Kültürel Coğrafya : İnsan-Kültür-Mekan 2024-2025 Vize Soruları

Kültürel Coğrafyanın Temelleri ve Kuramcıları

Kültürel coğrafya, insanın yeryüzünü nasıl anlamlandırdığını ve şekillendirdiğini inceleyen dinamik bir bilim dalıdır. Bu disiplinin modern anlamda kurucusu olarak kabul edilen kişi, “The Morphology of Landscape” adlı eseriyle bilinen Carl Ortwin Sauer’dir. Sauer, insanın doğal çevreyi (orijinal peyzajı) değiştirerek kendi ihtiyaçlarına göre Kültürel Coğrafi Görünüm (Kültürel Peyzaj) yarattığını savunmuştur. “Landscape” (Peyzaj) terimi ise coğrafya literatürüne girmeden çok önce, 16. ve 17. yüzyıllarda Hollandalı ressamlar tarafından kırsal manzaraları tasvir etmek için kullanılmıştır. Çevremizdeki bu kültürel peyzajın nasıl “okunması” gerektiğine dair yedi temel aksiyom geliştiren kişi ise Amerikalı coğrafyacı Peirce Lewis’tir.

Kültürel Süreçler: Kültürleme, Asimilasyon ve Değişim

Kültür biyolojik (doğuştan gelen) bir miras değil, sosyalleşme yoluyla öğrenilen dinamik bir süreçtir. Bireyin doğumundan ölümüne kadar kendi toplumunun değerlerini, dilini ve normlarını öğrenerek o topluma aidiyet kazanması sürecine Kültürleme (Enculturation) denir. Ancak kültürler birbirleriyle karşılaştıklarında farklı etkileşimler doğar. Örneğin, bir otorite eliyle planlı ve yasalarla dayatılan kültürel değişime Zorla Kültürleme denirken; zayıf kültürün baskın kültür içinde erimesine Asimilasyon denir.

Kültür şoku yaşayan bir göçmenin yeni toplumla kurduğu ilişki genellikle dört farklı sosyal-psikolojik senaryodan birine (John Berry modeli) evrilir: Segregation (Ayrışma), Asimilasyon, Entegrasyon veya Marjinalleşme. Günümüzde bu kültürel karşılaşmaların ve değişimlerin geçmişe göre muazzam bir hız kazanmasının en temel iki sebebi; sınırları ortadan kaldıran Küreselleşme ve dünyayı küçülten İletişim teknolojilerinin gelişmesi’dir.

Kültürel Unsurlar ve Tarihsel Dönüm Noktaları

Bir toplumun kültürü maddi (somut) ve manevi (soyut) unsurlardan oluşur. Mimari yapılar veya giyim kuşam somut iken; masallar, efsaneler, dil ve din soyut kültürel unsurlardır. Her iki unsuru da barındıran Mutfak Kültürü, coğrafi şartlardan ve komşu kültürlerden doğrudan etkilenir ve zaman içinde sürekli değişikliğe uğrayarak aktarılır.

İnsanlık tarihindeki en büyük kültürel ve mekânsal değişim Neolitik Dönem’de yaşanmıştır. Bu dönemde avcı-toplayıcı düzenden vazgeçilmiş, tarım başlamış ve hayvanlar kültüre (evcilleştirilmeye) alınmıştır; böylece yerleşik hayata geçilmiştir. Tarihsel süreçte Afrika kıtasında yaşanan en büyük demografik hareketlilik olan MÖ 3000-1000’lerdeki Bantu Göçleri ise, demir işleme teknolojisi sayesinde Orta ve Güney Afrika’ya yayılarak tarımı ve yeni kültürleri tüm kıtaya taşımıştır.

Coğrafi Algı, Medeniyet ve Bilimsel Yaklaşımlar

Kültürel coğrafya günümüzde; Kültürel Bölge, Kültürel Yayılma ve Kültürel Ekoloji gibi temel konu başlıklarına yönelmiştir. İnsanın mekânla kurduğu ilişkiyi belirleyen Çevresel Algı, nesnel gerçeklikten ziyade bireyin kendi psikolojik ve kültürel süzgecinden geçen, öznel (subjektif) bir değerlendirmedir. Kültür, tek bir topluma ait yerel bir değerken; Medeniyet (Uygarlık), birçok farklı kültürün bir araya gelmesiyle oluşan, daha çok maddi unsurlara ve bilgi birikimine dayanan evrensel bir yapıdır. Tüm bu bilimsel incelemeler sırasında araştırmacıların dünyayı anlamak için kullandıkları, belirli bir dönemde kabul gören ortak inançlar ve “bilimsel bakış açısı” çerçevesine ise Thomas Kuhn’un deyimiyle Paradigma adı verilir.

1. Kültürel coğrafyanın kurucusu olarak kabul edilen bilim adamı aşağıdakilerden hangdisidir?

A) Carl Ortwin Sauer
B) Arnaldo Faustini
C) Carl Ritter
D) Alexander von Humboldt
E) Walter Christaller

Cevap : A) Carl Ortwin Sauer

Açıklama : Amerikan Coğrafya Okulu’nun (Berkeley Okulu) en önemli temsilcisi olan Carl Ortwin Sauer, 1925 yılında yayımladığı “The Morphology of Landscape” (Peyzajın Morfolojisi) adlı eseriyle modern kültürel coğrafyanın temellerini atmıştır. Sauer, insanın doğal çevre üzerindeki etkisini ve kültürel peyzajın oluşumunu inceleyerek kültürel coğrafyayı bağımsız bir alt disiplin haline getiren kurucu isimdir.

2. Bilimsel çalışmalarda kullanılan paradigma terimi neyi ifade eder?

A) Bilimsel bakış açısı
B) Kültürel peyzaj
C) Medeniyet
D) Kültürel coğrafi görünüm
E) Fiziki coğrafi unsurlar

Cevap : A) Bilimsel bakış açısı

Açıklama : Paradigma, Thomas Kuhn tarafından bilim felsefesine kazandırılmış bir kavramdır. Belirli bir dönemde bilim insanları topluluğu tarafından kabul gören ortak inançlar, kurallar, değerler ve “bilimsel bakış açısı” veya çerçevesidir. Sorunların nasıl tanımlanacağını ve hangi yöntemlerle çözüleceğini belirleyen genel bir modeldir.

3. Aşağıda tanımları yapılan seçeneklerden hangisi “Kültürleme”yi açıklamaktadır?

A) Kültürün taşıyıcısı olan kişi veya gruplar yeni bir kültürle karşılaşmalı ya da görsel ve yazılı iletişim araçları ile birbirini etkilemelidirler.
B) Kişiler ne kendi orijinal kültürüne aittir ne de yaşadıkları toplumun kültürel değerlerine aittirler.
C) Hâkim kültür içinde bulunan bireylerin hem kendi kültürel öğeleri hem de göç ettikleri kültürel iletişime geçmesi durumunda oluşmaktadır.
D) Bireyin doğumdan ölüme kadar toplumun istek ve beklentileri doğrultusunda düşünce, tavır ve tutumlarındakı değişiklikleri kapsamaktadır.
E) Hakim kültürun bir başka kültürü, çeşitli nedenlerle etkilemesi ve zaman içerisinde kendine benzetmesidir.

Cevap : D) Bireyin doğumdan ölüme kadar toplumun istek ve beklentileri doğrultusunda düşünce, tavır ve tutumlarındakı değişiklikleri kapsamaktadır.

Açıklama : Kültürleme (Enculturation), bir bireyin doğduğu andan itibaren içine doğduğu toplumun kültürel değerlerini, dilini, inançlarını ve normlarını öğrenmesi, benimsemesi ve bir aidiyet kazanması sürecidir. E şıkkı asimilasyonu, A ve C şıkları kültürleşmeyi tanımlarken; D şıkkı doğrudan bireyin kendi kültürüyle yoğrulması olan kültürlemeyi ifade eder.

4. Bir sahada kültürel bir değişim birbirini takip eden dört safhadan meydana gelir. Buna göre;
I. Seçici Ayıklama
II. Toplumsal Kabullenme
III. Kültürel entegrasyon
gibi öncüllerden hangisi ya da hangileri bu dört safhadan biri değildir?

A) Yalnız III
B) I ve II
C) Yalnız II
D) Yalnız I
E) II ve III

Cevap : A) Yalnız III

Açıklama :

5. Aşağıdakilerden hangisi 16. ve 17. yüzyıllarda Hollandalı ressamlar tarafından kırsal manzarayı anlatmak için kullanılan bir terimdir?

A) Landscape
B) Umland
C) Urlandschaff
D) Kulturlandschaff
E) Hinderland

Cevap : A) Landscape

Açıklama : “Landscape” (Peyzaj / Manzara) terimi ilk olarak 16. yüzyılın sonları ve 17. yüzyılda Hollandalı ressamlar (landschap kelimesiyle) tarafından, özellikle kırsal manzaraları, doğa ve insanın iç içe geçtiği tabloları tasvir etmek için kullanılmıştır. Daha sonra coğrafya literatürüne geçerek yeryüzü görünümlerini ifade eden temel bir kavram olmuştur.

6. I. Zorla kültürlemede bir otorite tarafından ortaya konulan zorunluluk söz konusu iken kültürel asimilasyonda kişilerin kendi istekleri ön plandadır.
II. Kültürel asimilasyon bir plan dâhilinde gerçekleştirilirken zorla kültürleme doğaçlamadır.
III. Kültürel asimilasyon ve zorla kültürleme somut kültürel unsurları etkilediği için kültürel peyzajda okunması olanaklı değildir.
Yukarıdaki öncüllerden hangisi ya da hangileri zorla kültürleme ve kültürel asimilasyon ile alakalı doğru bir bilgidir?

A) II ve III
B) Yalnız II
C) I ve II
D) Yalnız I
E) Yalnız III

Cevap : D) Yalnız I

Açıklama : Kültürel asimilasyon, baskın kültürün zayıf kültürü zamanla ve genellikle kendiliğinden erittiği bir süreçken; zorla kültürleme, devlet veya bir otorite eliyle planlı, yasalarla dayatılan bir süreçtir (Bu yüzden II. madde yanlıştır). Asimilasyon mimari, ibadethane gibi somut unsurları da etkilediği için peyzajda kesinlikle okunabilir (III. madde yanlıştır). Sadece I. maddedeki “zorla kültürlemenin otorite dayatması olduğu” bilgisi doğrudur.

7. I. Bu dönemde birçok hayvan kültüre alınmıştır.
II. Mekânım taşıma kapasitesi azalmıştır.
III. Paleolitik ‘den önceki dönemdir.
Yukarıdaki öncüllerden hangisi ya da hangileri Neolitik dönem ile ilgili doğru bir bilgi ya da bilgilerdendir?

A) Yalnız III
B) I ve II
C) Yalnız I
D) I ve III
E) Yalnız II

Cevap : C) Yalnız I

Açıklama : Neolitik Dönem (Yeni Taş Çağı), tarımın başladığı ve hayvanların evcilleştirildiği (kültüre alındığı) dönemdir (I. öncül doğrudur). Tarım sayesinde gıda üretimi arttığı için mekânın nüfus taşıma kapasitesi azalmamış, aksine devasa oranda artmıştır (II. öncül yanlıştır). Paleolitik dönemden önce değil, sonra gelir (III. öncül yanlıştır).

8. Kültürel coğrafi görünüm ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Kültürel landscape kültürel coğrafi görünümden daha küçük bir alanı tasvir eder.
B) Doğal ya da orijinal peyzaj üzerine şekillenir.
C) Kültürel peyzajdan daha geniş bir anlama sahiptir.
D) Kültürel coğrafi görünümü anlamlandırmak için sadece günümüz kültür özelliklerine odaklanmak gerekir.
E) Sadece soyut kültürel unsurlardan meydana gelir.

Cevap : B) Doğal ya da orijinal peyzaj üzerine şekillenir.

Açıklama : Carl Sauer’in klasik formülasyonuna göre; kültür bir etkendir (fail), doğal peyzaj bir araçtır (medya) ve sonuç “Kültürel Peyzaj” (Kültürel Coğrafi Görünüm)dır. Yani kültürel görünüm, insanın doğal çevreyi (orijinal peyzajı) kendi ihtiyaçlarına göre şekillendirmesi, binalar, yollar ve tarlalar yaparak doğayı değiştirmesiyle oluşur.

9. I. Her bir medeniyet bir ya da birden çok kültür üzerine inşa edilir.
II. Medeniyetin daha çok maddi kültürel unsurlardan oluştuğu ve daha çok bilgi birikimine dayanır.
III. Medeniyet sadece tek bir topluma özel bir durum iken kültür küresel bir değerdir.
Kültürlenme ile ilgili yukarıdaki öncüllerden hangisi veya hangileri doğrudur?

A) Yalnız II
B) I ve II
C) Yalnız I
D) Yalnız III
E) II ve III

Cevap : B) I ve II

Açıklama : Medeniyet (Uygarlık) evrenseldir; bilim, teknoloji, hukuk gibi birikimlerle birçok farklı kültürün bir araya gelmesiyle oluşur (I ve II doğrudur). Kültür ise yereldir, sadece belirli bir topluma veya ulusa aittir. III. öncülde kavramların yerleri tam tersi verildiği için yanlıştır.

10. I. Küreselleşme
II. İletişimin gelişmesi
III. Cezai yaptırımların artması
Yukarıdaki öncüllerden hangisi veya hangileri kültürel değişimin günümüzde geçmişe göre daha hızlı gerçekleşmesinin sebeplerindendir?

A) Yalnız III
B) I ve II
C) Yalnız I
D) II ve III
E) Yalnız II

Cevap : B) I ve II

Açıklama : Günümüzde kültürel değişimin muazzam bir hıza ulaşmasının temel sebepleri internet ve sosyal medyanın (İletişimin gelişmesi) dünyayı küçültmesi ile sınırların kalktığı Küreselleşme olgusudur. Cezai yaptırımlar kültürel hızı artıran bir faktör değildir.

11. Mutfak kültürü ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi vanlıştır?

A) Kendi içinde somut ve soyut öğeler barındırır.
B) Zaman içinde değişikliğe uğramaz.
C) Ekonomik şartlardan etkilenir.
D) Fiziki coğrafya şartlarından etkilenir.
E) Gelenek ve göreneklerden etkilenir.

Cevap : B) Zaman içinde değişikliğe uğramaz.

Açıklama : Kültür dinamiktir ve yaşayan bir organizma gibidir. Mutfak kültürü coğrafi keşiflerle, göçlerle ve küreselleşmeyle birlikte tarih boyunca sürekli bir değişim ve dönüşüm yaşamıştır. Zaman içinde değişikliğe uğramadığı iddiası kesinlikle yanlıştır.

12. Neolitik dönem için aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

A) Şiddet miktarı Paleolotiğe göre artmıştır.
B) Dünyanın her yerine aynı anda başlamamıştır.
C) İlk olarak Bereketli Hilalde başlamıştır.
D) İnsanlar dengesiz ancak yeterli beslenmişlerdir.
E) Hakim ekonomik düzen avcı ve toplayıcılıktır.

Cevap : E) Hakim ekonomik düzen avcı ve toplayıcılıktır.

Açıklama : Neolitik Dönem’in insanlık tarihindeki en büyük kırılma noktası, avcılık ve toplayıcılığın terk edilerek bitkilerin ehlileştirilmesi, tarımın başlaması ve yerleşik hayata geçilmesidir. Hakim ekonomik düzen üretim (tarım) olduğu için E şıkkı yanlıştır.

13. Aşağıdakilerden hangisi soyut kültürel unsurlardan biridir?

A) Mimari üslup
B) Giyim-kuşam
C) Teknolojik ürün
D) Cade ve sokak yapısı
E) Masal

Cevap : E) Masal

Açıklama : Mimari yapılar, giysiler, araç-gereçler ve kentsel dokular elle tutulup gözle görülebilen maddi (somut) kültür unsurlarıdır. Masallar, efsaneler, dil, din, ahlak kuralları ve örf-adetler ise fiziksel bir nesne olmayan manevi (soyut) kültürel mirası oluşturur.

14. I. Coğrafi şartlardan etkilenir.
II. Diğer kültürel unsurlardan etkilenir.
III. Değişikliğe uğramadan aktarılır.
Mutfak kültürü ile ilgili yukarıdaki öncüllerden hangisi ya da hangileri doğrudur?

A) Yalnız III
B) II ve III
C) I ve II
D) Yalnız I
E) Yalnız II

Cevap : C) I ve II

Açıklama : Bir toplumun ne yediği, yaşadığı iklimin ve bitki örtüsünün sunduğu imkanlara (I) ve komşu kültürlerle yapılan ticari/kültürel etkileşimlere (II) doğrudan bağlıdır. Ancak mutfak kültürü, tıpkı dil gibi, nesilden nesile aktarılırken sürekli yeni tatlar, tarifler ve pişirme yöntemleriyle evrilir, yani “değişikliğe uğramadan aktarılır” ifadesi yanlıştır (III).

15. I. MÖ 3000-1000’lerde Bantu göçleri görülmüştür.
II. Orta ve Güney Afrika’ya yayılmıştır.
III. Hiç bir zaman demiri kullanmamışlardır.
Batı Afrika Kültür Ocağı ile alakalı öncüllerden hangisi ya da hangileri doğrudur?

A) Yalnız II
B) Yalnız III
C) Yalnız I
D) II ve III
E) I ve II

Cevap : E) I ve II

Açıklama : Afrika tarihindeki en büyük kültürel ve demografik yayılışlardan biri olan Bantu göçleri, Batı Afrika’dan başlayarak tüm Orta ve Güney Afrika kıtasına tarımı ve yeni kültürleri taşımıştır. Bu yayılımın en büyük itici güçlerinden biri, Bantuların “demiri” işlemeyi öğrenerek daha güçlü tarım aletleri ve silahlar yapabilmesidir. Demiri hiç kullanmadıkları ifadesi tarihi gerçeklere aykırıdır.

16. I. Fiziki coğrafya
II. Kültürel yayılma
III. Kültürel bölge
IV. Kültürel ekoloji
Yukarıdakilerden hangisi veya hangileri günümüzde kültürel coğrafya çalışmalarının yöneldiği konu başlıklarındandır?

A) Yalnız II
B) Yalnız I
C) II, III ve IV
D) I, II ve IV
E) Yalnız III

Cevap : C) II, III ve IV

Açıklama : Modern kültürel coğrafya beş ana tema etrafında şekillenir: Kültürel Bölge (Culture Region), Kültürel Yayılma (Cultural Diffusion), Kültürel Ekoloji (Cultural Ecology), Kültürel Bütünleşme ve Kültürel Peyzaj. “Fiziki Coğrafya” ise doğa olaylarını inceleyen başka bir ana disiplindir.

17. Kültür ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?

A) Kültür doğuştan gelen bir özelliktir.
B) Kültür değişmeden aktarılır.
C) Bazı kültürler diğerlerinden daha üstündür.
D) Kültür statiktir.
E) Kültür öğrenilir.

Cevap : E) Kültür öğrenilir.

Açıklama : Kültür genetik veya biyolojik olarak DNA ile geçmez. İnsan, sosyalleşme süreci içerisinde çevresiyle etkileşim kurarak kültürü sonradan “öğrenir”. Bu nedenle kültürün en temel bilimsel özelliği edinilen/öğrenilen (learned behavior) bir süreç olmasıdır.

18. Kültürlenme sürecinde kültür şokundan sonra karşılaşılan 4 sosyal-psikolojik senaryo aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?

A) Kültürleşme-Zorla Kültürlenme-Kültürleme-Kültür Şoku
B) Kültürleme-Entegrasyon-Kültürleşme-Entegrasyon-Zorla Kültürlenme
C) Asimilasyon-Kültürleşme-Zorla Kültürlenme-Marjinalleşme-Segregation
D) Segregation-Asimilasyon-Entegrasyon-Marjinalleşme
E) Zorla Kültürlenme-Marjinalleşme-Asimilasyon-Kültürleşme

Cevap : D) Segregation-Asimilasyon-Entegrasyon-Marjinalleşme

Açıklama : Göçmenlerin yeni bir kültüre uyum sürecini inceleyen John Berry’nin modeline göre dört farklı psikolojik adaptasyon senaryosu ortaya çıkar: Kişi kendi kültürünü korur diğerini reddederse Ayrışma (Segregation); kendi kültürünü atıp yeni kültürü tamamen alırsa Asimilasyon; her iki kültürü de yaşatırsa Entegrasyon; her iki kültürden de kopup yabancılaşırsa Marjinalleşme adını alır.

19. Peyzajın nasıl okunması gerektiğine dair yedi adet önerisi bulunan kişi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Erol Tümertekin
B) Nazmiye Özgüç
C) Carl Sauer
D) Peirce Lewis
E) Otto Schlüter

Cevap : D) Peirce Lewis

Açıklama : Kültürel coğrafyada “Peyzajı Okumak” kavramı çok önemlidir. Amerikalı coğrafyacı Peirce Lewis, etrafımızdaki kültürel görünümlerin aslında toplumun tarihini ve ekonomisini yansıtan birer kitap olduğunu belirtmiş ve bu kitabın nasıl okunacağına dair 7 aksiyom geliştirmiştir.

20. I. Özneldir.
II. Kararlarımızı subjektif bir şekilde etkiler.
III. Nesneldir.
Çevresel algı ile ilgili yukarıdaki öncüllerden hangisi ya da hangileri doğrudur?

A) Yalnız I
B) II ve III
C) I ve II
D) Yalnız III
E) Yalnız II

Cevap : C) I ve II

Açıklama : Çevresel algı, fiziksel dünyanın herkes için objektif (nesnel) olan gerçekliğinden ziyade, bireyin kendi yaşına, kültürüne, psikolojisine ve tecrübelerine göre bu dünyayı nasıl anlamlandırdığıdır. Bu yüzden algı tamamen kişiye özeldir (Özneldir) ve insanın davranışlarını, mekânla ilgili kararlarını tamamen kendi süzgecinden geçirerek (Subjektif olarak) etkiler.