Yaşlı Bakım Mesleğinde Psikolojik ve Etik Konular 2024-2025 Bütünleme Soruları

Duygu Yönetimi ve Duygusal Emek Kavramı

Yaşlı bakım hizmetleri, sadece teknik bilgi değil, yoğun bir duygu yönetimini de gerektirir. Arlie Hochschild tarafından kavramsallaştırılan Duygusal Emek, çalışanın bir ücret karşılığında kurumun beklentilerine uygun duyguları (sabır, güleryüz, şefkat) sergilemesi sürecidir. Bu süreçte çalışan genellikle kendi gerçek hislerini bastırır; dolayısıyla duygusal emekte çalışanın kendi hissettiği duyguları doğrudan yansıtması değil, mesleki maskeler takması söz konusudur. Bu durum uzun vadede çalışanda yabancılaşma ve psikolojik yorgunluk yaratabilir.

Tükenmişlik Sendromu ve Mesleki Zorluklar

Özellikle sağlık ve bakım gibi insan odaklı mesleklerde Tükenmişlik (Burnout) riski oldukça yüksektir. Maslach’a göre süreç duygusal tükenme ile başlarken, Edelwich ve Brodsky modeline göre Durgunluk (Stagnation) aşaması, idealizmin yerini hayal kırıklığına bırakmaya başladığı kritik bir evredir. Tükenmişliğin son kertesi umursamazlık ve duyarsızlaşmadır. Modern toplumda çekirdek aile yapısının ön plana çıkması, yaşlı bakım yükünü aile dışına (kurumlara) kaydırmış ve bakım profesyonelleri üzerindeki baskıyı artırmıştır.

Etik Kuramlar ve Örgütsel Adalet

Bakım mesleğinde kararların ahlaki temellerini Etik disiplini belirler. Ahlaki kavramların dilini ve anlamını inceleyen Meta Etik, özellikle Anglo-Sakson dünyasında etkili olmuştur. Kurumsal düzeyde ise Örgütsel Etik, sadece müşterilerle değil, çalışanlarla da adalet ve liyakat temelli bir ilişki kurulmasını savunur. İnsan kaynakları fonksiyonlarını da kapsayan bu alan, kurumsal itibar ile doğru orantılıdır. Sosyal hizmet alanında ise dünya çapında Amerikan Sosyal Hizmet Uzmanları Derneği (NASW) tarafından yayınlanan etik kodlar rehber kabul edilir.

Yaşlı İstismarı ve Ayrımcılıkla Mücadele

Yaşlı bireyin sağlık ve iyilik halini tehdit eden her türlü olumsuz davranış yaşlı istismarı olarak tanımlanır. Bu istismar fiziksel olabileceği gibi, yaşlıyı suçlama veya dışlama gibi psikolojik boyutlarda da görülebilir. Yaşlı bireyin sahip olduğu demans veya saldırgan davranışlar, bakıcı üzerinde stres yaratarak bakım alan kişinin kendisinden kaynaklı bir istismar riskini tetikleyebilir. Yaşlı ayrımcılığı (Ageism) ise sadece olumsuz değil, bazen “aşırı koruyucu” gibi görünen olumlu tutumlar üzerinden de gerçekleşebilir. Bu noktada sağlık hizmetlerine erişimde Eşitlik ilkesi, adaletin temel şartıdır.

Sağlık Etiği ve Pozitif Psikoloji

Tıbbi etik veya Deontoloji, sağlık çalışanlarının görev ve sorumluluklarını düzenler. Sektördeki asimetrik bilgi (uzmanın hastadan çok daha fazla bilmesi), etik dışı davranışlara zemin hazırlayabildiği için dürüstlük ve mesleki yeterlilik en üst değerdir. Acil durumlarda kaynakların adil dağıtımı için yapılan Triyaj ise yaşlılık önceliğine göre değil, beklenen tıbbi yarar ve yaralanma şiddetine göre yapılır. Pozitif Psikoloji ise (Seligman), hastalık iyileştirmekten ziyade insanın mutluluğuna ve güçlü yönlerine odaklanarak bakım süreçlerine yeni bir soluk getirmiştir.

1. I. Duygusal emek bir tür duygu yönetimidir.
II. Duygusal emek ücret karşılığı bir davranıştır.
III. Duygusal emekte çalışanın kendi hissettiği duyguları yansıtması söz konusudur.
Duygusal emek ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi ya da hangileri yanlıştır?

A) I ve II
B) I ve III
C) Yalnız I
D) Yalnız III
E) Yalnız II.

Cevap : D) Yalnız III

Açıklama : Hochschild’in tanımına göre duygusal emek; çalışanın, işin gerektirdiği yüz ifadesini ve beden hareketlerini sergileyebilmek için hislerini yönetmesidir (I doğru). Bu, bir ücret karşılığında satılan bir emektir (II doğru). Ancak III. öncül yanlıştır; çünkü duygusal emekte çalışan genellikle kendi hissettiği gerçek duyguları (örneğin kızgınlık, yorgunluk) yansıtmaz; aksine kurumun veya işin gerektirdiği (örneğin sürekli güler yüzlü olma) duyguları sergiler. Buna “yüzeysel rol yapma” denir.

2. Meta etik aşağıdaki bölgelerden hangisinde daha etkili olmuştur?

A) Uzak Doğu
B) Kuzey Avrupa
C) Angola Sakson
D) Kıta Avrupası
E) Orta Asya.

Cevap : C) Angola Sakson

Açıklama : Etik teorilerinde “Meta Etik” (Analitik Etik), ahlaki kavramların doğasını, anlamını ve temellerini inceler. Bu yaklaşım, özellikle İngiltere ve ABD gibi **Anglo-Sakson** (soruda Angola Sakson olarak geçmektedir) felsefe geleneğinin hakim olduğu bölgelerde 20. yüzyılda daha etkili olmuştur. Kıta Avrupası’nda ise daha çok fenomenolojik veya varoluşçu etik yaklaşımlar görülür.

3. I. Etik değerlerin oluşturulması işletmelerin paydaşları arasındaki güven ilişkisinin kurulmasına yol açar.
II. Yönetsel etik, yönetimde adalet, eşitlik ve liyakat gibi ilkelerin uygulanmasını sağlamaktadır.
III. Örgütsel etik, insan kaynakları yönetimi fonksiyonlarını ele almamaktadır.
Örgütsel etik ile ilgili yukarıdaki ifadelerden hangisi ya da hangileri doğrudur?

A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) Yalnız III
D) I ve III
E) I ve II.

Cevap : E) I ve II.

Açıklama : Etik değerler kurumsal güveni artırır (I doğru). Yönetsel etik, yöneticilerin kararlarında adalet ve liyakati esas almasını gerektirir (II doğru). Ancak III. öncül yanlıştır; çünkü örgütsel etik, işe alım, terfi, ücretlendirme gibi **insan kaynakları yönetimi** fonksiyonlarını doğrudan kapsar ve bu süreçlerin etik çerçevede yürütülmesini inceler.

4. I. Tükenmişliğin ilk aşaması duyarsızlaşmadır.
II. Tükenmişliğin son aşaması duygusal tükenmedir.
III. Tükenmişlik daha çok diğer insanlarla yüz yüze çalışmak zorunda kalanlarda görülür.
Tükenmişlikle ilgili yukarıdaki ifadelerden hangisi ya da hangileri doğrudur?

A) Yalnız II
B) Yalnız I
C) I ve II
D) Yalnız III
E) I ve III.

Cevap : D) Yalnız III

Açıklama : Maslach Tükenmişlik Modeli’ne göre süreç genellikle **Duygusal Tükenme** ile başlar (I yanlış), ardından **Duyarsızlaşma** gelir ve son olarak **Kişisel Başarıda Düşme** (II yanlış) görülür. Edelwich ve Brodsky modelinde ise Şevk, Durgunluk, Engellenme ve Umursamazlık evreleri vardır. Ancak III. öncül kesinlikle doğrudur; tükenmişlik sendromu, insanlara hizmet veren (sağlık, eğitim, bakım vb.) ve yoğun yüz yüze iletişim gerektiren mesleklerde en yaygındır.

5. Sosyal hizmet alanına yol gösteren etik kodları aşağıdaki kurumlardan hangisi yayınlamıştır?

A) Amerikan Sosyal Hizmet Uzmanları Derneği
B) Avrupa Birliği Sosyal Politika Derneği
C) Avrupa Sosyal Politikalar Derneği
D) Amerikan Sosyal Politika Derneği
E) Avrupa Birliği Sosyal Hizmet Uzmanları Derneği.

Cevap : A) Amerikan Sosyal Hizmet Uzmanları Derneği

Açıklama : Sosyal hizmet mesleğinin evrensel etik standartlarını belirleyen ve en yaygın kabul gören etik kodları **NASW (National Association of Social Workers – Amerikan Sosyal Hizmet Uzmanları Derneği)** yayınlamıştır.

6. I. Deontoloji, çoğu zaman sağlık etiği anlamında kullanılmaktadır.
II. Sağlık etiği, sadece sağlık profesyonellerinin iyi davranmak adına neleri yapmaları gerektiği ile ilgilidir.
III. Sağlık sektöründe asimetrik bilgi fazlalığı etik dışı davranışlara neden olabilmektedir.
Sağlık etiği kavramı ile ilgili yukarıdaki ifadelerden hangisi ya da hangileri doğrudur?

A) I ve III
B) Yalnız III
C) I ve II
D) Yalnız II
E) Yalnız I.

Cevap : A) I ve III

Açıklama : Deontoloji (Ödev ahlakı/Tıbbi Deontoloji), hekimlerin ve sağlıkçıların uyması gereken kuralları ifade ettiği için sıklıkla sağlık etiği/tıbbi etik yerine kullanılır (I doğru). Sağlık sektöründe hasta ile uzman arasındaki bilgi uçurumu (asimetrik bilgi), istismara ve etik ihlallere zemin hazırlayabilir (III doğru). II yanlıştır çünkü sağlık etiği sadece “iyi davranmak” değil, haklar, hukuk, ikilemler ve kurumsal sorumlulukları da kapsayan geniş bir alandır.

7. Çalışma etiği ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Çalışma etiği yüksek olan bireyler evlerine de iş götürürler.
B) Çalışma etiği düşük bireyler daha fazla tatil yapma eğilimindedirler.
C) Çalışma etiği düşük olan bireyler daha fazla yolsuzlukta bulunurlar.
D) Çalışma etiği düşük olan insanlar işlerinden kaytarma eğilimi gösterirler.
E) Çalışma etiği yüksek olan bireyler işsiz de olsa bir an önce iş bulup çalışmak isterler.

Cevap : C) Çalışma etiği düşük olan bireyler daha fazla yolsuzlukta bulunurlar.

Açıklama :

8. I. Yardım etmeye sevk eden dürtüler sadece iç kaynaklıdır.
II. Suçluluk duygusu da yardım etmenin bir aracı konumundadır.
III. Dini inançlar yardım etme davranışını şekillendirmemektedir.
Yardım etme davranışı ile ilgili olarak yukarıdaki ifadelerden hangisi ya da hangileri doğrudur?

A) I ve III
B) I ve II
C) Yalnız II
D) Yalnız I
E) Yalnız III.

Cevap : C) Yalnız II

Açıklama : Yardım etme davranışı hem içsel (vicdan, empati) hem de dışsal (sosyal normlar, ödül) kaynaklı olabilir (I yanlış). Dini inançlar, yardımseverliği teşvik eden en güçlü faktörlerden biridir (III yanlış). Ancak **suçluluk duygusu**, kişinin kendini rahatlatmak veya telafi etmek amacıyla yardım etmesini sağlayan güçlü bir motivasyon aracıdır (II doğru).

9. Yaşlı bireylerin sağlık hizmetlerinden eşit şekilde yararlanmasını sağlamak hangi etik ilkeyi ifade eder?

A) Zarar vermeme
B) Gizlilik
C) Eşitlik
D) Otonom
E) Yararlılık.

Cevap : C) Eşitlik

Açıklama : Tıbbi etikte “Adalet” ilkesiyle de bağlantılı olan **Eşitlik**; dil, din, ırk, cinsiyet veya yaş ayrımı gözetmeksizin her bireyin sağlık hizmetlerine adil ve eşit erişim hakkını ifade eder.

10. Aşağıdakilerden hangisi yaşlılara istismar uygulayan çalışan davranışlarından biridir?

A) Yaşlı bireyi değişik nedenlerle suçlama
B) Yaşlı yakınlarıyla iletişim kurma
C) Yaşlı birey ile sohbet etme
D) Yaşlı bireyin sağlığı için tüketmesi gereken gıdaları yemesini sağlama
E) Yaşlı yakınlarının her talebini yerine getirmeme.

Cevap : A) Yaşlı bireyi değişik nedenlerle suçlama

Açıklama : Yaşlı istismarı sadece fiziksel değildir; psikolojik/duygusal istismar da yaygındır. Yaşlıyı azarlamak, hakaret etmek veya **değişik nedenlerle suçlamak**, onun psikolojik bütünlüğüne zarar veren bir istismar davranışıdır. Diğer şıklar (iletişim, beslenme desteği) bakımın gereğidir.

11. I. Yaşlı ayrımcılığı, ileri yaştaki bireylere yönelik ön yargının, tutum ve davranışlar aracılığı ile ifade edildiği bir kavramdır.
II. Yaşlılara yönelik olumlu tutumlar da ayrımcılık oluşturabilir.
III. Yaşlılara yönelik olumsuz tutumlardan biri de izolasyondur.
Yaşlılar ve etik ile ilgili yukarıdaki ifadelerden hangisi ya da hangileri doğrudur?

A) I ve II
B) Yalnız III
C) I ve III
D) Yalnız I
E) Yalnız II.

Cevap : A) I ve II

Açıklama :

12. Aşağıdakilerden hangisi yaşlı bakım hizmeti verenin yaşayacağı tükenmişlik sendromunun aşamalarından biridir?

A) Devamsızlık
B) Sabırsızlık
C) Hayal kırıklığı
D) İsteksizlik
E) Durgunluk.

Cevap : E) Durgunluk.

Açıklama : Edelwich ve Brodsky’nin Tükenmişlik Modeli’ne göre aşamalar sırasıyla: 1. Şevk (İdealizm), 2. **Durgunluk (Stagnation)**, 3. Engellenme (Frustration/Hayal Kırıklığı), 4. Umursamazlık (Apathy) şeklindedir. “Durgunluk”, bu modelde tanımlanmış spesifik bir evre adıdır.

13. Aşağıdakilerden hangisi evde bakım hizmeti almayı zorlaştıran faktörlerden biridir?

A) Sağlık hizmetlerinin kolaylaşması
B) Sosyal hizmet alanının genişlemesi
C) Okullaşma oranının artması
D) Kadınların eğitim seviyesinin yükselmesi
E) Çekirdek ailenin ön plana çıkması.

Cevap : E) Çekirdek ailenin ön plana çıkması.

Açıklama : Geleneksel geniş aile yapısında yaşlı bakımı aile bireyleri tarafından paylaşılırdı. Ancak modernleşme ile birlikte **çekirdek aile** yapısının yaygınlaşması, hane halkı sayısını azaltmış ve yaşlıya evde bakacak kişi bulmayı (informal bakımı) zorlaştırmıştır.

14. Aşağıdakilerden hangisi sosyal hizmet ile ilgili etik bir değerdir?

A) Sosyal politikaların oluşturulması
B) Sağlıklı toplum oluşturulması
C) Sağlık hizmetine doğru erişimin sağlanması
D) Sosyal adaletin ön plana çıkarılması
E) Dezavantajlığın ortadan kaldırılması.

Cevap : D) Sosyal adaletin ön plana çıkarılması

Açıklama : Sosyal hizmet mesleğinin temel etik değerleri; hizmet, **sosyal adalet**, bireyin onuru ve değeri, insan ilişkilerinin önemi, dürüstlük ve yetkinliktir. “Sosyal adalet”, mesleğin felsefesini oluşturan çekirdek bir değerdir.

15. Aşağıdakilerden hangisinde “yaşlı istismarı” tanımı doğru olarak verilmiştir?

A) Yaşlı bireylere sağlıklarıyla ilgili belirli bir zaman sürecinde tedbirsizlik nedeniyle yapılan olumsuz davranışlar bütünüdür.
B) Yaşlı bireye dolaylı ya da dolaysız zarar veren her türlü birey tarafından gerçekleştirilen olumsuz davranışlardır.
C) Yaşlı bireylere özellikle aile üyeleri tarafından sağlıklarını tehdit eden ihmale dayanan olumsuz davranışlar bütünüdür.
D) Yaşlı bireyin sağlık ve iyilik hâlini tehdit eden veya zarar veren herhangi bir davranış ve belli bir zaman dilimi içerisinde bir yetişkin tarafından yaşlının o kültürde kabul edilmeyen bir davranışa maruz kalması durumudur.
E) Yaşlının taleplerini yerine getirmeyerek onun üzülmesinin sağlanmasıdır.

Cevap : D) Yaşlı bireyin sağlık ve iyilik hâlini tehdit eden veya zarar veren herhangi bir davranış ve belli bir zaman dilimi içerisinde bir yetişkin tarafından yaşlının o kültürde kabul edilmeyen bir davranışa maruz kalması durumudur.

Açıklama : Yaşlı istismarı, Dünya Sağlık Örgütü ve literatürdeki en kapsamlı tanımıyla; güven beklentisi olan bir ilişkide yaşlıya zarar veren, acı çektiren tekil veya tekrarlayan eylemler ya da uygun eylemin yapılmamasıdır. D şıkkı, kültürel bağlamı ve zarar boyutunu da katarak en kapsamlı ve doğru tanımı vermiştir.

16. I. Pozitif psikoloji ilk olarak Friedman tarafından tanıtılmıştır.
II. Pozitif psikolojinin amacı, psikolojinin olumsuz olayları iyileştirmesi yerine olumlu özellikleri geliştirmeye yönelmesidir.
III. Mutluluk psikolojisi, pozitif psikolojinin bir parçası durumundadır.
Pozitif psikoloji ile ilgili yukarıdaki ifadelerden hangisi ya da hangileri doğrudur?

A) Yalnız II
B) II ve III
C) Yalnız III
D) I ve III
E) Yalnız I.

Cevap : B) II ve III

Açıklama : Pozitif psikoloji, Martin Seligman tarafından tanıtılmış ve popülerleştirilmiştir (I yanlış, Friedman Tip A/B kişilik ile bilinir). Bu alan, patolojiye odaklanmak yerine insanın güçlü yönlerine, erdemlerine ve iyi oluşuna odaklanır (II doğru). Mutluluk, iyi oluş ve yaşam doyumu bu alanın temel konularıdır (III doğru).

17. Aşağıdakilerden hangisi meslek etiğinin ilkelerinden biridir?

A) Geçerlilik
B) Örgüte bağlılık
C) Özgecilik
D) Saygınlık
E) Yeterlilik.

Cevap : E) Yeterlilik.

Açıklama : Meslek etiğinin evrensel ilkeleri arasında dürüstlük, yasallık, güvenilirlik ve **Yeterlilik (Mesleki Ehliyet/Yetkinlik)** yer alır. Yeterlilik, kişinin mesleğini icra ederken gerekli bilgi, beceri ve donanıma sahip olmasını ve bunu sürekli geliştirmesini ifade eder.

18. I. Örgütsel etik, örgütlerin müşterilerine doğru davranışlarda bulunması anlamına da gelmektedir.
II. Örgütsel etik, örgütlerin çalışanlarına doğru davranışlarda bulunması anlamına da gelmektedir.
III. Örgütsel etik ile kurumsal itibar arasında ters bir ilişki söz konusudur.
Örgütsel etik ile ilgili yukarıdaki ifadelerden hangisi ya da hangileri doğrudur?

A) Yalnız II
B) I ve II
C) Yalnız III
D) I ve III
E) Yalnız I.

Cevap : B) I ve II

Açıklama : Örgütsel etik, kurumun tüm paydaşlarına (müşteriler, çalışanlar, toplum, hissedarlar) karşı dürüst, adil ve sorumlu davranmasını gerektirir (I ve II doğru). Etik davranan örgütlerin itibarı artar; yani aralarında ters değil, **doğru orantılı** bir ilişki vardır (III yanlış).

19. I. Triyaj, hastaların ve yaralıların yaşamlarını tehdit eden yaralanmalarına ve beklenen yarara göre sıralanmasıdır.
II. Triyajda ilk öncelik yaşlılarındır.
III. Triyaj bir ilk yardım uygulamasıdır.
Triyaj ile ilgili yukarıdaki ifadelerden hangisi ya da hangileri yanlıştır?

A) Yalnız I
B) II ve III
C) I ve II
D) Yalnız II
E) Yalnız III.

Cevap : B) II ve III

Açıklama :

20. Aşağıdakilerden hangisi yaşlının istismara uğramasına doğrudan neden olan taraflardan biridir?

A) Bakım alan kişinin tüm yakınları
B) Bakım alan kişinin kendisi
C) Bakım veren aile üyesinin çocukları
D) Bakım veren kişinin yakınları
E) Bakım veren kurumun tüm çalışanları.

Cevap : B) Bakım alan kişinin kendisi

Açıklama : Yaşlı istismarının risk faktörleri incelendiğinde; yaşlının (bakım alanın) demans, saldırgan davranışlar, aşırı bağımlılık veya psikolojik sorunlara sahip olması, bakıcı üzerinde stres yaratarak istismarı tetikleyebilen **doğrudan bir faktör** olarak kabul edilir. Diğer şıklar (yakınlar vb.) daha dolaylıdır.