Fiziki Coğrafyaya Giriş 2024-2025 Vize Soruları

Yerkürenin İç Yapısı ve Litosfer Dinamikleri

Dünya, merkezden yüzeye doğru farklı fiziksel ve kimyasal özelliklere sahip katmanlardan oluşur. Gezegenin en merkezinde yer alan ve devasa basınca maruz kalan İç Çekirdek, yerkürenin en yüksek yoğunluğa sahip katmanıdır. Kabuk (Litosfer) ile manto (Astenosfer) arasındaki sınıra ise Mohorovicic (Moho) süreksizliği adı verilir. Litosferi oluşturan kayaçların, mantoyu oluşturan kayaçlardan daha düşük yoğunluklu olması (Yoğunluk farkı), yer kabuğunun manto üzerinde batmadan dengede (izostazi) yüzmesini sağlar. Bu yeryüzü şekillerini (dağlar, vadiler vb.) ve onların rüzgar/su ile aşınım süreçlerini inceleyen bilim dalına Jeomorfoloji denir. Bazen vadi tabanlarında biriken sert malzemeler, çevredeki yumuşak tepeler aşındığında yüksekte kalarak Rölyef terselmesi adı verilen ilginç jeomorfolojik oluşumlara neden olur.

Okyanuslar, Su Küre ve Biyosfer

Uzaydan Dünyamıza bakıldığında ilk göze çarpan unsurlar, gezegenin büyük bir kısmını kaplayan birinci dereceden yeryüzü şekilleri olan Okyanuslar ve Kıtalar’dır. Dünyanın en büyük su kütlesi, tüm karaların toplamından bile daha geniş bir alan kaplayan Pasifik (Büyük) Okyanusu’dur. Okyanusların en derin noktaları (hendekler), levhaların çarpıştığı okyanus kenarlarında yer alır. Denizlerdeki tuzluluk oranı sıcaklık ve buharlaşmaya bağlıdır; kutuplara yakın olan Baltık Denizi, tuzluluk oranının en düşük olduğu denizlerden biridir. Yeryüzünde hava (Atmosfer), su (Hidrosfer) ve toprak (Litosfer) katmanlarının kesiştiği ve canlı yaşamını barındıran o ince, eşsiz katmana ise Biyosfer adı verilir.

İklim Elemanları ve Atmosferik Süreçler

Bir bölgenin hava durumunu belirleyen temel iklim elemanları; sıcaklık, basınç, rüzgâr ve yağıştır. “Akış” (runoff) ise atmosferik bir iklim elemanı değil, hidrolojik bir süreçtir. İklimdeki mevsimlik farklılıkların, yani yaz ve kış aylarındaki sıcaklık değişimlerinin temel sebebi, Güneş ışınlarının geliş açısını değiştiren Yerin eksen eğikliği’dir. Tüm bu yağış, bulut ve fırtına gibi hava olaylarının tamamı atmosferin en alt katmanı olan Troposfer’de görülür; çünkü suyu (nemi) barındıran su buharının tamamı yerçekiminin etkisiyle bu katmanda toplanmıştır.

Toprağın Oluşumu, Bileşenleri ve Ayrışma Süreçleri

Toprak; inorganik (mineral), organik, su ve havadan oluşan karmaşık bir karışımdır. Eğim, toprağın oluşumunu etkileyen topografik bir faktördür ancak toprağın fiziksel bir “bileşeni” değildir. Toprağın içindeki organik maddeler (humus), anakayanın ayrışmasından değil, bitki ve hayvan kalıntılarının çürümesinden kaynaklanır. Toprağın rengi, derinliği, bünyesi (tekstürü) ve strüktürü fiziksel özellikleri iken, pH değeri (Asitlilik) kimyasal bir özelliktir. Farklı yörelerde farklı toprak türlerinin görülmesinin en temel sebebi Ana kaya yapısıdır (örneğin kireçtaşı üzerinde kırmızı terra rossa, volkanik tüf üzerinde kumlu toprak oluşması). İklime bağlı küresel ayrışma kuşakları incelendiğinde allitleşme (ekvatoral) ve kaolinleşme (tropikal) gibi kuşaklar tanımlanmıştır, ancak “Hidrolizleşme kuşağı” diye adlandırılan bağımsız bir coğrafi toprak kuşağı bulunmamaktadır.

1. Aşağıdakilerden hangisi en büyük okyanustur?

A) Karadeniz
B) Hint
C) Pasifik
D) Akdeniz
E) Atlantik

Cevap : C) Pasifik

Açıklama : Pasifik (Büyük) Okyanusu, yeryüzündeki en büyük ve en derin su kütlesidir. Dünyanın toplam yüzölçümünün yaklaşık üçte birini tek başına kaplar. Alanı, yeryüzündeki tüm karaların toplam alanından bile daha büyüktür. İçerisinde Mariana Çukuru gibi dünyanın en derin noktalarını barındırır.

2. Toprağın organik bileşenleri ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Gözenekliliği ve havalandırmayı geliştirir.
B) Toprak, organizmalar için ana besindir.
C) Topraktaki mineral parçacıklarını birbirine bağlar.
D) Organik maddeler, anakayanın ayrışma koşullarından kaynaklanır.
E) Su tutma kapasitesini geliştirir.

Cevap : D) Organik maddeler, anakayanın ayrışma koşullarından kaynaklanır.

Açıklama : Toprağın bileşenleri inorganik (mineral) ve organik olmak üzere ikiye ayrılır. **Anakayanın (temel kayanın) ayrışması, toprağın organik değil, inorganik (mineral) bileşenlerini oluşturur** (kum, mil, kil gibi). Toprağın organik maddesi (humus) ise anakayadan değil; bitki döküntülerinin, ölü hayvan kalıntılarının ve mikroorganizmaların biyolojik olarak ayrışmasından (çürümesinden) kaynaklanır.

3. Kabuğun erimiş bir akışkan olan manto üzerinde batmadan yüzmesinin ana sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Volkanik faaliyetler
B) Kabuk kalınlığı
C) Sıcaklık farkı
D) Yoğunluk farkı
E) Basınç farkı

Cevap : D) Yoğunluk farkı

Açıklama : Yer kabuğunun (Litosfer) daha akışkan ve sıcak olan manto (Astenosfer) üzerinde batmadan durabilmesi durumu coğrafyada **İzostazi (İzostatik denge)** olarak adlandırılır. Arşimet prensibine benzeyen bu durumun temel nedeni **yoğunluk farkıdır**. Litosferin yapısındaki kayaçlar (granit, bazalt vb.), mantonun yapısındaki kayaçlardan (peridotit vb.) daha düşük yoğunluklu olduğu için kabuk manto üzerinde yüzer vaziyette dengede durur.

4. Aşağıdakilerden hangisi toprağın fiziksel özelliklerinden biri değildir?

A) Renk
B) Strüktür
C) Derinlik
D) Tekstür
E) Asitlilik

Cevap : E) Asitlilik

Açıklama : Toprağın renk, bünye (tekstür – kum/kil/mil oranı), yapı (strüktür) ve profil derinliği gibi özellikleri doğrudan gözlemlenebilen veya dokunularak anlaşılabilen fiziksel özellikleridir. Ancak **Asitlilik (pH değeri)** veya baziklik durumu, toprağın içerisinde çözünmüş halde bulunan hidrojen iyonu konsantrasyonuyla ilgili olan **kimyasal** bir özelliktir.

5. Bir yol yarmasında heyelan görüldüğünde bu konunun aşağıdaki bilim dallarından hangisinin çalışma alanına girdiği düşünülmelidir?

A) Jeomorfoloji
B) Hidroloji
C) Klimatoloji
D) Biyocoğrafya
E) Kıyı ve deniz coğrafyası

Cevap : A) Jeomorfoloji

Açıklama : Yeryüzü şekillerini, bu şekillerin oluşumunu ve gelişimini (aşınım, taşınım ve birikim süreçlerini) inceleyen fiziki coğrafya dalı **Jeomorfoloji**’dir (Yer şekilleri bilimi). Heyelan, kaya düşmesi veya toprak kayması gibi kütle hareketleri, yeryüzü şekillerini doğrudan değiştiren jeomorfolojik süreçler olduğu için bu bilim dalının inceleme alanına girer.

6. Aşağıdakilerden hangisi dünyadaki başlıca ayrışma kuşaklarından biri değildir?

A) Zayıf kimyasal ayrışma kuşağı
B) Kaolinleşme kuşağı
C) Smektitleşme kuşağı
D) Allitleşme kuşağı
E) Hidrolizleşme kuşağı

Cevap : E) Hidrolizleşme kuşağı

Açıklama : Fransız toprak bilimci G. Pedro’ya göre yeryüzünde iklim şartlarına bağlı olarak gelişen belirli pedolojik ayrışma kuşakları bulunur. Ekvatoral bölgelerde allitleşme, tropikal bölgelerde kaolinleşme, ılıman bölgelerde ise smektitleşme kuşakları görülür. **Hidroliz**, suyun minerallerle reaksiyona girdiği kimyasal bir *ayrışma türüdür*, ancak yeryüzünü sınıflayan spesifik bir ayrışma kuşağının (bölgenin) özel adı değildir.

7. Aşağıdakilerden hangisi toprağın bileşenlerinden biri değildir?

A) Organik madde
B) Eğim
C) İnorganik madde
D) Su
E) Hava

Cevap : B) Eğim

Açıklama : İdeal bir tarım toprağının hacimsel bileşenleri; yüzde 45 inorganik madde (mineraller), yüzde 5 organik madde (humus), yüzde 25 su ve yüzde 25 havadan oluşur. **Eğim**, toprağın oluşum hızını, erozyonunu ve kalınlığını etkileyen “topografik bir faktördür”, ancak toprağın fiziksel bünyesinin içine giren yapısal bir bileşen/madde değildir.

8. Taşeli Platosu’nda kırmızı renkli topraklar, Nevşehir-Ürgüp çevrelerinde tüflü topraklar bulunmaktadır. Bu yörelerde farklı toprak türlerinin bulunmasında aşağıdakilerden hangisinin etkisinin daha fazla olduğu söylenebilir?

A) Ana kaya yapısı
B) Eğim farklılığı
C) Doğal bitki örtüsü
D) Yer altı su seviyesi
E) Yer şekilleri

Cevap : A) Ana kaya yapısı

Açıklama : Taşeli Platosu karstik bir arazidir ve altındaki kalker (kireçtaşı) anakayasının erimesiyle demir oksitçe zengin, kırmızı renkli “Terra Rossa” toprakları oluşur. Nevşehir-Ürgüp ise volkanik bir arazidir ve buradaki “tüf” kayaları kumlu/tüflü volkanik toprakları oluşturur. İki bölgede toprağın renginin ve dokusunun farklı olmasının en temel ve doğrudan sebebi, altında yatan taşın yani **Ana kayanın (litolojik yapının)** farklı olmasıdır.

9. Aşağıdakilerden hangisi Mohorovicic süreksizliğine denk gelir?

A) Manto ile kabuk arasındaki sınır
B) Astenosfer ile kabuk arasındaki sınır
C) İç çekirdek ile dış çekirdek arasındaki sınır
D) Manto ile dış çekirdek arasındaki sınır
E) Okyanusal kabuk ile kıtasal kabuk arasındaki sınır

Cevap : A) Manto ile kabuk arasındaki sınır

Açıklama : Deprem dalgalarının hız ve yön değiştirdiği katman sınırlarına süreksizlik (discontinuity) denir. Hırvat sismolog Andrija Mohorovičić tarafından keşfedilen “Moho Süreksizliği”, katı ve soğuk olan **Yer Kabuğu (Litosfer) ile daha yoğun olan Manto tabakası arasındaki sınırı** ifade eder. Manto ile Çekirdek arasındaki sınır ise Gutenberg süreksizliğidir.

10. Okyanusların en derin kısımları ….. görülür.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) deniz altı dağlarında
B) okyanus ortasında
C) mercan adalarında
D) okyanus kenarlarında
E) guyotlarda

Cevap : D) okyanus kenarlarında

Açıklama : Okyanus tabanlarının en derin yerleri okyanus hendekleridir (trenches). Bu hendekler, ağır olan okyanusal levhanın, daha hafif olan kıtasal levhanın altına daldığı (yitme-batma zonu / subduction zone) bölgelerde oluşur. Bu jeolojik çarpışma alanları okyanusların ortasında değil, levhaların birleştiği **okyanus kenarlarında** (örneğin Pasifik Okyanusu’nun Asya veya Amerika kıtalarına değdiği uç kısımlarda, Mariana Çukuru gibi) yer alır.

11. Uzay gemisinden dünyaya bakıldığında göze ilk çarpan fiziki coğrafya unsuru/unsurları aşağıdakilerden hangisidir?

A) Karadeniz
B) Himalaya Dağları
C) Okyanuslar ve kıtalar
D) Nil Nehri
E) Sahra Çölü

Cevap : C) Okyanuslar ve kıtalar

Açıklama : Fiziki coğrafyada yeryüzü şekilleri büyüklüklerine göre derecelendirilir. “Birinci dereceden yeryüzü şekilleri” küresel boyuttaki devasa çukurluklar (Okyanus havzaları) ve devasa kabarıklıklardır (Kıta kütleleri). Uzaydan Dünya’ya bakıldığında ilk ve en belirgin olarak görülen makro yapılar, gezegenin yüzde 71’ini kaplayan okyanuslar ve geri kalanını kaplayan kıta kütleleridir.

12. İklimdeki mevsimlik farklılıkların temel sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Okyanuslar
B) Yerin şekli
C) Bitki örtüsü
D) Karalar
E) Yerin eksen eğikliği

Cevap : E) Yerin eksen eğikliği

Açıklama : Dünya, Güneş etrafındaki yörüngesinde dolanırken dönme ekseni yörünge düzlemine tam dik değildir, 23 derece 27 dakikalık bir açıyla eğiktir. Bu **eksen eğikliği** nedeniyle, yıl boyunca Kuzey ve Güney yarımkürelere düşen güneş ışınlarının açısı sürekli değişir. Güneş ışınlarının geliş açısındaki bu periyodik değişim, sıcaklık farklarını yaratarak mevsimlerin oluşmasının temel sebebidir.

13. Toprak horizonlarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Bitki büyümesi için en önemli kısım A horizonudur.
B) E horizonu bir tükenme bölgesi olduğu için genellikle solgun, kül renklidir.
C) Regolit, fiziksel ve kimyasal ve biyolojik aktivitelerden yüksek oranda etkilenir.
D) O horizonu mineral ve organik malzemenin bir karışımını içerdiği için çoğunlukla koyu renklidir.
E) A, E ve B horzionlarına bazen Latince bir terim olan solum adı verilir.

Cevap : C) Regolit, fiziksel ve kimyasal ve biyolojik aktivitelerden yüksek oranda etkilenir.

Açıklama :

14. Yüzey ve yer altı sularının toplandığı alçak ve düz alanlarda gelişen sert kabuklar, birleşen suların derine kazmasını geciktirir ve böylece çevredeki yüksek bölgelerin vadi tabanına göre daha hızlı aşınmasına neden olarak aşağıdakilerden hangi oluşumun gelişmesine neden olurlar?

A) Rölyef simetrisine
B) Rölyef terselmesine
C) Rölyef diskordansına
D) Rölyef sübsidansına
E) Rölyef düzleşmesine

Cevap : B) Rölyef terselmesine

Açıklama : Akarsu vadilerinin veya çukurlukların tabanlarında volkanik lavların soğumasıyla veya kireçli/sert kabukların tortulanmasıyla dirençli bir zemin oluşabilir. Zamanla çevrelerindeki yumuşak yapılı yamaçlar ve tepeler aşınarak silinir, fakat sert kabuklu eski vadi tabanı aşınmaya direnerek yüksekte kalır. Eskinin çukuru/vadisi yeni dönemin tepesine dönüşmüş olur. Jeomorfolojide bu topografik evrime **Rölyef (Yerşekli) Terselmesi** denir.

15. Aşağıdakilerden hangisi iklim elemanlarından biri değildir?

A) Rüzgâr
B) Sıcaklık
C) Yağış
D) Akış
E) Basınç

Cevap : D) Akış

Açıklama : Bir bölgenin hava durumunu ve uzun vadeli iklimini oluşturan temel meteorolojik unsurlara “İklim Elemanları” denir. Bunlar Sıcaklık, Hava Basıncı, Rüzgârlar ve Nem/Yağış olmak üzere 4 ana başlıktır. **Akış** (yüzeysel su akışı / runoff) ise atmosferik bir iklim elemanı değil, hidrolojik (su bilimine ait) ve jeomorfolojik bir terimdir.

16.

Buharlaşmanın yağıştan çok olduğu yerlerde, topraktaki tuz ve kireç daha çok toprağın yüzeyinde birikir. Buna göre haritada numaralandırılmış yerlerden hangisinde toprak yüzeyinde tuz ve kireç oranının daha az olması beklenir?

A) III
B) IV
C) I
D) II
E) V

Cevap : E) V

Açıklama : Soruya göre buharlaşmanın yağıştan çok olduğu yerlerde toprakta tuz ve kireç daha fazla birikir.
Dolayısıyla tuz ve kirecin daha az olması için yağışın fazla, nemli bir bölge olması gerekir.
Haritadaki noktalar incelendiğinde:
II → İç Anadolu (kurak)
IV → Güneydoğu Anadolu (kurak)
III → Akdeniz’in iç kesimleri (görece kurak)
I → Marmara’nın kuzeyi
V → Doğu Karadeniz (en fazla yağış alan bölge)
Türkiye’de en fazla yağış alan ve bu nedenle yıkanmanın fazla olduğu yer Doğu Karadeniz’dir.
Bu nedenle tuz ve kireç oranının en az olması beklenen yer:
E) V

17. Aşağıdakilerden hangisi yerin yoğunluğundaki en yüksek iç katmandır?

A) İç çekirdek
B) Dış çekirdek
C) Astenosfer
D) Litosfer
E) Manto

Cevap : A) İç çekirdek

Açıklama : Dünyanın katmanları yüzeyden merkeze doğru Litosfer, Manto, Dış Çekirdek ve İç Çekirdek şeklinde sıralanır. Merkeze doğru inildikçe üstteki katmanların uyguladığı devasa basıncın ve yerçekiminin etkisiyle maddeler sıkışır. Tamamen ağır metallerden (demir ve nikel) oluşan **İç Çekirdek**, gezegenin merkezinde yer aldığı için yeryüzünün en yüksek yoğunluğa ve en yüksek basınca sahip katmanıdır.

18. Su buharının tamamı atmosferin en alt katmanı olan troposferde yer almaktadır. Bu durumun meydana getirdiği en önemli sonuç aşağıdakilerden hangisidir?

A) Troposferin kalınlığının ekvator ve kutuplarda farklılık göstermesi
B) İklim olaylarının tamamının troposferde görülmesi
C) Yükseldikçe yoğunluğunun azalması
D) Atmosferin yerden yansıyan ışınlarla ısınması
E) Yükseldikçe sıcaklığın her 100 metrede 0,5°C azalması

Cevap : B) İklim olaylarının tamamının troposferde görülmesi

Açıklama : Yağmur, kar, sis, dolu ve bulut oluşumu gibi meteorolojik (iklimsel) olayların gerçekleşebilmesi için atmosfere mutlak suretle su buharı (nem) gereklidir. Yerçekiminin etkisiyle ağır bir gaz olan su buharının yüzde 99’u atmosferin Dünya’ya en yakın ve en alt katmanı olan Troposferde tutulur. Bu hayati durumun en büyük sonucu, stratosfer veya mezosferde hava olaylarının görülmemesi; **tüm iklim olaylarının yalnızca Troposfer katmanında hapsolmasıdır.**

19. Aşağıdaki alanların hangisinde tuzluluk oranı en az seviyededir?

A) Akdeniz
B) Baltık Denizi
C) Orta Atlantik
D) Karadeniz
E) Hint Okyanusu

Cevap : B) Baltık Denizi

Açıklama : Denizlerde tuzluluk oranını belirleyen temel faktör enlem etkisidir (sıcaklık ve buharlaşma). Ekvatordan kutuplara gidildikçe sıcaklık düşer, buharlaşma azalır ve tatlı su/buzul erimeleri artar, böylece tuzluluk düşer. Seçenekler arasındaki **Baltık Denizi**, Kuzey Avrupa’da, kutuplara en yakın konumda olan, buharlaşmanın en düşük olduğu ve sayısız tatlı su nehriyle beslenen bir iç denizdir. Bu nedenle dünya üzerinde tuzluluk oranı en düşük olan denizlerin başında gelir.

20. _____; hava, toprak, kaya ve su içeren, içinde yaşam bulunan dış katmandır.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) Astenosfer
B) Litosfer
C) Biyosfer
D) Hidrosfer
E) Atmosfer

Cevap : C) Biyosfer

Açıklama : Dünya sistemini oluşturan dört temel coğrafi küre vardır: Taş Küre (Litosfer), Su Küre (Hidrosfer), Hava Küre (Atmosfer) ve Canlılar Küresi (**Biyosfer**). Biyosfer, diğer üç kürenin (toprak, su, hava) kesişim noktalarında yer alan, atmosferin alt kısımlarından okyanusların derinliklerine kadar uzanan ve gezegendeki tüm yaşam formlarını (mikroorganizmalar, bitkiler, hayvanlar) barındıran canlı dış katmanın bilimsel adıdır.