Kültür Sosyolojisi ve Kültürel Çalışmalar 2025-2026 Final Soruları

Kültürel Hegemonya ve Rıza Üretimi

Kültür sosyolojisinin en temel kavramlarından biri olan Hegemonya, Antonio Gramsci tarafından geliştirilmiştir. Bu kavram, egemen sınıfın sadece zor kullanarak değil, aynı zamanda eğitim, medya ve din gibi kurumlar aracılığıyla kendi dünya görüşünü topluma empoze ederek “rıza üretmesi” sürecini açıklar. Louis Althusser bu yapıyı Devletin İdeolojik Aygıtları (DİA) olarak kavramsallaştırmıştır. Ordu ve polis gibi “baskı aygıtlarından” farklı olarak DİA; okul ve aile gibi yapılar üzerinden ideolojiyi yeniden üretir. Modern tipografik düzenlemelerde ise Jan Tschichold, “Başat – Bağıllık” ilkesinin yeni çağın belirleyicisi olacağını savunarak kültürel ifadenin görsel boyutuna vurgu yapmıştır.

Birmingham Okulu ve Kültürel İncelemeler

Çağdaş Kültürel İncelemeler Merkezi (CCCS) veya bilinen adıyla Birmingham Okulu, kültürü yüksek ve alçak olarak ayırmak yerine popüler kültürü ve işçi sınıfı pratiklerini inceleme merkezine almıştır. Okulun en etkili ismi Stuart Hall, medya iletilerinin nasıl anlamlandırıldığını açıklayan “Kodlama ve Kod-Açımı” modelini geliştirmiştir. Hall; ırk, kimlik ve etnisite meselelerini kültürel çalışmaların merkezine yerleştirerek 20. yüzyılın en büyük medya kuramcılarından biri olmuştur. Bu ekol, köy topluluklarından ziyade kentsel, endüstriyel ve alt kültür odaklı araştırmalara öncelik verir.

Bourdieu ve Habitus: Toplumsal Alanın Anatomisi

Fransız sosyolog Pierre Bourdieu, kültürü bireyin toplumsal konumunu belirleyen bir sermaye türü olarak ele alır. Bireyin toplumsal dünyayı algılama ve eyleme geçme şemaları olan Habitus ve bu mücadelenin gerçekleştiği Alan (Field) kavramları, sınıfsal farklılıkların nasıl kalıcı hale geldiğini açıklar. Kültür, sadece maddi değil manevi unsurlardan da oluşur; ancak William Ogburn’un Kültürel Gecikme (Cultural Lag) teorisinde belirttiği gibi, maddi kültür unsurları manevi unsurlardan (hukuk, ahlak, din) çok daha hızlı değişerek toplumsal bir uyumsuzluk yaratır.

Gündelik Yaşamın Dramaturjisi ve Sembolik Etkileşim

Mikrososyolojinin öncüsü Erving Goffman, toplumsal etkileşimi bir tiyatro sahnesine benzettiği Dramaturji yaklaşımıyla tanınır. “Günlük Yaşamda Benliğin Sunumu” adlı eserinde, bireylerin toplum içindeki rollerini birer oyuncu gibi sergilediklerini anlatır. İnsan hislerinden ve irrasyonel yönlerden beslenen duygu kavramı, kültürün bu sahnede nasıl şekillendiğini belirleyen temel unsurdur. Roland Barthes ise “Çağdaş Söylenler” eserinde gündelik nesneleri (otomobil, yemek, güreş vb.) göstergebilimsel olarak inceleyerek modern mitleri deşifre etmiştir.

Postmodernite, Simülasyon ve Tüketim Kültürü

Modernizm sonrası dönemi açıklayan Postmodernizm; tekçi anlayışları reddederek farklılıkları ve çok sesliliği savunur. Jean Baudrillard, bu çağın en önemli tahlilini yaparak gerçekliğin yerini imgelerin aldığı Simülasyon kuramını ortaya atmıştır. Ona göre post-endüstriyel toplum bir tüketim toplumudur ve bu toplum kendi özgün tüketim kültürünü yaratır. Clifford Geertz ise yorumsamacı antropoloji yaklaşımıyla kültürü bir “anlam ağı” olarak tanımlar ve analiz edilmesinin bir yasa arayışı değil, bir yorumlama faaliyeti olduğunu savunur.

Tarihsel ve Coğrafi Perspektif: İbn Haldun’dan Çokkültürlülüğe

Kültür sosyolojisinin kökleri İslam düşünürü İbn Haldun’a kadar uzanır. Haldun; asabiyet, ümran, bedevilik ve iklim etkileriyle toplumları analiz etmiştir. Günümüzde ise bu analizler çokkültürlülük kavramına evrilmiştir. Çokkültürlülük, farklı kültürlerin asimile olmadan kendi yaşam alanlarında bir arada bulunmasını ifade eder. Türkiye’de ise Ziya Gökalp (Mustafa Aydın ile karıştırılmamalıdır) “Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak” eseriyle modernleşme ve kültür üzerine temel bir çerçeve çizmiştir.

1. Bir sosyal sınıfın bir başkası üzerindeki egemenliğini, hâkim sosyal sınıfın kendi dünya görüşünü / ideolojisini kısmen zorla büyük ölçüde de rıza üretimiyle empoze etmesi olarak tanımlanan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Rasyonelleşme
B) Anomi
C) Hegemonya
D) İdeoloji
E) Yabancılaşma

Cevap : C) Hegemonya

Açıklama : İtalyan Marksist düşünür Antonio Gramsci tarafından geliştirilen Hegemonya kavramı; egemen sınıfın sadece askeri veya polis gücüyle (zorla) değil, aynı zamanda eğitim, medya, din ve aile gibi sivil toplum kurumları aracılığıyla kendi değerlerini ve dünya görüşünü topluma benimseterek “rıza üretmesi” (cultural leadership) sürecini ifade eder.

2. Kültür sosyolojisi çalışmalarıyla tanınan Mustafa Aydın için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak adlı eserinde modernliği irdeler.
B) Sosyokültürel arka planın önemli olduğunu belirtir.
C) Kültürün temelinin kurumlar olduğunu ifade eder.
D) Sosyolojik araştırma alanları arasında bilgi, din ve kültür önceliklidir.
E) Konya Selçuk Üniversitesi Sosyoloji Çevresine mensuptur.

Cevap : A) Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak adlı eserinde modernliği irdeler.

Açıklama : “Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak” adlı ünlü eser, Türk sosyolojisinin kurucusu sayılan Ziya Gökalp’e aittir. Mustafa Aydın, Türkiye’de kültür sosyolojisi alanında önemli çalışmalar yapmış (Örn: Kurumlar Sosyolojisi, Bilgi Sosyolojisi) bir akademisyendir ancak bu eser ona ait değildir.

3. Irk, kimlik gibi meseleleri merkezin araştırma konuları arasına dâhil eden, “kodlama ve kod-açımı” gibi kuramsal analizleriyle medya incelemelerine önemli katkılar yapan Çağdaş Kültürel İncelemeler Merkezi üyesi düşünür aşağıdakilerden hangisidir?

A) F. R. Leavis
B) Richard Hoggart
C) Stuart Hall
D) Raymond Williams
E) Terry Eagleton

Cevap : C) Stuart Hall

Açıklama : Birmingham Çağdaş Kültürel İncelemeler Merkezi’nin (CCCS) en etkili figürlerinden biri olan Stuart Hall; medya iletilerinin tek bir anlamı olmadığını, izleyicinin bu iletileri kendi kültürel konumuna göre farklı şekillerde (egemen, müzakereci veya muhalif) okuyabileceğini öne süren “Kodlama/Kod Açımı” (Encoding/Decoding) modelini geliştirmiştir. Ayrıca çalışmalarıyla ırk, etnisite ve kimlik politikalarını kültürel çalışmalara entegre etmiştir.

4. Aşağıdaki ifadelerin hangisinde “kültür” sözcüğü diğerlerinden farklı bir anlamda kullanılmıştır?

A) Spor kültürü
B) Kültür mantarı
C) Eğlence kültürü
D) Yönetim kültürü
E) Mutfak kültürü

Cevap : B) Kültür mantarı

Açıklama : A, C, D ve E seçeneklerindeki “kültür” kavramı; bir toplumun veya grubun yaşam biçimi, değerleri ve alışkanlıkları (sosyolojik/antropolojik anlam) olarak kullanılmıştır. Ancak B şıkkındaki “Kültür mantarı” ifadesindeki kültür, tarımsal üretim (ziraat/cultivation) anlamında, yani doğada kendiliğinden yetişen değil, insan eliyle yetiştirilen (tarımı yapılan) anlamında biyolojik/teknik bir terimdir.

5. Aşağıdakilerden hangisi postmodernizmin temel iddiaları arasında yer almaz?

A) Her şeyin toplumsal analize dâhil edilmesini önerir.
B) Görecelik anlayışını benimser.
C) Modernite sonrası toplumsal koşulları açıklar.
D) Farklılıkları değil; tekçi anlayışı benimser.
E) Aydınlanma düşüncesini eleştirir.

Cevap : D) Farklılıkları değil; tekçi anlayışı benimser.

Açıklama : Postmodernizm, modernizmin evrensel, tek tip ve mutlak doğru (tekçi/monist) anlayışına karşı çıkar. Bunun yerine çoğulculuğu, parçalılığı, yerelliği, ötekiliği ve farklılıkları savunur. Dolayısıyla “Farklılıkları değil, tekçi anlayışı benimser” ifadesi postmodernizmin doğasına tamamen terstir.

6. Temeline insan algısını yerleştirdiği kültürel okumanın esasen bir yorumlama olduğunu iddia eder. Kültürü göstergebilimsel bir kavram olarak değerlendiren düşünüre göre kültür analizi yasa arayan deneysel bir bilim değil, anlam arayan yorumsal bir bilimdir. Yorumsamacı antropoloji yaklaşımının önemli bir temsilcisi, hatta kurucusu olarak kabul edilir.
Yukarıda kültür alanına dair düşüncelerine yer verilen sosyal bilimci aşağıdakilerden hangisidir?

A) Georg Simmel
B) Clifford Geertz
C) Emile Durkheim
D) Bronislaw Malinowski
E) Pitirim A. Sorokin

Cevap : B) Clifford Geertz

Açıklama : “Kültürlerin Yorumlanması” (The Interpretation of Cultures) adlı eseriyle tanınan Amerikalı antropolog Clifford Geertz; kültürü, insanların kendileri için ördükleri “anlam ağları” olarak tanımlar. Ona göre antropolojinin görevi, bu anlamları çözmek (yorumlamak) yani “Yorumsamacı Antropoloji” (Interpretive Anthropology) yapmaktır. Yöntemi “yoğun betimleme”dir.

7. “Bugünün kültürü, eski kuşakların deneyimlerinin ürünüdür ve halen yaşayan insanların deneyimlerine göre değişir ve zenginleşir.”
Yukarıdaki ifadede kültürün hangi özelliği üzerinde durulmaktadır?

A) Toplumların ayırt edici özelliğinin olması
B) İnsan ihtiyaçlarının giderilmesine hizmet etmesi
C) Toplumdaki bireyleri birbirine yaklaştırması
D) Gelişmiş toplumların ürünü olarak ortaya çıkması
E) Kuşaktan kuşağa aktarılırken değişime uğraması

Cevap : E) Kuşaktan kuşağa aktarılırken değişime uğraması

Açıklama : İfadede “eski kuşakların ürünü olması” (miras/aktarım) ve “yaşayan insanların deneyimlerine göre değişip zenginleşmesi” (dinamizm/değişim) vurgulanmıştır. Bu da kültürün statik olmadığını, **kuşaktan kuşağa aktarılırken aynı zamanda değişime uğrayan** bir süreç olduğunu gösterir.

8. “Habitus” ve “alan” kavramları aşağıdaki düşünürlerden hangisine aittir?

A) Karl Mannheim
B) Pierrre Bourdieu
C) Emile Durkheim
D) Max Weber
E) Pitirim Sorokin

Cevap : B) Pierrre Bourdieu

Açıklama : Fransız sosyolog Pierre Bourdieu; toplumsal pratiği açıklamak için geliştirdiği teorisinde, bireyin toplumsal dünyayı algılama ve eyleme geçme şemalarını ifade eden **”Habitus”** ve toplumsal mücadelenin gerçekleştiği farklı sermaye türlerinin (ekonomik, kültürel, sosyal) döndüğü ortamları ifade eden **”Alan”** (Field) kavramlarını kullanmıştır.

9. “Günlük Yaşamda Benliğin Sunumu” adlı eseriyle, toplumsal eylemin karmaşık doğasını oyun ve sahne metaforlarına dayalı bir şekilde ele alan düşünür aşağıdakilerden hangisidir?

A) George Herbert Mead
B) Herbert Blumer
C) Alfred Schutz
D) Peter L. Berger
E) Erving Goffman

Cevap : E) Erving Goffman

Açıklama : Mikrososyolojinin en önemli isimlerinden Erving Goffman, “Günlük Yaşamda Benliğin Sunumu” kitabında sosyal etkileşimi bir tiyatro sahnesine benzetir. İnsanların “ön sahne”de (toplum içinde) belirli rolleri oynadığını, “arka sahne”de ise bu rollerden sıyrılabildiğini anlatan bu yaklaşıma “Dramatürjik Analiz” denir.

10. Tüm dünyanın bir sahne, insanların da bu sahnede yer alan oyuncular olduğu fikrine dayanan yaklaşım aşağıdakilerden hangisidir?

A) Dramaturji
B) Fenomenoloji
C) Yapısal İşlevselcilik
D) Etnometodoloji
E) Sembolik Etkileşimcilik

Cevap : A) Dramaturji

Açıklama : Erving Goffman ile özdeşleşen ve toplumsal hayatı bir tiyatro performansına, bireyleri aktörlere, sosyal ortamları ise sahneye benzeten sosyolojik analiz yöntemine **Dramaturji** (Dramatürjik Yaklaşım) denir.

11. Aşağıdakilerden hangisi Birmingham Kültürel İncelemeler Merkezi’nin araştırma konuları arasında yer almaz?

A) Siyasetin, iktidarın ve eşitsizliğin modayı nasıl şekillendirdiğini araştırmak
B) Kitle iletişim araçlarının metinsel incelemesini yapmak
C) Alt kültürlerin etnografik incelemelerini yapmak
D) Hegemonyanın ve ideolojinin yeniden üretiminde medyanın rolünü incelemek
E) Köy topluluklarında yaşanan kültür değişmelerinin yönünü belirlemek

Cevap : E) Köy topluluklarında yaşanan kültür değişmelerinin yönünü belirlemek

Açıklama : Birmingham Okulu (CCCS), kültürel çalışmaları özellikle modern sanayi toplumları, kent kültürü, medya, işçi sınıfı, gençlik alt kültürleri ve popüler kültür üzerine yoğunlaştırmıştır. **”Köy toplulukları”** ve geleneksel kırsal yapıların incelenmesi, daha çok klasik sosyal antropolojinin veya köy sosyolojisinin konusudur; kentsel ve endüstriyel odaklı Birmingham Okulu’nun öncelikli çalışma alanı değildir.

12. Aşağıdakilerden hangisi Louis Althusser’in “Devletin İdeolojik Aygıtları” olarak işaret ettiği kurumlar arasında yer almaz?

A) Eğitim
B) Sendika
C) Din
D) Haberleşme
E) Ordu

Cevap : E) Ordu

Açıklama : Fransız yapısalcı Marksist Louis Althusser, devletin aygıtlarını ikiye ayırır:
1. **Devletin İdeolojik Aygıtları (DİA):** Zor kullanmayan, rıza üreten kurumlar (Aile, Okul/Eğitim, Din, Medya/Haberleşme, Sendikalar, Hukuk, Kültür).
2. **Devletin Baskı Aygıtları (DBA):** Zor ve şiddet tekeline sahip olanlar (Polis, **Ordu**, Hapishane, Hükümet).
Bu ayrıma göre Ordu, ideolojik değil, baskı aygıtıdır.

13. Aşağıdakilerden hangisi kültürel gecikme kavramının tanımına uygun bir ifadedir?

A) Maddi kültür unsurları, manevi kültür unsurlarından daha hızlı değişir.
B) Türkiye’de kültürel değişme yavaş gerçekleşmektedir.
C) Bazı kültürler diğerlerinden daha yavaş değişmektedir.
D) Bazı insanlar diğerlerine göre daha az kültürlüdür.
E) Bazı toplumlar diğerlerinden daha hızlı değişmektedir.

Cevap : A) Maddi kültür unsurları, manevi kültür unsurlarından daha hızlı değişir.

Açıklama : William F. Ogburn tarafından ortaya atılan **Kültürel Gecikme (Cultural Lag)** teorisine göre; teknoloji ve bilim gibi “maddi kültür” öğeleri hızla değişirken; hukuk, din, gelenek ve ahlak gibi “manevi kültür” öğeleri bu değişime ayak uydurmakta yavaş kalır ve geriden gelir. Bu uyumsuzluk toplumsal sorunlara yol açar.

14. Aşağıdakilerden hangisi kültürün insan hislerinden, irrasyonel yönlerinden etkilendiğini belirleyen temel unsurdur?

A) Dil
B) Düşünce
C) İnanç
D) Duygu
E) Ahlak

Cevap : D) Duygu

Açıklama : Kültür sadece rasyonel (akılcı) süreçlerden değil, insanın korkuları, sevinçleri, coşkuları ve hüzünleri gibi **irrasyonel (akıl dışı/duygusal)** yönlerinden de beslenir. İnsan hisleri ve irrasyonel yönler doğrudan **”Duygu”** kavramı ile ilişkilidir.

15. Aşağıdaki kavramlardan hangisi İbn Haldun’un sosyolojik düşüncelerinde yer almaz?

A) Asabiyet
B) Ümran
C) İklim
D) Kültür şoku
E) Bedevilik

Cevap : D) Kültür şoku

Açıklama : İbn Haldun’un Mukaddime adlı eserinde geliştirdiği toplum kuramı; Asabiyet (toplumsal dayanışma), Ümran (uygarlık), Bedevilik-Hadariylik (Göçebelik-Yerleşiklik) ve İklimlerin toplum üzerindeki etkisi gibi kavramlara dayanır. Ancak **”Kültür Şoku”**, 20. yüzyılda (1950’ler) Amerikalı antropolog Kalervo Oberg tarafından ortaya atılmış modern bir kavramdır.

16. “Tüketim, moda, medya, simülasyon, nesne, meta kavramları eşliğinde modern toplumun bir tahlilini sunar. Küresel ve teknolojik süreçleri ele alır ve bütün bunları analiz ederken anahtar bir kavram olarak ‘simülasyon’ terimini kullanır. Ona göre, kapitalizmin yeni bir safhası olarak yeni post-endüstriyel toplum bir ‘tüketim toplumu’dur ve tüketim toplumu da kendine özgür bir ‘tüketim kültürü’nü oluşturmaktadır.”
Yukarıdaki paragrafta düşüncelerinden kısaca bahsedilen düşünür aşağıdakilerden hangisidir?

A) Erving Goffman
B) Jean Baudrillard
C) Harold Garfinkel
D) Michel Foucault
E) Roland Barthes

Cevap : B) Jean Baudrillard

Açıklama : Postmodern teorinin en önemli isimlerinden **Jean Baudrillard**; modern toplumu üretim değil “Tüketim Toplumu” olarak tanımlar. Gerçeğin yerini imgelerin (simülakrların) aldığı, gerçeklik ile sanallığın birbirine karıştığı durumu açıklamak için **”Simülasyon”** kavramını kullanır.

17. Aşağıdakilerden hangisi kültürün bir özelliği olarak değerlendirilemez?

A) Yalnızca gelişmiş toplumlara özgüdür.
B) Toplumdaki bireyleri birbirine yaklaştırır.
C) Yavaş da gerçekleşse zaman içinde değişikliğe uğrar.
D) Kuşaktan kuşağa aktarılır.
E) Toplumları birbirinden ayırt eder.

Cevap : A) Yalnızca gelişmiş toplumlara özgüdür.

Açıklama : Kültür, insan topluluklarının doğayla ve birbirleriyle ilişkileri sonucu ürettikleri maddi ve manevi değerlerin bütünüdür. İlkelden gelişmişe **her toplumun** mutlaka bir kültürü vardır. Kültürsüz bir toplum yoktur. Dolayısıyla “yalnızca gelişmiş toplumlara özgüdür” ifadesi yanlıştır.

18. Kültürün önemli bir işlevi de kişinin sosyalleşmesini sağlamaktır. Bireysel farklılıklara rağmen ortak kültür değerlerini alan bireylerin ortak özellikleri oluşur. Bu ortak özellikler insanların ortak toplumsal değerler etrafında birleşmesini sağlar.
Yukarıdaki paragrafta kültürün hangi yönü üzerinde durulmuştur?

A) Zamanla değiştiği
B) Toplumun ürünü olduğu
C) Kuşaktan kuşağa aktarıldığı
D) Toplumsal bütünleşmeyi sağladığı
E) Toplumlara göre değiştiği

Cevap : D) Toplumsal bütünleşmeyi sağladığı

Açıklama : Paragrafta “ortak özellikler oluşması”, “ortak değerler etrafında birleşmek” ve “sosyalleşme” vurgusu yapılmıştır. Bu ifadeler, kültürün insanları bir arada tutan, kaynaştıran ve biz bilinci oluşturan **”Toplumsal Bütünleşme” (Entegrasyon)** işlevini işaret etmektedir.

19. “Bir toplumda var olan farklı kültür ortamlarının ve kültür temsillerinin bir arada yaşaması, her birinin kendi kültürlerini sergilemesi, tek bir kültürün değil de her kültürün kendi yaşam alanına sahip olma durumu”nu ifade eden kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Modernlik
B) Postmodernite
C) Çokkültürlülük
D) Gelişmişlik
E) Küreselleşme

Cevap : C) Çokkültürlülük

Açıklama : Farklı etnik, dini veya kültürel grupların, asimile olmadan (tek bir potada erimeden), kendi kimliklerini koruyarak aynı toplum içinde bir arada yaşamalarını savunan ve buna olanak sağlayan politika ve duruma **Çokkültürlülük (Multiculturalism)** denir.

20. “Çağdaş Söylenler” gibi eserlerinde oyun, otomobil, güreş, yemek gibi güncel kültür meselelerini ideolojik içerimleriyle birlikte göstergebilimsel bir incelemeye tabi tutan düşünür aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ferdinand de Saussure
B) Michel Foucault
C) Roland Barthes
D) Jean Baudrillard
E) Norbert Elias

Cevap : C) Roland Barthes

Açıklama : Fransız göstergebilimci ve eleştirmen **Roland Barthes**; **”Çağdaş Söylenler”** (Mythologies) adlı eserinde; deterjan reklamlarından profesyonel güreşe, Citroën arabadan biftek ve patates kızartmasına kadar gündelik hayatın sıradan nesnelerini ve olaylarını analiz ederek, bunların arkasındaki burjuva ideolojisini ve modern mitleri deşifre etmiştir.