Enerji ve Alternatif Enerji Kaynakları 2025-2026 Final Soruları

Enerjinin Tarihsel Gelişimi ve Kas Gücünden Makineleşmeye Geçiş

İnsanlık tarihi, enerji kaynaklarını kullanma ve dönüştürme becerisiyle paralel bir gelişim izlemiştir. İlk Çağlarda insanlar temel enerji kaynağı olarak kendi kas güçlerini, evcilleştirdikleri hayvanların gücünü ve basit ısı ihtiyaçları için biyokütleyi (odun) kullanmışlardır. Sanayi Devrimi öncesindeki üretim modellerinin “Atölye Tipi” olarak kalmasının temel nedeni, kullanılan enerji kaynaklarının (rüzgar, su, odun) enerji yoğunluğunun oldukça düşük olmasıdır. Bu kaynaklar, devasa fabrikaları ve ağır makineleri çalıştıracak sürekliliği ve gücü sağlayamamıştır. Sanayi Devrimi ile birlikte taş kömürünün devreye girmesi, üretimin ölçeğini değiştirmiş; 1870’li yıllarda dünya kömür üretimi yaklaşık 20 milyon tona ulaşarak sanayileşmenin motoru olmuştur.

Fosil Yakıt Rezervleri ve Küresel Petrol Piyasası

Modern dünyanın en kritik enerji kaynağı olan petrolün rezervleri, teknolojik imkanlarla yapılan keşifler sayesinde 1980-2020 yılları arasında yaklaşık 141 milyar tonluk devasa bir artış göstermiştir. Günümüzde dünya kanıtlanmış petrol rezervlerinin en büyük payına (yarısından fazlasına) Ortadoğu bölgesi sahiptir. Ancak üretim tarafında dengeler değişmektedir; 2020 yılı verilerine göre “Kaya Petrolü” devrimiyle ABD, dünyanın en büyük petrol üreticisi konumuna yükselmiştir. Petrol piyasasını stabilize etmek amacıyla 1960 yılında kurulan OPEC, hala küresel arz üzerinde belirleyici bir aktördür. Kömür tarafında ise, demir-çelik sanayisi için vazgeçilmez olan kok kömürü, yüksek kalorili taş kömüründen elde edilirken; kömürleşmenin ilk evresi olan turbalıklara geniş sulak alanları olan Kanada gibi ülkelerde yoğun rastlanır.

Yenilenebilir Enerji Kaynakları ve Teknolojik Avantajlar

Yenilenebilir enerji, klasik kaynakların aksine dışa bağımlılığı azaltması, arazi kaybının az olması ve çevreye minimal atık salması (emisyon düşüklüğü) nedeniyle stratejik öneme sahiptir. Bu kaynaklar arasında jeotermal enerji, yerkabuğunun ısısını kullanır. Bir jeotermal kaynağın oluşması için örtü tabakasının altında geçirgen bir formasyonun bulunması, bu formasyon içinde suyun mevcut olması ve rezervuar kayaçlarının yüksek sıcaklığa (genellikle 200°C üstü) sahip olması gerekir. Sıcaklıklarına göre yapılan sınıflandırmada 70°C – 150°C aralığı “Orta Sıcaklıklı Kaynaklar” olarak tanımlanır. Bir diğer alternatif olan dalga enerjisi ise, rüzgar sürekliliğinin fazla olduğu yüksek enlemlerde ve kıtaların batı kıyılarında en yüksek verime ulaşır. Biyokütle alanında ise organik atıklardan üretilen biyogazın temel yanıcı bileşeni metan gazıdır.

Küresel Tüketim Trendleri ve Çevresel Etkiler

Enerji tüketimi, ekonomik gelişmişliğin en net göstergesidir. Günümüzün sanayileşmiş ülkelerinin en belirgin ortak özelliği enerji tüketimlerinin çok fazla olmasıdır. Gelişmekte olan Türkiye, Tayland ve Meksika gibi ülkelerde ise kişi başına tüketim 1500-2000 kgpe bandında seyretmektedir. Küresel enerji talebi genellikle artış eğiliminde olsa da, savaşlar, ekonomik krizler ve özellikle 2020 yılında tüm dünyayı sarsan koronavirüs salgını, sanayi ve ulaşımı durdurarak kömür ve petrol tüketiminde ani düşüşlere neden olmuştur. En fazla kömür tüketen bölge ise sanayi devi Çin’in etkisiyle Uzak Doğu (Asya Pasifik) olmaya devam etmektedir. Bu yoğun fosil yakıt kullanımı sonucunda, 1900’lerden 2000’lere kadar atmosferin ortalama sıcaklığı yaklaşık 0,5°C artış göstermiştir.

1. Aşağıdakilerden hangisinde dünya petrol rezervlerinin 1980-2020 yılları arasındaki artış miktarı verilmiştir?

A) 75 milyar ton
B) 244 milyar ton
C) 141 milyar ton
D) 44 milyar ton
E) 93 milyar ton

Cevap : C) 141 milyar ton

Açıklama :

2. Aşağıdakilerden hangisi dalgaların gücünden enerji üretmede avantajlı konumda bulunan mevkilerdendir?

A) Alçak enlemler ve kıtaların doğu kıyıları
B) Alçak enlemler ve kıtaların batı kıyıları
C) Ekvatoral kuşağın kuzey ve güney kıyıları
D) Yüksek enlemler ve kıtaların batı kıyıları
E) Yüksek enlemler ve kıtaların doğu kıyıları

Cevap : D) Yüksek enlemler ve kıtaların batı kıyıları

Açıklama : Dalga enerjisi potansiyeli, rüzgarın şiddeti ve sürekliliği ile doğru orantılıdır. Dünya üzerinde “Batı Rüzgarları”nın (Westerlies) etkili olduğu **yüksek enlemlerdeki (40°-60°) kıtaların batı kıyıları** (örneğin İngiltere, Norveç, Kanada’nın batısı), okyanus üzerinden gelen güçlü ve sürekli dalgalara maruz kaldığı için en verimli bölgelerdir.

3. I. İlk kurulum maliyetinin uygun olması
II. Dışa bağımlı olmaması
III. Arazi kaybının çok az olması
IV. Çevreye çok az miktarda atık ürün salınması
V. Kesintisiz kaynaklar olması
Yukarıdakilerden hangileri yenilenebilir enerji kaynaklarının klasik (konvansiyonel) kaynaklara göre üstünlükleri arasındadır?

A) I, II ve III
B) II, III ve IV
C) II, III ve V
D) I, III ve V
E) III, IV ve V

Cevap : B) II, III ve IV

Açıklama :

4. Jeotermal kaynaklar sıcaklıklarına göre sınıflandırıldığında “Orta Sıcaklıklı Kaynaklar”ın sıcaklık aralığı aşağıdakilerden hangisidir?

A) 70°C – 150°C
B) 30°C – 70°C
C) 30°C – 40°C
D) 30°C – 50°C
E) 50°C – 70°C

Cevap : A) 70°C – 150°C

Açıklama : Jeotermal kaynaklar genellikle şöyle sınıflandırılır: Düşük Sıcaklıklı (<70°C), **Orta Sıcaklıklı (70°C – 150°C)** ve Yüksek Sıcaklıklı (>150°C). Orta sıcaklıklı kaynaklar genellikle konut ısıtmacılığı, seracılık ve bazı endüstriyel uygulamalarda kullanılır; elektrik üretimi için ikincil çevrim (binary) santraller gerekebilir.

5. Aşağıdaki ülkelerin hangisinde turbalıklara yoğun olarak rastlanmaktadır?

A) Hindistan
B) Bolivya
C) Kanada
D) Meksika
E) İtalya

Cevap : C) Kanada

Açıklama : Turba (Peat), kömürleşme sürecinin ilk basamağıdır ve bataklık alanlarda oluşur. Dünyada turba rezervlerinin en yoğun bulunduğu ülkeler, geniş sulak alanlara ve soğuk iklime sahip olan kuzey ülkeleridir. **Kanada**, Rusya ve İskandinav ülkeleri dünyadaki en büyük turbalıklara sahiptir.

6. Aşağıdakilerden hangisinde dünya petrol rezervlerine en fazla sahip olan bölge verilmiştir?

A) Güney ve Orta Amerika
B) Afrika
C) Kuzey Amerika
D) Avrupa
E) Ortadoğu

Cevap : E) Ortadoğu

Açıklama : Dünya kanıtlanmış petrol rezervlerinin yarısından fazlası **Ortadoğu** bölgesinde bulunmaktadır. Suudi Arabistan, İran, Irak, Kuveyt ve BAE gibi ülkeler, küresel rezervlerin en büyük payına sahiptir.

7. 2020 yılı verilerine göre Tayland, Meksika ve Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerde kişi başına tüketilen enerji miktarı aşağıdakilerden hangisidir?

A) 2500-3000 kgpe
B) 3000-3500 kgpe
C) 3500-4000 kgpe
D) 4000-6000 kgpe
E) 1500-2000 kgpe

Cevap : E) 1500-2000 kgpe

Açıklama :

8. Aşağıdakilerden hangisinde, 1870 yılı dünya kömür üretim miktarı verilmiştir?

A) 7 milyon ton
B) 1559 milyon ton
C) 480 milyon ton
D) 20 milyon ton
E) 1476 milyon ton

Cevap : D) 20 milyon ton

Açıklama :

9. Aşağıdakilerden hangisi günümüzün sanayileşmiş ülkelerinin dikkat çeken ortak özelliklerinden biridir?

A) Okullaşma oranının gerilemesi
B) Enerji tüketimlerinin fazla olması
C) Kömür tüketiminin fazla olması
D) Elektrik tüketiminin azalması
E) Odun tüketiminin artması

Cevap : B) Enerji tüketimlerinin fazla olması

Açıklama : Sanayileşmiş ve gelişmiş ülkelerin (OECD ülkeleri) en belirgin özelliği, yüksek yaşam standartları, teknoloji kullanımı ve endüstriyel üretim nedeniyle **kişi başına düşen enerji tüketimlerinin çok yüksek olmasıdır**. Enerji tüketimi ile ekonomik gelişmişlik arasında güçlü bir korelasyon vardır.

10. Aşağıdakilerden hangisinde OPEC’in kuruluş yılı verilmiştir?

A) 1950
B) 1940
C) 1980
D) 1960
E) 1970

Cevap : D) 1960

Açıklama : Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü (OPEC), petrol fiyatlarını stabilize etmek ve üretici ülkelerin çıkarlarını korumak amacıyla 14 Eylül **1960** tarihinde Bağdat Konferansı’nda (İran, Irak, Kuveyt, Suudi Arabistan ve Venezuela tarafından) kurulmuştur.

11. Kok kömürü üretiminde yararlanılan enerji kaynağı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Doğal gaz
B) Taş kömürü
C) Petrol
D) Odun kömürü
E) Linyit

Cevap : B) Taş kömürü

Açıklama : Kok kömürü, demir-çelik sanayisinde yüksek fırınlarda indirgeyici ve yakıt olarak kullanılır. Yüksek kalorili **Taş Kömürünün** (özellikle koklaşabilir nitelikteki taş kömürünün) havasız ortamda yüksek sıcaklıkta ısıtılmasıyla (karbonizasyon) elde edilir. Linyit bu işlem için uygun değildir.

12. Biyogaz üretiminde değerlendirilen gaz aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sülfür
B) Metan
C) Karbondioksit
D) Kükürt
E) Karbonmonoksit

Cevap : B) Metan

Açıklama : Biyogaz; organik atıkların oksijensiz ortamda fermantasyonu sonucu oluşan yanıcı bir gaz karışımdır. Bu karışımın enerji veren ve yanıcı olan temel bileşeni **Metan (CH4)** gazıdır (yaklaşık yüzde 50-70 oranında bulunur).

13. 2010 yılına göre 2020 yılında dünya kömür tüketiminin artmamasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) 2020 yılında dünya turizm sektöründe yaşanan daralma
B) Kömüre bağımlı olarak faaliyet gösteren sektörlerin nükleer enerjiyi tercih etmesi
C) 2020 yılında bütün dünyayı etkisi altına alan koronavirüs salgınının yaşanması
D) 2019 yılında stoklanan kömür miktarının aşırı derecede fazla olması
E) 2020 yılında bütün dünyayı etkisi altına alan küresel ısınmanın yaşanması

Cevap : C) 2020 yılında bütün dünyayı etkisi altına alan koronavirüs salgınının yaşanması

Açıklama : 2020 yılında patlak veren **COVID-19 pandemisi**, küresel çapta sanayi üretimini durdurmuş, ulaşımı kısıtlamış ve enerji talebini (kömür, petrol, doğal gaz) tarihte görülmemiş oranda düşürmüştür. Bu durum kömür tüketiminin artmamasının (hatta düşmesinin) temel nedenidir.

14. 2020 yılı verilerine göre dünya petrol üretimine en fazla katkı sağlayan ülke aşağıdakilerden hangisidir?

A) ABD
B) İran
C) Irak
D) Rusya Federasyonu
E) Suudi Arabistan

Cevap : A) ABD

Açıklama : 2010’lu yılların sonundan itibaren “Kaya Gazı/Petrolü” (Shale Oil) devrimiyle birlikte **Amerika Birleşik Devletleri (ABD)**, petrol üretimini büyük oranda artırmış ve Suudi Arabistan ile Rusya’yı geçerek dünyanın en büyük petrol üreticisi konumuna yükselmiştir.

15. Aşağıdakilerden hangisinde 1900’lerden 2000’lere kadar atmosferin ortalama sıcaklığının ne kadar arttığı verilmiştir?

A) 1,5°C
B) 1,1°C
C) 0,5°C
D) 0,9°C
E) 1,3°C

Cevap : C) 0,5°C

Açıklama :

16. Aşağıdakilerden hangisinde Sanayi Devrimi öncesi üretimin “Atölye Tipi” olmasının nedenlerinden biri verilmiştir?

A) Kullanılan enerji kaynaklarının enerji yoğunluğu ile ilgisinin olmaması
B) Kullanılan enerji kaynaklarından biri olan nükleer enerji yoğunluğunun fazla olması
C) Petrolün enerji kaynağı olarak enerji yoğunluğunun oldukça düşük olması
D) Temel enerji kaynakları arasında odun kömürünün yer alması
E) Kullanılan enerji kaynaklarının enerji yoğunluğunun oldukça düşük olması

Cevap : E) Kullanılan enerji kaynaklarının enerji yoğunluğunun oldukça düşük olması

Açıklama : Sanayi Devrimi öncesinde üretimde kas gücü, rüzgar, su ve odun gibi **düşük enerji yoğunluğuna** sahip kaynaklar kullanılıyordu. Bu kaynaklar büyük makineleri çalıştıracak gücü sağlayamadığı için üretim küçük ölçekli ve “atölye tipi” kalmıştır. Kömür gibi yüksek yoğunluklu enerjinin devreye girmesi fabrika sistemine geçişi sağlamıştır.

17. I. Bitki örtüsünün sık ormanlardan oluşması
II. Örtü tabakasının altında geçirgen bir formasyonun bulunması
III. Rezervuarı meydana getiren kayaçların sıcaklığının 200°C’den yüksek olması
IV. İlgili formasyon içinde suyun bulunması
V. Üretilen enerjinin kullanılabileceği sanayi tesislerinin bulunması
Yukarıdakilerden hangileri bir jeotermal kaynağın oluşumu için olması gereken ortak özelliklerdendir?

A) III, IV ve V
B) II, IV ve V
C) I, II ve III
D) I, III ve V
E) II, III ve IV

Cevap : E) II, III ve IV

Açıklama :

18. 2020 yılı verilerine göre en fazla kömür tüketen bölge aşağıdakilerden hangisidir?

A) Avrupa
B) Orta Doğu
C) Kuzey Amerika
D) Uzak Doğu
E) Afrika

Cevap : D) Uzak Doğu

Açıklama : Dünya kömür tüketiminin yarısından fazlasını tek başına Çin gerçekleştirmektedir. Hindistan, Japonya ve Güney Kore gibi ülkelerin de eklenmesiyle **Uzak Doğu (Asya Pasifik)** bölgesi, dünyanın açık ara en büyük kömür tüketicisidir.

19. Aşağıdakilerden hangisinde insanların İlk Çağda kullandığı enerji kaynaklarından biri verilmiştir?

A) Kas gücü
B) Petrol
C) Kömür
D) Doğalgaz
E) Nükleer enerji

Cevap : A) Kas gücü

Açıklama : Sanayi öncesi dönemde ve İlk Çağ’da insanlar temel enerji kaynağı olarak kendi **kas güçlerini**, evcilleştirdikleri hayvanların gücünü, biyokütleyi (odun) ve basit mekanik sistemlerde rüzgar/su gücünü kullanmışlardır. Fosil yakıtların (petrol, doğalgaz) kullanımı moderndir.

20. Aşağıdakilerden hangisi dünya enerji tüketim hızının azalma nedenlerinden biridir?

A) Savaşlar ve ekonomik krizler
B) Gelişmekte olan ülkelerin kalkınma sürecine katılması
C) Gelişmiş ülkelerin kalkınma hızının artması
D) Ekonomik kalkınma hamlelerinin gerçekleşmesi
E) Eğitim düzeyinin gerilemesi

Cevap : A) Savaşlar ve ekonomik krizler

Açıklama :