep Kanunu, tüketicilerin davranışını ifade eden temel yasadır. Ceteris paribus (diğer şartlar sabitken), bir malın fiyatı arttığında talep edilen miktar azalır; fiyatı düştüğünde ise talep edilen miktar artar. Yani fiyat ile miktar arasında ters yönlü (negatif) bir ilişki vardır.

14. Orijine göre içbükey üretim imkanları eğrisi, aşağıdakilerden hangisinin sonucudur?

A) Gelişen teknolojinin
B) Azalan fırsat maliyetinin
C) Artan fırsat maliyetinin
D) Sabit fırsat maliyetinin
E) İkame malların maliyetinin

Cevap : C) Artan fırsat maliyetinin

Açıklama : Üretim İmkanları Eğrisi (PPC), bir ekonominin üretebileceği maksimum mal bileşimlerini gösterir. Eğrinin orijine göre içbükey (konkav – dışa doğru şişkin) olması, bir maldan daha fazla üretmek için diğer maldan vazgeçilmesi gereken miktarın giderek arttığını gösterir. Buna “Artan Fırsat Maliyeti Yasası” denir. Kaynaklar her üretimde aynı verimlilikte olmadığı için (örneğin tarlayı fabrikaya çevirmek gibi), dönüşüm zorlaşır ve maliyet artar. (Sabit fırsat maliyeti olsaydı eğri düz çizgi olurdu).

15. Üzerindeki noktalarda üreticiler arasında dengenin sağlandığı eğri aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sözleşme eğrisi
B) Fayda olanakları eğrisi
C) Dönüşüm eğrisi
D) Üretim imkanları eğrisi
E) Üretim sözleşmesi eğrisi

Cevap : E) Üretim sözleşmesi eğrisi

Açıklama :

16. I. Talep edilen mal miktarı
II. Talep edilen malın kalitesi
III. Faktörlerin verimliliği
IV. Diğer faktörlerin fiyatı
Yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri faktör talebini etkilemez?

A) Yalnız III
B) Yalnız IV
C) I ve III
D) Yalnız I
E) Yalnız II

Cevap : E) Yalnız II

Açıklama : Faktör talebi (örneğin işçi veya makine talebi), “Türev Talep”tir; yani o faktörle üretilen malın talebine bağlıdır.
– I. Mal miktarı artarsa, onu üretecek faktör talebi artar (Etkiler).
– III. Faktör verimliliği artarsa (MPP), faktörün değeri artar ve talep değişir (Etkiler).
– IV. Diğer faktörlerin fiyatı (ikame veya tamamlayıcı faktörler), o faktörün talebini değiştirir (Etkiler).
– II. Ancak tüketicinin talep ettiği “malın kalitesi”, doğrudan faktör talebi teorisinin (marjinal verimlilik teorisi) bir değişkeni değildir; kalite bir ürün özelliğidir, faktör talebini belirleyen nicel bir değişken (fiyat, miktar, verimlilik) değildir.

17.

Yukarıdaki şekil tekel (monopol) piyasasına devlet müdahalesini göstermektedir. Müdahale sonrası firma dengesi aşağıdaki noktaların hangisinde oluşacaktır?

A) A noktası
B) D noktası
C) B noktası
D) C noktası
E) E noktası

Cevap : D) C noktası

Açıklama :

18. Bir firmanın sattığı ilave bir birim malın toplam hasılatta meydana getirdiği artışa ne ad verilmektedir?

A) Toplam Kar
B) Marjinal Faylda
C) Toplam Kar
D) Marjinal Hasılat
E) Marjinal maliyet

Cevap : D) Marjinal Hasılat

Açıklama : İktisatta “Marjinal” kelimesi her zaman “ilave bir birimdeki değişim” anlamına gelir. Satılan son birimin (ilave bir birimin), firmanın kasasına giren toplam parada (toplam hasılatta) yarattığı değişime “Marjinal Hasılat” (Marginal Revenue – MR) denir.

19. Aşağıdaki durumların hangisinde verginin tümü üretici tarafından karşılanacaktır?

A) Arz esnekliği sonsuz ise
B) Talep esnekliği sıfır ise
C) Talep esnekliği sonsuz ise
D) Talep esnekliği arz esnekliğinden büyük ise
E) Talep esnekliği arz esnekliğinden küçük ise

Cevap : C) Talep esnekliği sonsuz ise

Açıklama : Vergi yansıması esnekliklere bağlıdır. Kural şudur: “Esnekliği az olan (zor durumda olan) vergiyi öder”.
– Eğer Talep Esnekliği Sonsuz (Tam Esnek) ise; tüketiciler fiyattaki en ufak bir artışta o malı almayı tamamen bırakırlar (alternatifleri çoktur). Bu durumda üretici, vergiyi fiyata yansıtamaz (zammı tüketiciye yükleyemez). Mecburen verginin tamamını kendi cebinden (kârından) ödemek zorunda kalır. (Tersi durumda, talep esnekliği sıfır olsaydı, verginin tümünü tüketici öderdi).

20. Aşağıdakilerden hangisi arz eğrisinin sağa doğru kaymasına neden olmaktadır?

A) Üreticilerin ürettikleri malın fiyatının gelecekte artacağını düşünmeleri
B) Üretim maliyetlerinin artması
C) Üretici sayısının artması
D) Malın fiyatının düşmesi
E) Malın fiyatının artması

Cevap : C) Üretici sayısının artması

Açıklama : Arz eğrisinin “Sağa Kayması”, arzın artması demektir (aynı fiyattan daha çok mal satılması).
– A) Gelecekte fiyat artacaksa, üretici şimdi satmaz, stok yapar -> Arz azalır (Sola kayar).
– B) Maliyet artarsa kâr düşer -> Arz azalır (Sola kayar).
– D ve E) Malın kendi fiyatındaki değişim eğriyi kaydırmaz, “eğri üzerinde” hareket yaratır.
– C) Piyasaya yeni firmaların girmesi (Üretici sayısının artması), toplam üretimi artırır ve piyasa arz eğrisini sağa kaydırır.