Türk İktisat Tarihi 2024-2025 Vize Soruları

İktisat Tarihinin Kapsamı ve Yöntemi

İktisat tarihi, toplumların zaman içindeki üretim, tüketim ve bölüşüm ilişkilerini bilimsel varsayımlar ışığında inceleyen dinamik bir disiplindir. Bu alanın temel konusu, ekonomilerin performansını ve yapısal değişimlerini analiz etmektir. Tarihçiler bu disiplini genel tarihin bir dalı olarak görürken; iktisatçılar, iktisat teorilerini test etmek için kullanılan bir veri laboratuvarı olarak değerlendirir. İnsanlık tarihindeki en büyük kırılma noktaları olan Tarım ve Sanayi Devrimleri ile 1929 Büyük Buhranı bu alanın çekirdek konularını oluştururken; Rönesans gibi hareketler doğrudan iktisadi bir devrimden ziyade kültürel bir yeniden doğuşu temsil eder.

Orta Asya Türk Ekonomisi ve Bozkır Medeniyeti

Orta Asya’nın kurak bozkırlarında şekillenen Türk ekonomisi, büyük ölçüde göçebe hayvancılığa dayanmaktaydı. Bu dönemde at, hem bir ulaşım aracı hem de en önemli üretim faktörüydü. Tarım faaliyetleri ise sadece Altay ve Tanrı Dağları gibi bölgelerden beslenen akarsuların suladığı dar vahalarla sınırlıydı. Türk-Çin ilişkilerinin odağında ise İpek Yolu hakimiyeti ve sınır boylarındaki pazar yerlerinde yapılan ticaret yer almaktaydı. Türk toplulukları bu ticaret yollarında sadece hammadde değil, atölye düzeyinde üretilen madenler ve silahlar da satarak iktisadi bir organizasyon kabiliyeti sergilemişlerdir. Yerleşik hayata ve şehirleşmeye (Balık, Ordu) geçiş ise sistematik olarak Uygurlar döneminde hız kazanmıştır.

Selçuklu Dönemi ve “Ahi” Sanayi Devrimi

Anadolu’nun Türkleşme sürecinde, Ahi Evren tarafından geliştirilen bölgesel kümelenme modeli iktisadi hayatın belkemiğini oluşturmuştur. Bu model, esnafı belirli sanayi siteleri (çarşı, arasta) halinde örgütleyerek üretimde standardizasyon, kalite kontrolü ve dayanışmayı sağlamıştır. Fütüvvet teşkilatını temel alan Ahilik, sadece bir esnaf birliği değil, aynı zamanda ahlaki ve sosyal bir sistemdir. Selçuklu ekonomik modeliyle birlikte şehir nüfusu hızla artmış, transit ticaret ve mamul mal üretimi zirve yapmıştır. Bu dönemde vakıflar, sermaye birikimini kervansaray, köprü ve medrese gibi altyapı yatırımlarına yönlendirerek devletin üzerinden büyük bir finansal yükü almış, sivil ve özerk bir kalkınma modeli oluşturmuştur.

Tarım Organizasyonu: İkta ve Tımar Sistemleri

Türk-İslam devletlerinde tarım ekonomisinin sürdürülebilirliği, mülkiyeti devlete, kullanım hakkı ise köylüye ait olan toprak sistemlerine dayanmaktaydı. Bu organizasyonun temel özelliklerini içeren tablo aşağıdadır:

1. “Selçuklular 11. yy’da başlattıkları ve iki yüzyıl süren tarım ve ticaret sektörlerini geliştirme evresinden sonra ….. tarafından geliştirilen ….. benimseyip uygulamaya koyarak esnafı, esnaf sanayi siteleri halinde örgütlediler.”
Yukarıda boş bırakılan yerlere sırasıyla hangi kavramlar getirilmelidir?

A) Nizamülmülk – bölgesel yayılma modelini
B) Nizamülmülk – bölgesel kümelenme modelini
C) Ahi Evren tüccar sanayici modelini
D) Ahi Evren – bölgesel yayılma modelini
E) Ahi Evren – bölgesel kümelenme modelini

Cevap : E) Ahi Evren – bölgesel kümelenme modelini

Açıklama : Selçuklu döneminde sanayi ve esnaf teşkilatlanmasının (Ahilik) teorisyeni ve kurucusu **Ahi Evren**’dir. Esnafın belirli bölgelerde (arasta, çarşı) toplanarak organize olmasına iktisat tarihinde **”Kümelenme Modeli”** (Clustering) denir.

2. Aşağıda verilen olaylardan hangisi iktisat tarihinin kapsamı içerisinde değerlendirilemez?

A) Ticaret Devrimi
B) Sanayi Devrimi
C) 1929 Buhranı
D) Rönesans Hareketi
E) Tarım Devrimi

Cevap : D) Rönesans Hareketi

Açıklama : Ticaret, Sanayi ve Tarım devrimleri ile 1929 Buhranı doğrudan üretim, tüketim ve dağıtım ilişkilerini değiştiren **iktisadi** olaylardır. **Rönesans** ise temelde bilim, sanat ve düşünce alanındaki bir “Yeniden Doğuş” hareketidir; iktisadi sonuçları olsa da kendisi bir “Kültür Tarihi” konusudur.

3. Selçuklu sanayi devrimini başlatan teorisyen kimdir?

A) Farabi
B) Nizamülmülk
C) Biruni
D) Takuyiddin
E) Ahi Evren

Cevap : E) Ahi Evren

Açıklama : Selçuklularda deri işleme (debbağlık) başta olmak üzere zanaat ve sanayi üretimini Ahilik teşkilatı çatısı altında organize eden ve bir üretim disiplini (kalite, standart) getiren lider **Ahi Evren**’dir. Nizamülmülk daha çok devlet idaresi ve toprak sistemi (İkta) ile ilgilidir.

4. I. İktisat tarihçileri bir süreden beri Doğu Medeniyetlerine dayalı yaklaşımları ele almakta, kıyaslamakta ve önemli açılımlar getirmektedirler.
II. Bu iktisat tarihçileri ‘ne göre Avrupa merkezli “dünya sisteminin” en fazla 500 yıllık bir geçmişi vardır.
III. Sanayi devrimi sonrası Batı medeniyetinin iktisadi temeli ulus-devlet odaklı korumacı politikalar üzerinden şekillenmiştir.
Yukarıda verilen bilgilerden hangisi veya hangileri doğrudur?

A) I ve III
B) Yalnız II
C) I ve II
D) Yalnız I
E) Yalnız III

Cevap : C) I ve II

Açıklama :

5. Ahî Evran’ın fütüvvet teşkilatını model alarak devletin desteğiyle iktisadi faaliyetleri belirli bir düzen-organizasyon içinde yürütmek üzere kurduğu teşkilatın adı nedir?

A) Lonca Teşkilatı
B) Ahi Teşkilatı
C) Ehl-i Sanayi
D) Esnaf Teşkilatı
E) Tüccar Teşkilatı

Cevap : B) Ahi Teşkilatı

Açıklama : 13. yüzyılda Anadolu’da kurulan, hem mesleki (iktisadi) hem de ahlaki (sosyal) bir yapılanma olan teşkilat **Ahilik** teşkilatıdır. Lonca, bunun Osmanlı’daki daha sekülerleşmiş devamıdır.

6. I. Vakıflar Selçuklu döneminde devlet eliyle kurulmuş ve devlet adına birçok Medrese, sağlık merkezleri, astronomi merkezleri, tekke ve zaviye imar etmiştir.
II. Gazilik fikri tekke ve zaviyelerde dervişler aracılığıyla halka yayılmıştır.
III. Selçuklu döneminde tekke, zaviye, medrese, cami ve mescitler bilginin halka yayılması konumunda önemli yere sahiptirler.
Yukarıda verilen bilgilerden hangisi veya hangileri doğrudur?

A) Yalnız II
B) II ve III
C) Yalnız III
D) I ve III
E) I ve II

Cevap : B) II ve III

Açıklama : Vakıflar, özü itibarıyla “sivil” kurumlardır. Sultanlar tarafından kurulsa bile, vakfın malvarlığı devlet hazinesinden çıkar ve bağımsız bir tüzel kişiliğe (vakfa) geçer; “devlet eliyle ve devlet adına” ifadesi vakfın özerk doğasına teknik olarak terstir (bu nedenle I elenebilir). II ve III ise dönemin sosyo-kültürel yapısını doğru yansıtır.

7. Aşağıda Türk-Çin ilişkileri hakkında verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Transit ticaret rotalarında bulunan devletlerde ticaret üzerinden alınan vergiler olmuştur.
B) Sınır boylarında kurulan pazarlarda Çinliler ve Türkler takas usulü veya para temelli ticaret yapmıştır.
C) Türk devletlerinde ticarette kullanılan sınai ürünlerin üretim faaliyetleri hane halkı üretimi ile karşılanıyordu
D) Türk-Çin ticaretinin ana unsuru tarım ürünleri, ipek ve baharat olmuştur.
E) Türk ve Çin ticari ilişkileri gelişmiş olup ticarette kullanılan döneme has para birimleri de basılmıştır.

Cevap : C) Türk devletlerinde ticarette kullanılan sınai ürünlerin üretim faaliyetleri hane halkı üretimi ile karşılanıyordu

Açıklama : İpek Yolu ticaretinde Türkler sadece hammadde değil, işlenmiş madenler, silahlar ve dokumalar da satmıştır. Bu tür bir üretim (özellikle maden ve silah), basit hane halkı üretiminden ziyade daha organize atölye/zanaat üretimini gerektirir. C şıkkı bu kapasiteyi küçümsediği için yanlıştır.

8. Göçebe Türk topluluklarında ticareti faaliyetlerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) İpek Yolu olarak anılan transit ticaret yollarının ele geçirilmesi Türkler için önem taşımamaktaydı.
B) Göktürkler İran, Bizans ve diğer devletlerle yaptıkları antlaşma metinlerine ticaret ile ilgili maddeler koymuşlardı.
C) Çinliler ile Türkler arasındakı ticari alışveriş, sınır boylarında kurulan pazar yerlerinde yapılıyordu.
D) Ülkelerarası antlaşmalara ticaretle ilgili hükümler de koyan ilk Türk devleti Uygurlardı.
E) Ticari alışverişte Türkler tarım ürünleri, Çinliler ise ipek satıyorlardı.

Cevap : C) Çinliler ile Türkler arasındakı ticari alışveriş, sınır boylarında kurulan pazar yerlerinde yapılıyordu.

Açıklama :

9. I. Selçukluda yerleşik çiftçilik-bitki üretimine dayalı tarım inkılabının en önemli sonucu köy ve şehirlerin daha ufak tarım alanlarına bölünmesi olmuştur.
II. Selçuklu ekonomik modelinin uygulandığı coğrafyada şehirlerin nüfusu daha önce görülmeyen ölçüde artmış, dünyanın en gelişmiş ve kalabalık şehirleri bu bölgelerde ortaya çıkmıştır.
III. Tarım devrimine rağmen alt yapısı ve ekonomisi yoğun nüfusu kaldırmayan Selçuklu şehirleri zamanla küçülmüşlerdir.
IV. Selçuklu şehirlerinde transit ticaret ve mamul mal üretimi gelişim göstermiş, bu sayede ticaret ve sanayi aynı anda şehir ekonomisinde etkin olmuştur.
Yukarıda Selçuklu ekonomisi ile ilgili verilen bilgilerden hangisi veya hangileri doğrudur?

A) Yalnız I
B) I ve IV
C) Yalnız III
D) II ve IV
E) I ve III

Cevap : D) II ve IV

Açıklama : Selçuklu dönemi (“Türk İslam Altın Çağı”), tarımsal verimliliğin arttığı, ticaret yollarının (kervansaraylar) canlandığı ve şehirleşmenin (Merv, Rey, Konya) zirve yaptığı bir dönemdir. Şehirler küçülmemiş, aksine büyümüştür (II doğru, III yanlış). Ticaret ve zanaat birlikte gelişmiştir (IV doğru).

10. I. Orta Asya’nın büyük bir bölümü tarıma elverişli sulak alanlarla kaplıydı.
II. Orta Asya’da yalnızca Altay, Kangay ve Tanrı Dağları’ndaki ormanlardan beslenen nehirlerin suladığı, dar bir sahada yayılan vahalarda tarıma elverişli topraklar vardı.
III. Orta Asya Türkleri arasında at hem bir ulaşım aracı hem de bir üretim aracıydı.
Yukarıda verilen bilgilerden hangisi veya hangileri doğrudur?

A) Yalnız II
B) II ve III
C) I ve II
D) Yalnız I
E) I ve III

Cevap : B) II ve III

Açıklama : Orta Asya coğrafyası büyük ölçüde kurak bozkırlar ve çöllerden oluşur (I yanlış). Tarım ancak nehir boylarındaki vahalarda yapılabilmiştir (II doğru). At, göçebe ekonomisinin temelidir (et, süt, ulaşım, savaş) (III doğru).

11. Kümelenerek üretim teorisi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Artan nüfus ve şehirleşme ihtiyacını karşılamak için Ahi Evren tarafından geliştirilmiştir.
B) Bölgesel kümelenme modeli geliştirerek esnafı, sanayi siteleri halinde örgütlemeyi esas almaktadır.
C) Bölgelerarası üretim ilişkileri ağı ve tedarik zincirleri ağının kurulmasına olanak sağlamıştır.
D) Öncelikle bölgesel ihtiyacı karşılamak ve ihtiyaç fazlası üretimi çevreye ihraç etmek üzere oluşturulmuştur.
E) Sanayi, tarım ve ticaret sektörlerinin birbiriyle ilişkilerinin yeniden düzenlenmesi sağlanmış, ancak üretimi arttırmayı başaramamıştır.

Cevap : E) Sanayi, tarım ve ticaret sektörlerinin birbiriyle ilişkilerinin yeniden düzenlenmesi sağlanmış, ancak üretimi arttırmayı başaramamıştır.

Açıklama : Ahi Evren’in kümelenme modeli (Sanayi Siteleri), işbirliğini ve uzmanlaşmayı artırarak verimliliği ve **üretimi ciddi oranda artırmıştır**. Anadolu’nun mamul mal ihracatçısı (kumaş, deri, halı) konumuna gelmesi bu başarının kanıtıdır. E şıkkındaki “başaramamıştır” ifadesi yanlıştır.

12. Aşağıda “Göçebe Türk Devletleri” hakkında verilen bilgilerden hangisi doğrudur?

A) Yurt yönetim modeli, göçebelerde ortaya çıkan ilk devlet yönetim modelidir.
B) Tarihte bilinen ilk göçebe Türk devletini Göktürkler kurmuştur.
C) Göçebe Türk devletlerinde hayvancılık düşüş gösterirken tarım, ticaret ve sanayi de gelişmeler yaşanmıştır.
D) Göçebe Türk toplumlarında özel mülkiyet kavramı doğmuş ve tarlalar çitlenmeye başlamıştır.
E) Tarım devriminden sonra göçebe hayvancılık yapılan bölgeler hayvancılığı tamamen bırakıp tarıma geçmiştir.

Cevap : A) Yurt yönetim modeli, göçebelerde ortaya çıkan ilk devlet yönetim modelidir.

Açıklama : İlk Türk devleti Hunlardır (B yanlış). Hayvancılık hiçbir zaman düşüş göstermemiş, ana geçim kaynağı olmuştur (C yanlış). Göçebelerde toprak mülkiyeti (çitlenme) gelişmemiştir, meralar ortaktır (D yanlış). “Yurt” (çadır/vatan) kavramı ve buna dayalı yönetim organizasyonu Türk devlet geleneğinin temelidir.

13. Şehir hayatının kurulması ve yerleşik hayata geçişle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) İlk Türk şehirleri Hunlar zamanında kurulup gelişmeye başlamıştır.
B) Siyasi hâkimiyeti ele geçirmenin ve sürdürmenin ancak göçebe bir hayat ile mümkün olduğuna inanılması sebebiyle yarı göçebe bir yapı benimsenmiştir.
C) Türklerin İslam’ı kabul etmeye başlamaları ile yerleşikliğe geçişleri aynı zamanlarda eşanlı olarak gerçekleşmiştir.
D) Hunlar ve Göktürkler’de nüfusun büyük çoğunluğu yarı göçebedir.
E) Balık, ordu veya ordugah, uluş veya ulus kelimeleri, Eski Türkçede şehir anlamında kullanılmıştır.

Cevap : A) İlk Türk şehirleri Hunlar zamanında kurulup gelişmeye başlamıştır.

Açıklama : Hunlar büyük ölçüde göçebe bir imparatorluktur. Türk tarihinde kalıcı şehirleşme ve yerleşik mimari (tapınak, ev) asıl olarak **Uygurlar** döneminde başlamıştır. Hunlar döneminde “şehirleşme”den söz etmek tarihsel olarak zayıf bir ifadedir.

14. Selçuklu İmparatorluğu ve Osmanlı İmparatorluğu’nun geliştirdikleri tarım ekonomisi organizasyonlarının isimleri nelerdir?

A) Tahrir – Temettuat
B) Derebeylik – Vassal
C) Has – Zeamet
D) İkta – Tımar
E) Dirlik – Vakıf

Cevap : D) İkta – Tımar

Açıklama : Devlete ait toprakların işletilmesi karşılığında asker (sipahi) beslenmesi sistemine Büyük Selçuklular **”İkta”**, Osmanlılar ise **”Tımar”** adını vermiştir. Bu sistem tarım ekonomisinin ve ordunun belkemiğidir.

15. I. M.Ö. 8000 yılında tarım devriminden sonra yerleşik tarım yapılan bölgelerde ilk şehirler ortaya çıkmıştı.
II. Orta Asya’nın büyük bir bölümü tarıma elverişli olmayan bozkırlar ve çöllerle kaplıydı.
III. Avrupalı tarihçiler ilk çağın sonu olarak Batı Roma’nın yıkılış tarihi olan 476 yılını kabul ederler.
IV. Orta Asya üzerinde hakim olan iktisadi yapı yerleşik tarım ve pazara üretim şeklinde konuşlandırılmıştı.
Yukarıda verilen bilgilerden hangisi veya hangileri doğrudur?

A) II ve III
B) I ve III
C) Yalnız I
D) Yalnız IV
E) I, II ve III

Cevap : E) I, II ve III

Açıklama : Tarım devrimi şehirlere yol açmıştır (I). Orta Asya bozkırdır (II). Batı Roma’nın yıkılışı (476) Orta Çağ’ın başlangıcıdır (III). Ancak IV yanlıştır; Orta Asya’nın hakim yapısı yerleşik tarım değil, **göçebe hayvancılıktır**.

16. İktisat tarihi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Tarım/sanayi inkılabını gerçekleştiren bir toplum/ekonomi, teknolojik gelişmeyi ve buna bağlı ticari, sınai ürünler geliştirmeyi sürdürmek zorundadır.
B) İnsanlığın iktisat tarihi, iktisadi performansı temelden değiştiren ve iktisadi büyümeyi uzun süreli mümkün kılan tarım inkılabı ve sanayi inkılabı olmak üzere iki köklü değişimin tarihini içerir.
C) İktisat tarihinin konusu iktisat ile ilgili tüm konuların ve verilerin zaman içindeki değişimlerini incelemeyi içerir.
D) Her toplum, tarım inkılabını ve sanayi inkılabını diğer toplumlarla aynı zamanlarda başlatmış, yaşamış ve yaşamaktadır.
E) İktisat tarihinin konusu, ekonomilerin performansı ve yapılarının zaman içinde değişimini incelemek ve önemli değişiklikleri bilimsel varsayım (faraziye-hipotez) ve kuramlarla (nazariye-teori) açıklamaktır.

Cevap : D) Her toplum, tarım inkılabını ve sanayi inkılabını diğer toplumlarla aynı zamanlarda başlatmış, yaşamış ve yaşamaktadır.

Açıklama : İktisadi gelişmeler (Tarım ve Sanayi Devrimi) her toplumda **aynı anda** ve eş zamanlı olmamıştır. Örneğin Sanayi Devrimi İngiltere’de 18. yüzyılda başlarken, diğer ülkelere çok daha geç yayılmıştır. Bu süreçler asenkroniktir.

17. I. Selçuklu Sanayi devrimini başlatan büyük devlet adamı ve düşünürü olan Nizamül-mülk ‘tür.
II. Ahi teşkilatının ve kümelenme modelinin kurucusu ve teorisyeni Ahi Evrendir.
III. Ahilik, ahiler tarafından kurulan vakıfların cami, tekke, zaviye, mektep ve medreseleri vasıtası ile kısa zamanda Anadolu’nun her yanına yayılmıştır.
IV. Ahi teşkilatları bulunduğu bölgelerde katı üretim kuralları uygulamış bu durum mamul mal üretimini olumsuz etkilemiştir.
Yukarıda Selçuklu iktisadi hayatı ile ilgili verilen bilgilerden hangisi veya hangileri doğrudur?

A) II ve III
B) I ve III
C) II, III ve IV
D) I, II ve III
E) Yalnız III

Cevap : A) II ve III

Açıklama : Sanayi devrimini (esnaf örgütlenmesini) başlatan Nizamülmülk değil, Ahi Evren’dir (I yanlış). Ahilik kuralları üretimi olumsuz değil, kaliteyi artırarak olumlu etkilemiştir (IV yanlış). Ahi Evren ve Vakıflar (II ve III) doğru bilgilerdir.

18. Kavimler göçü ile ilgili verilen bilgilerden hangisi doğrudur?

A) 375 yılında Orta Asya’dan çevreye-dünyaya yapılmış ve yalnızca Türk kavimlerini etkilemiştir.
B) Kavimler göçü sonucunda Roma İmparatorluğu 395’te Doğu Roma ve Batı Roma olarak ikiye ayrılmış, 476’da Doğu Roma çökmüştür.
C) Kavimler göçünde en etkin rolü Türk göçebeleri oynamışlardır.
D) Kavimler göçü Avrupalı tarihçiler tarafından da İlk Çağ’ın sonu olarak kabul edilmektedir.
E) Bütün Türk boylarının kavimler göçü sırasında göç ettikleri yerlerde yerleşikliğe geçişleri de başlamıştır.

Cevap : C) Kavimler göçünde en etkin rolü Türk göçebeleri oynamışlardır.

Açıklama :

19. I. Selçuklular Tarım üretiminden sağlanan sermaye birikimini vakıf işletmeler geliştirerek tarım ticaret, sanayi, kır, kasaba ve şehirlerin altyapısının inşasına yönlendirdiler.
II. Vakıf işletmeleri sanayinin gelişmesi için gerekli altyapı yatırımlarını gerçekleştirmede çoğu zaman yetersiz kalınca devreye devlet girmiştir.
III. Vakıf işletmeler, tarım üretiminden, İkta gelirlerinden ve ticaretten sağlanan sermaye birikimini doğrudan yeni tarım, ticaret, sanayi ve şehir altyapı yatırımlarına yönlendirebilen önemli bir iktisadi organizasyondu.
Yukarıda verilen bilgilerden hangisi veya hangileri doğrudur?

A) I ve III
B) Yalnız II
C) I ve II
D) II ve III
E) Yalnız I

Cevap : A) I ve III

Açıklama : Selçuklu sisteminde Vakıflar, sermayenin kamu yararına ve altyapıya (köprü, yol, kervansaray) dönüşmesini sağlayan **en başarılı** mekanizmaydı. “Yetersiz kalması” (II) tarihsel gerçekle bağdaşmaz; aksine devletin yükünü büyük ölçüde vakıflar üstlenmiştir.

20. I. Tarihçiler iktisat tarihini, genel tarihin iktisadi olaylarla ilgili bir yan kolu olarak görürler. İktisatçılar ise iktisat tarihini iktisat teorisini test eden verileri toplayan bir yardımcı bilim dalı olarak görürler
II. İktisatçılar ise iktisat tarihini iktisat teorisinin içerisinde kabul edip, ayrı bir bilim dalı gibi değerlendirmezler
III. İktisadi performans kavramı iktisadi yapı ile ilgili bir durumdur.
Yukarıda verilen bilgilerden hangisi veya hangileri doğrudur?

A) Yalnız I
B) I ve III
C) Yalnız II
D) Yalnız III
E) II ve III

Cevap : B) I ve III

Açıklama : İktisat Tarihi disiplinine tarihçiler “tarihin bir dalı”, iktisatçılar ise “teorinin laboratuvarı” olarak bakar (I doğru). İktisadi performans (büyüme, verimlilik) doğrudan kurumlar ve iktisadi yapıyla ilişkilidir (III doğru). (Not: II. öncül I ile benzer şeyi söyler, seçeneklerde “hepsi” yoksa I ve III en kapsayıcıdır).