Farkındalık Temelli Stres Yönetimi 2024-2025 Vize Soruları

Stres Tepkileri ve Sinir Sisteminin Rolü

Organizmanın strese karşı verdiği fizyolojik tepkileri açıklayan Hans Selye’nin Genel Adaptasyon Sendromu modeli; Alarm, Direnç ve Tükenme aşamalarından oluşur. Stres durumunda vücudumuzdaki sinyal trafiğini sağlayan sinir sistemi iki yönlü çalışır: Beyin ve omurilikten kaslara emir taşıyan sinirlere Motor sinirler denir. İstemli hareketlerimizi ve istemsiz çalışan iç organlarımızı (Otonom sinir sistemi) kapsayan geniş ağa ise Periferik Sinir Sistemi adı verilir. Otonom sinir sisteminin stres anındaki “Savaş ya da Kaç” tepkisini yöneten bölümü olan sempatik sinir sistemi; kalp atışını hızlandırır, adrenalin salgılatır ancak parasempatik sistemin görevi olan solunumu yavaşlatmak gibi dinlendirici işlevleri yerine getirmez. Kronik stresin bedende yarattığı en belirgin fiziksel belirtilerden biri de kolayca yorulmadır.

Polivagal Teori ve Beden Farkındalığı

Stephen Porges’in geliştirdiği Polivagal Teori, sinir sistemimizin tehlike ve güvenlik durumlarına nasıl adapte olduğunu açıklar. Beynimizin bilinçdışı bir radar gibi çevredeki tehlike veya güvenlik sinyallerini taraması sürecine Nörosepsiyon denir. Teori; sempatik sinir sistemi, dorsal vagal kompleks ve ventral vagal kompleks gibi yapıları içerirken, beyin kabuğunun görme merkezi olan oksipital lob bu otonomik düzenlemenin doğrudan bir parçası değildir. Sinir sistemi aşırı tehlike algıladığında ortaya çıkan “Savaş ya da Kaç” tepkisi (hiperuyarılma), kendini yüksek nabız gibi fizyolojik belirtilerle gösterir. Ayrıca, bedenin kendi içindeki duyumlarını (kalp atışı, nefes vb.) algılama yeteneğine İnterosepsiyon adı verilir.

Farkındalık (Mindfulness) Tutumları

Jon Kabat-Zinn tarafından formüle edilen bilinçli farkındalık pratikleri 7 temel tutum üzerine inşa edilmiştir (yargısızlık, sabır, güven vb.). Bu tutumlar arasında “anlamlı ilişkiler” kurmak doğrudan bir temel zihinsel tutum değil, pratiğin bir sonucudur. Farkındalıkta Sabır, anı yaşamak ve sürecin doğallığını kabul etmektir; ancak bu, gelecek planları yapmamak anlamına gelmez. Benzer şekilde, Çabasızlık tutumu, sadece sonuca (amaca) odaklanıp o anki sürecin güzelliklerini ve fırsatlarını kaçırmamak gerektiğini vurgular.

Başa Çıkma Mekanizmaları ve Terapiler

Stresle mücadelede uyku, egzersiz ve sosyal destek gibi sağlıklı (davranışsal) yöntemler kullanılırken; kişinin özsaygısını başkalarına bağladığı onay arama davranışı sağlıklı bir başa çıkma yöntemi değildir. Benzer şekilde, stres karşısında inkar, kaçınma ve bastırma işlevsiz (uyumsuz) mekanizmalarken; Mizah, duruma esnek ve olgun bir perspektiften bakmayı sağlayan son derece işlevsel bir başa çıkma yöntemidir. Belirli bir düzen ve sıklıkta tekrarlayan akut stres krizleri ise Epizodik stres olarak adlandırılır. Psikolojik terapiler bağlamında; düşüncelerin davranışları değiştireceği ilkesine dayanan kısa-orta vadeli yaklaşım Bilişsel Davranışçı Terapi iken, gerçekliği radikal bir şekilde kabul etmenin değişimin ilk adımı olduğunu savunan sentez modeli Diyalektik Davranış Terapisidir.

1. Aşağıdakilerden hangisi Genel Adaptasyon Sendromu’nun aşamalarından biridir?

A) Prestres
B) Direnç
C) Kabul
D) Baskı
E) İnkar

Cevap : B) Direnç

Açıklama : Hans Selye tarafından geliştirilen Genel Adaptasyon Sendromu (General Adaptation Syndrome), organizmanın strese karşı verdiği fizyolojik tepkileri üç aşamada inceler. Birinci aşama “Alarm” (savaş ya da kaç tepkisinin devreye girdiği an), ikinci aşama “Direnç” (organizmanın stresörle başa çıkmaya ve uyum sağlamaya çalıştığı, enerjisini seferber ettiği aşama) ve üçüncü aşama “Tükenme” (stresörün çok uzun sürmesi sonucu bedenin adaptasyon enerjisinin bittiği ve hastalıklara açık hale geldiği aşama) evresidir. Bu nedenle seçenekler arasında Selye’nin modeline ait olan tek kavram “Direnç” aşamasıdır.

2. Beyin ve omurilikten organlara sinyal taşıyan sinirlere ne ad verilmektedir?

A) Nörotransmiter
B) Serebrum
C) Motor
D) Sensory
E) Afferent

Cevap : C) Motor

Açıklama : Sinir sistemi çift yönlü bir iletişim ağına sahiptir. Duyu organlarından (göz, deri vb.) aldığı bilgileri merkezi sinir sistemine (beyin ve omurilik) taşıyan sinirlere duyusal (sensory) veya afferent sinirler denir. Buna karşılık, merkezi sinir sisteminde işlenen bilgiyi ve verilen emirleri kaslara, iç organlara ve salgı bezlerine taşıyarak hareketi/tepkiyi başlatan sinirlere ise motor (hareket) veya efferent sinirler adı verilir.

3. Stephen Porges tarafından kavramlaştırılan, insanların ve diğer memelilerin güvenli, tehlikeli veya yaşamı tehdit edici durumları ayırt ederek davranış stratejisi geliştirmelerini sağlayan sinirsel süreç aşağıdakilerden hangisidir?

A) Atipik otonomfonksiyon
B) Nörosepsiyon
C) Vagal ton
D) Adaptasyon eğrisi
E) Vagal korteks

Cevap : B) Nörosepsiyon

Açıklama : Polivagal Teori’nin kurucusu Dr. Stephen Porges, beynimizin biz daha bilinçli olarak farkına varmadan çevremizdeki tehlike veya güvenlik sinyallerini sürekli olarak taraması ve değerlendirmesi sürecine Nörosepsiyon (Neuroception) adını vermiştir. Algıdan (perception) farklıdır; çünkü algı bilişsel ve bilinçli bir süreçken, nörosepsiyon otonom sinir sisteminin tamamen bilinçdışı bir şekilde, adeta bir içsel radar gibi çalışarak bizi güvende tutup tutmayacağına karar vermesidir.

4. Aşağıdakilerden hangisi bedensel stres belirtisidir?

A) Çabuk utanma
B) Nedensiz yere ağlama
C) Unutkanlık
D) Kolayca yorulma
E) Sonuçlarını düşünmeden hareket etme

Cevap : D) Kolayca yorulma

Açıklama : Stres belirtileri dört ana kategoride incelenir: Fiziksel (bedensel), duygusal, bilişsel ve davranışsal. Çabuk utanma ve nedensiz ağlama duygusal; unutkanlık bilişsel; düşünmeden hareket etme ise davranışsal belirtilerdir. Stres hormonlarının (kortizol, adrenalin) uzun süre kanda kalması, kas gerginliğine, uyku bozukluklarına ve enerji depolarının hızla tükenmesine yol açar. Bu yüzden kolayca yorulma, kronik stresin en belirgin somatik/bedensel belirtilerinden biridir.

5. Ilık bir yaz akşamında, hava aniden serinlediğinde ürpermeye sebep olan yapı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Introsepsiyon
B) Termosepsiyon
C) Eksterosepsiyon
D) Propriosepsiyon
E) Nosisepsiyon

Cevap : E) Nosisepsiyon

Açıklama :

6. Otonom ve somatik sinir sistemlerini kapsayan sinir sistemine ne ad verilir?

A) Duyusal
B) Bilişsel
C) Orbital
D) Periferik
E) Merkezi

Cevap : D) Periferik

Açıklama : İnsan sinir sistemi anatomik olarak ikiye ayrılır: Merkezi Sinir Sistemi (MSS – beyin ve omurilik) ve Periferik Sinir Sistemi (PSS – çevresel sinir sistemi). Periferik sinir sistemi de kendi içinde işlevsel olarak ikiye ayrılır: İstemli kas hareketlerimizi kontrol eden Somatik Sinir Sistemi ve istemsiz çalışan iç organlarımızı yöneten Otonom Sinir Sistemi. Dolayısıyla bu ikisini kapsayan çatı yapı Periferik (Çevresel) Sinir Sistemi’dir.

7. “Bedenin içindeki duyumlara yönelik algı” olarak tanımlanan sistem aşağıdakilerden hangisidir?

A) Eksterosepsiyon
B) Interosepsiyon
C) Introjeksiyon
D) Nörosepsiyon
E) Propriosepsiyon

Cevap : B) Interosepsiyon

Açıklama : İnterosepsiyon (İçduyu), bedenin içsel durumunu algılama yeteneğimizdir. Kalp atış hızımızı hissetmemiz, midemizin guruldaması, nefesimizin hızlandığını fark etmemiz veya kas gerginliğimizi hissetmemiz interosepsiyon sayesinde olur. Bilinçli farkındalık (mindfulness) pratiklerinin temelinde, kişinin interoseptif farkındalığını artırarak bedeninin verdiği erken stres sinyallerini zamanında okuyabilmesi yatar.

8. Aşağıdakilerden hangisi bilinçli farkındalık halinde yaşamak için takınılması gereken 7 tutumdan biri değildir?

A) Anlamlı ilişkiler
B) Yargısızlık
C) Sabır
D) Güven
E) Çabasızlık

Cevap : A) Anlamlı ilişkiler

Açıklama : Modern mindfulness (bilinçli farkındalık) uygulamalarının kurucusu Jon Kabat-Zinn, farkındalık pratiğinin üzerine inşa edildiği 7 temel tutum belirlemiştir. Bunlar: Yargısızlık, Sabır, Başlangıç Zihni, Güven, Çabasızlık (zorlamama), Kabul ve Akışına Bırakma (letting go)’dır. Anlamlı ilişkiler farkındalık temelli bir yaşamın doğal ve güzel bir sonucu olabilir ancak pratiğin temelini oluşturan zihinsel tutumlar kategorisinde yer almaz.

9. Polivagal Teori’yi açıklarken, aşağıdakilerden hangisinin kullanılması gerekmez?

A) Sempatik sinir sistemi
B) Ventral vagal kompleks
C) Miyelinli vagus
D) Oksipital lob
E) Dorsal vagal kompleks

Cevap : D) Oksipital lob

Açıklama : Polivagal Teori (Stephen Porges), otonom sinir sisteminin stres ve güvenlik karşısındaki evrimsel gelişimini açıklar. Bu teori, sistemi 3 hiyerarşik yapıya ayırır: Dorsal vagal kompleks (donma/çökme), Sempatik sinir sistemi (savaş/kaç) ve Ventral vagal kompleks (miyelinli vagus – sosyal katılım ve güvenlik hissi). Oksipital lob ise beynin arka kısmında yer alan ve görme (vizyon) işlevinden sorumlu olan beyin korteksi bölgesidir. Otonomik düzenleme veya Polivagal Teori’nin yapıtaşları arasında doğrudan bir rolü yoktur.

10. Aşağıdakilerden hangisi hiperuyarılma özelliklerindendir?

A) Dorsal vagal aktivasyon
B) Ayrışma
C) Ventral vagal aktivasyon
D) Yüksek nabız
E) Esneklik

Cevap : D) Yüksek nabız

Açıklama : Tolerans penceresi modelinde, sinir sistemi tehlike algıladığında pencerenin dışına çıkar. Eğer tepki Savaş ya da Kaç (Sempatik uyarılma) ise buna Hiperuyarılma (aşırı uyarılma) denir; nabız yükselir, kaslar gerilir, kaygı ve panik artar. Eğer tepki Donma/Çökme (Dorsal vagal aktivasyon) ise buna Hipouyarılma (düşük uyarılma) denir; ayrışma (disosiyasyon), hissizlik ve tükenmişlik görülür. Bu nedenle yüksek nabız hiperuyarılmanın en klasik fizyolojik özelliğidir.

11. Aşağıdakilerden hangisi sempatik sinir sisteminin görevi değildir?

A) Sindirimi yavaşlatmak
B) Solunumu hızlandırmak
C) Solunumunu yavaşlatmak
D) Katekolaminlerin salgılatmak
E) Adrenalin salgılatmak

Cevap : C) Solunumunu yavaşlatmak

Açıklama : Sempatik sinir sistemi Savaş ya da Kaç sistemidir. Beyin tehlike algıladığında vücudu eyleme hazırlar: Kaslara daha çok oksijen gitmesi için solunumu hızlandırır, kalp atışını artırır, adrenalin gibi stres hormonlarını (katekolaminleri) salgılatır ve o an için acil olmayan sindirim, bağışıklık gibi süreçleri yavaşlatır veya durdurur. Solunumu yavaşlatmak ve bedeni dinlendirmek ise Dinlen ve Sindir prensibiyle çalışan Parasempatik sinir sisteminin görevidir.

12. İç organlar ve bezleri kapsayan sinir sistemi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Periferik
B) Merkezi
C) Otonom
D) Duyusal
E) Somatik

Cevap : C) Otonom

Açıklama : Sinir sisteminde bilinçli kontrolümüz dışında (otomatik olarak) çalışan kalp kası, düz kaslar (mide, bağırsak), damarlar ve salgı bezlerinin çalışmasını düzenleyen ağa Otonom Sinir Sistemi denir. Nefes alıp vermemizi, yediğimiz yemeğin sindirilmesini, kalp atış ritmimizi biz düşünmesek bile arka planda tıkır tıkır yöneten sistem budur.

13. Aşağıdakilerden hangisi bilinçli farkındalığın tutumlarından biri olan “sabır” için söylenemez?

A) Gelecek planları yapmadan, anda kalmakla ilgilidir.
B) Gelecekteki bir duruma şimdiden ulaşma telaşına kapılmamakla ilgilidir.
C) İçinde bulunduğumuz andaki gerçekliği olduğu gibi kabul etmek demektir.
D) Geleceğin olgunlaşmasını beklemekle ilgilidir.
E) Sabırla anı yaşamayı ifade etmektedir.

Cevap : A) Gelecek planları yapmadan, anda kalmakla ilgilidir.

Açıklama : Farkındalık (Mindfulness) pratiklerinde Sabır, her şeyin kendi doğal sürecinde gelişeceğini kabul etmek, bir an önce sonuca ulaşmak için mevcudu ıskalamamaktır. Ancak mindfulness hiçbir gelecek planı yapmamak demek değildir. Birey geleceği için rasyonel ve sağlıklı planlar yapabilir; sabrın karşı çıktığı şey, plan yaparken anı kaybetmek, sürekli gelecekte yaşamak veya sonucun hemen gerçekleşmemesinden dolayı anksiyete duymaktır. Hedefsizlik veya plansızlık mindfulness’ın değil, yanlış anlaşılmış bir pasifliğin tanımıdır.

14. Aşağıdakilerden hangisi stresle davranışsal başa çıkma yöntemlerinden değildir?

A) Onay arama
B) Uyku
C) Egzersiz
D) Sosyal destek
E) Nefes pratikleri

Cevap : A) Onay arama

Açıklama : Stresle sağlıklı (uyum sağlayıcı) başa çıkma yöntemleri, bireyin stresin etkilerini azaltmak için bilinçli olarak yaptığı fiziksel ve sosyal eylemleri kapsar. Düzenli uyku, fiziksel egzersiz yapmak, dostlardan sosyal destek aramak veya diyafram nefesi çalışmak sağlıklı davranışsal yöntemlerdir. Onay arama ise, bireyin kendi özsaygısını başkalarının yargılarına bağladığı, stres ve anksiyeteyi genellikle daha da artıran uyumsuz (işlevsiz) bir psikolojik bağımlılık veya başa çıkma modelidir.

15. Akut stresin belirli bir düzen ve sıklıkta tekrarlanması anlamına gelen ifade aşağıdakilerden hangisidir?

A) Periyodik
B) Epizodik
C) Kronik
D) Ezoterik
E) Numerik

Cevap : B) Epizodik

Açıklama : Stres üçe ayrılır: Akut (anlık ve kısa süreli), Epizodik Akut ve Kronik (uzun süreli, bitmeyen). Eğer bir kişi sürekli olarak bir krizden diğerine koşuyorsa, hep acelesi varsa, hayatında sürekli akut stres durumları ardı ardına belirli aralıklarla patlak veriyorsa bu duruma Epizodik (Bölümsel) Akut Stres denir. A Tipi kişilik özelliğine sahip, sürekli gergin ve aşırı sorumluluk yüklenen bireylerde sık görülür.

16. Radikal kabul ve değişimin sentezi temeline dayanan, gerçekliği olduğu haliyle kabul etmenin değişimin ilk basamağı olduğunu savunan terapi yaklaşımı hangisidir?

A) Gerçeklik terapisi
B) Farkındalık Temelli Bilişsel Terapi
C) Kabul ve Kararlılık Terapisi
D) Bilişsel Davranışçı Terapi
E) Diyalektik Davranış Terapisi

Cevap : E) Diyalektik Davranış Terapisi

Açıklama : Dr. Marsha Linehan tarafından geliştirilen Diyalektik Davranış Terapisi (DDT), doğu felsefesindeki kabul ile batı psikolojisindeki değişim kavramlarını diyalektik bir şekilde birleştirir. Terapi, hastaya öncelikle acısını ve içinde bulunduğu gerçekliği radikal bir şekilde kabul etmeyi öğretir; çünkü değişimin ancak ve ancak mevcut durumun inkar edilmeyip tamamen kabul edilmesiyle başlayabileceğini savunur.

17. “Ancak amaca giden yolda sadece amacın kendisine odaklanmak, yolun kendisini ve varsa yoldaki fırsatları, neşeyi ve yaşanabilecek güzellikleri kaçırmak anlamına gelmektedir.” ifadesi ile hangi bilinçli farkındalık tutumu açıklanmaktadır?

A) Sebat
B) Merak
C) Çabasızlık
D) Kabul
E) Yargısızlık

Cevap : C) Çabasızlık

Açıklama : Jon Kabat-Zinn’in 7 temel tutumundan biri olan Çabasızlık (Non-striving), meditasyonun veya hayatın salt bir hedefe (örneğin rahatlamalıyım, başarmalıyım) ulaşmak için bir araç olarak görülmemesi gerektiğini vurgular. Sürekli bir amaca koşan zihin, anın içindeki zenginlikleri kaçırır. Çabasızlık, hiçbir şey yapmamak demek değildir; yapılan işi sadece sonucuna kilitlenerek değil, sürecin (yolun) kendisine odaklanarak, sonuç odaklı bir gerginlik yaratmadan an’da olarak yapmaktır.

18. Parasempatik sinir sisteminin diyaframın altındaki sinirlerini temsil eden yapının adı nedir?

A) Ventral vagal kompleks
B) Dorsal vagal kompleks
C) Sentral vaal kompleks
D) Abdominal vagal kompleks
E) Fasyal vagal kompleks

Cevap : A) Ventral vagal kompleks

Açıklama :

19. Düşüncelerdeki değişimin davranışları değiştireceği yaklaşımını temel alan, altı hafta veya altı ay gibi kısa ve orta vadeli, sözel ifadeye dayanan bir terapi yaklaşımı hangisidir?

A) Kabul ve Kararlılık Terapisi
B) Gerçeklik Terapisi
C) Farkındalık Temelli Bilişsel Terapi
D) Diyalektik Davranış Terapisi
E) Bilişsel Davranışçı Terapi

Cevap : E) Bilişsel Davranışçı Terapi

Açıklama : Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT / CBT), psikoloji dünyasında en yaygın ve kanıta dayalı ekollerden biridir. Aaron Beck tarafından formüle edilmiştir. Temel felsefesi; olayların kendisinin değil, bizim o olaylara yüklediğimiz düşüncelerin (bilişlerin) duygularımızı ve davranışlarımızı belirlediğidir. Terapist, hastanın çarpık (irrasyonel) düşünce kalıplarını bulmasına ve değiştirmesine yardım eder. Genellikle psikanaliz gibi yıllarca sürmez; şimdiye odaklı, yapılandırılmış ve kısa-orta vadeli (10-20 seans) bir modeldir.

20. Aşağıdakilerden hangisi stresle işlevsiz başa çıkma yöntemlerinden değildir?

A) Dikkat dağıtma
B) Bastırma
C) Kaçınma
D) İnkar
E) Mizah

Cevap : E) Mizah

Açıklama : Stres karşısında kullanılan psikolojik savunma mekanizmaları işlevsel (olgun) ve işlevsiz (ilkel/uyumsuz) olarak ayrılır. İnkar etmek (yok saymak), bastırmak (duyguyu bilinçdışına itmek), kaçınmak (yüzleşmemek) stres kaynağını çözmez, sadece kısa süreliğine erteler ve uzun vadede kişiye zarar verir (işlevsizdir). Ancak Mizah, kişinin acı veren veya stresli bir durumla yüzleşirken, duruma farklı ve hafifletici bir perspektiften bakarak zihinsel esneklik kazanmasını sağlayan son derece olgun, sağlıklı ve işlevsel bir başa çıkma mekanizmasıdır.