Uygurlar 2024-2025 Vize Soruları

Uygurların Kökeni ve Göktürk Dönemi

Uygurlar, tarih sahnesine ilk olarak 5. ve 6. yüzyıllarda “Yüksek Arabalılar” (Kao-ch’e) adıyla çıkmış; Manas civarında kurulan bu erken hanlık döneminde Ak Hunlarla mücadele etmişlerdir. Göktürk Devleti’nin kurulmasıyla birlikte Doğu Uygurları Mukan Kagan, Batı Uygurları ise İstemi Yabgu tarafından hakimiyet altına alınmıştır. Uygur şöhretini artıran en kritik olay, henüz bağımsız bir devlet kurmadan önce 627 yılında P’u-sa önderliğinde yüz bin kişilik Göktürk ordusunu yenmeleri olmuştur. Çin hanedan yıllıkları bu dönem için en kıymetli yazılı kaynaklardır; dolayısıyla bu belgeleri “sözlü kaynak” olarak nitelemek tarihi bir hatadır.

Uygur Kaganlığı’nın Zirvesi ve Maniheizm

Kutluk Bilge Kül Kagan tarafından kurulan devlet, Moyen-çor döneminde en parlak günlerini yaşamış; kagan bu süreçte Kırgız, Oğuz ve Çin seferleri düzenlemiş ancak Hindistan seferi gerçekleştirmemiştir. Uygur tarihinin en radikal değişimi Bögü Kagan (anlamı Alim ve sihirbaz) ile yaşanmıştır. Lo-yang Seferi sırasında Maniheizm ile tanışan kagan, bu dini resmi din yaparak yerleşik hayata geçişi ve ticareti başlatmıştır. Lo-yang Seferi’nin temel sebebi ise Tibetlilerin Çin’e hücum etmesi ve Çin’in yardım istemesidir. Bu döneme ait Karabalsagun Yazıtı; Türkçe, Çince ve Sogdça dillerinde yazılmış olup Mani dinine geçişi anlatan en önemli belgedir.

Kırgız Mücadelesi ve Devletin Yıkılışı

Uygurların en büyük rakipleri olan Kırgızlar, Çin kaynaklarına göre mavi gözlü ve açık saçlı bir kavim olup Yenisey mecrasında yaşamaktaydılar. Uygurların ağır vergilerinden bunalan Şa-to Türkleri gibi boylar Tibetlilerle ittifak kurarken, Kırgızlar da diğer boylarla birleşerek Uygurlara karşı savaşmışlardır. Nihayet 840 yılında başkent Karabalsagun’u yerle bir ederek devlete son vermişlerdir. Devletleri dağılan Uygurlar; Karluk, Tibet ve Moğol topluluklarına katılarak varlıklarını sürdürmüşlerdir. Batıya gidenler Karluklarla birleşerek Karahanlı devletinin temellerini atmışlardır.

Kültürel Miras ve Mitoloji

Uygur dönemi Türk kültürü için bir sentez dönemidir. Oğuz Kagan Destanı’nın Uygur varyantında Bozkurt, geyik ve ışık temel mitolojik unsurlar olarak öne çıkar. Yusuf Has Hacib tarafından kaleme alınan Kutadgu Bilig, Türk İslam tarihinin ilk büyük eseri olup bir siyasetnamedir; ancak bu eseri “mesut olma yollarını gösteren bir kitap” veya “devletli olma kitabı” gibi basit tanımlarla sınırlamak onun derin felsefi ve idari niteliğini eksik bırakır. Ayrıca 751 yılındaki Talas Savaşı sonucunda Çin’in bölgeden çekilmesiyle Tarım Havzası Uygurların eline geçmiştir.

1. 487-546 yılları arasında faaliyet gösteren Uygur Hanlığı ile alakalı aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Yüksek Arabalılar Hanlığı diye bilinmektedir.
B) Ak Hunlarla mücadele etmişlerdir.
C) Manas civarında kurulmuştur.
D) Kırgızlar ile şiddetli mücadelelere girişmişlerdir.
E) Kurucusu Ulu Tanrıkut unvanını almıştır.

Cevap: D) Kırgızlar ile şiddetli mücadelelere girişmişlerdir.

Açıklama: 5. ve 6. yüzyıllardaki erken Uygur (Kao-ch’e/Töles) siyasi oluşumları, esas olarak Rouran (Cücen) ve Ak Hun (Eftalit) baskısına karşı mücadele etmişlerdir. Bu dönemdeki Uygur birlikleri Çin kaynaklarında “Yüksek Arabalılar” (Kao-ch’e) olarak adlandırılmış ve Manas bölgesinde siyasi bir güç merkezi oluşturmuşlardır. Ancak Kırgızlar ile olan büyük ve devletin yıkılışına kadar giden o meşhur şiddetli mücadeleler bu erken dönemde değil, 8. ve 9. yüzyıllardaki Ötüken Uygur Kaganlığı döneminde merkezi bir tarihsel olgu haline gelmiştir.

2. I. Çin’e karşı Uygur devlet politikasında değişikliğe gitti.
II. Çin başkentinde pek çok Uygur serbestçe ticaret yapmaya başladı.
III. Şehirli ve tüccar dini olan Maniheizm’i kabul etti.
IV. Tun Baga Tarkan tarafından 789 yılında öldürüldü.
Yukarıda Bögü Kagan ile alakalı verilen bilgilerden hangileri doğrudur?

A) I, III ve IV
B) I, II ve III
C) II, III ve IV
D) I, II ve IV
E) II ve III

Cevap: B) I, II ve III

Açıklama: Uygur tarihinin en radikal hükümdarı olan Bögü Kagan, 762 yılında Çin’deki Lo-yang seferi sırasında Maniheizm ile tanışmış ve bu dini devletin resmi dini haline getirerek Türk kültür tarihinde yerleşik hayata geçişin ve “tüccar toplum” yapısının temelini atmıştır. Bu dini değişimle birlikte Çin ile olan ilişkiler savaş yerine ticaret eksenine kaymış ve Uygur tüccarları Çin başkentinde (Chang’an) büyük imtiyazlar elde etmiştir. IV. madde yanlıştır; çünkü Bögü Kagan öldürülmüştür ancak tarih 789 değil, 779’dur ve öldüren kişi Tun Baga Tarkan’dır.

3. -Çin kaynaklarında verilen bilgilere göre saçları açık renkli ve gözleri mavidir.
-VI. yüzyılda Sayan Dağları’nın kuzeyi ve Yenisey Nehri mecrasında yaşamaktadırlar.
-752 senesinde Tokuz Oğuz, Çikler, Üç Karluk boyları ile Uygurlara karşı ittifak kurmuşlardır.
-839 yılında Uygur kaganının öldürülmesiyle Türk devletinin başına geçmişlerdir.
Yukarıda verilen bilgiler aşağıdaki hangi Türk boyu ile alakalıdır?

A) Oğuzlar
B) Kıpçaklar
C) Kırgızlar
D) Türgişler
E) On Uygurlar

Cevap: C) Kırgızlar

Açıklama: Kırgızlar, Yenisey havzasında yaşayan ve antropolojik olarak açık renk saç ve mavi göz gibi özelliklerle (Europid etkiler) tanımlanan kadim bir Türk boyudur. Uygurların en büyük rakibi olmuşlardır. 752’deki büyük ittifakın içinde yer almışlar ve nihayet 840 yılında (soruda 839 olarak geçen süreçte) Uygur başkenti Karabalsagun’u yerle bir ederek Uygur devletine son vermiş, Türk kaganlık geleneğini devralmışlardır.

4. Aşağıdakilerden hangisi Moyen-çor’un yaptığı seferler arasında yer almamaktadır?

A) Batı seferleri
B) Çin seferleri
C) Oğuz seferleri
D) Kuzey seferleri
E) Hindistan seferleri

Cevap: E) Hindistan seferleri

Açıklama: Moyen-çor (Bayan-çor) dönemi Uygur Kaganlığı’nın askeri ve siyasi açıdan en parlak dönemidir. Kagan bu süreçte kuzeyde Kırgızları, batıda Karluk ve Türgişleri, içeride ise kendisine muhalif olan Sekiz Oğuz ve Dokuz Tatar birliklerini (Oğuz seferleri) dize getirmiştir. Ayrıca Çin’deki An Lu-shan isyanını bastırarak Çin’e askeri yardımda (Çin seferleri) bulunmuş ve devletin sınırlarını genişletmiştir. Uygur tarihinde Hindistan’a yönelik düzenli veya stratejik bir askeri sefer söz konusu değildir.

5. Oğuz Kagan Destanı’nda dikkati çeken üç temel unsur aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bozkurt, deniz, gök
B) Işık, hava, deniz
C) Bozkurt, gün, ay
D) Gün, ay, yıldız
E) Bozkurt, geyik, ışık

Cevap: E) Bozkurt, geyik, ışık

Açıklama: Türk mitolojisinin ve destan geleneğinin en önemli metni olan Oğuz Kagan Destanı’nda, özellikle Uygur varyantında sembolizm çok güçlüdür. Oğuz Kagan’ın hayatı boyunca ona yol gösteren “Bozkurt”, eşlerinin geldiği ilahi kaynağı temsil eden “Işık” ve Türk boylarının köken mitleriyle ilişkili olan “Geyik” (veya ongunlar), destanın mitolojik altyapısını oluşturan üç temel unsurdur.

6. I. Doğu Uygurları Orhun, Tola, Selenge nehri civarında yaşamaktaydılar.
II. Doğu Uygurları Mukan Kagan tarafından hakimiyet altına alındı.
III. Batı Uygurları İstemi Yabgu tarafından hakimiyet altına alındı.
IV. Tarım Vadisi’ndeki Uygurlar Mukan Kagan tarafından itaat altına alındı.
Göktürk Devleti kurulduktan sonra Uygurların durumu ile alakalı verilen bilgilerden hangileri doğrudur?

A) I, II ve III
B) I, II ve IV
C) I ve III
D) I, III ve IV
E) III ve IV

Cevap: A) I, II ve III

Açıklama: Göktürk Devleti’nin kuruluşuyla birlikte bölgedeki Uygur kabileleri Göktürk hakimiyetine girmiştir. Doğu (Ötüken) sahasındaki Uygurlar Orhun ve Selenge nehirleri çevresinde yaşıyordu ve bunları büyük fatih Mukan Kagan devletin doğu kanadına bağladı. Batıdaki Uygur grupları ise devletin batı kanadı yöneticisi İstemi Yabgu tarafından itaat altına alındı. IV. madde yanlıştır çünkü Tarım Vadisi o dönemde henüz doğrudan Göktürk/Mukan kontrolünde merkezi bir idare altında değildir.

7. Talas Savaşı’nın Uygurlar açısından önemi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Müslümanların yenilerek Türk bölgelerinden ellerini çekmeleri
B) Bizans’la ittifak kurularak Orta Asya’daki Çin gücünün zayıflatılması
C) Müslümanların ordusunu mağlup ettikleri Çin içlerine girmeleri
D) Çin’in yenilerek Tarım Havzası’nın Uygurların eline geçmesi
E) Türgişler ve Oğuzlarla ittifak oluşturulup Sasaniler ile mücadele etmeleri

Cevap: D) Çin’in yenilerek Tarım Havzası’nın Uygurların eline geçmesi

Açıklama: 751 yılındaki Talas Savaşı’nda Çin ordusu Abbasiler ve Türk müttefikleri (Karluklar) karşısında ağır bir yenilgi almıştır. Bu yenilgi Çin’in Orta Asya üzerindeki hakimiyet iddialarının sonunu getirmiş ve yarattığı otorite boşluğu sayesinde Uygurlar, bölgenin en stratejik ve zengin sahası olan Tarım Havzası’na yerleşerek buradaki şehir devletlerini kontrolleri altına almışlardır.

8. • İkinci Uygur Kaganı “Tengride Bolmış il itmiş Bilge Kagan” adına dikilmiştir.
• 1976 yılında bulunmuştur.
• Göktürk alfabesi ile yazılmış olup, yirmi iki satırdan oluşmaktadır.
• Kagan damgası bulunmaktadır.
Yukarıda özellikleri verilen Uygur yazıtı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tez Yazıtı
B) Terhin (Taryat) Yazıtı
C) Hoytu Tamir Yazıtı
D) Karabalsagun Yazıtı
E) Şine-usu Yazıtı

Cevap: A) Tez Yazıtı

Açıklama:

9. I. Kutadgu Bilig siyasi hakimiyet bilgisidir.
II. Kutadgu Bilig bir siyasetnamedir.
III. Hükümdarlık bilgisidir.
IV. Kutadgu Bilig devletli olma kitabıdır.
V. Kutadgu Bilig mesut olma yollarını gösteren bir kitaptır.
Kutadgu Bilig ile alakalı yukarıda verilen bilgilerden hangileri yanlıştır?

A) I ve III
B) II ve III
C) II ve V
D) IV ve V
E) I ve V

Cevap: C) II ve V

Açıklama:

10. Uygurlar devletleri dağıldıktan sonra hangi topluluklara katılmışlardır?

A) Karluk, Tibet, Moğol
B) Moğol, Tibet, Oğuz
C) Oğuz, Kırgız, Karluk
D) Turgiş, Basmıl, Tibet
E) Karluk, Kırgız, Oğuz

Cevap: A) Karluk, Tibet, Moğol

Açıklama: 840 yılında Ötüken Uygur Kaganlığı Kırgızlar tarafından yıkılınca Uygurlar üç ana yöne dağılmıştır. Önemli bir kısmı batıya giderek Karluk Türklerine sığınmış ve Karahanlı devletinin çekirdeğini oluşturmuştur. Bir kısmı güneye inerek Tibet sınırlarına ve Çin içlerine girmiştir. Kuzeyde ve doğuda kalanlar ise zamanla bölgede yükselen Moğol boylarının kültürel ve idari hiyerarşisi (Uygur yazmanlar) içinde erimişlerdir.

11. • Türkçe, Çince ve Sogdça olmak üzere üç dilde yazılmıştır.
• III. Orhun Abidesi olarak da adlandırılmıştır.
• “Ay Tengride Kut Bulmuş Alp Bilge Tengri” adına diktirilmiştir.
• Uygurların Mani dinine geçişleri hakkında bilgi vermektedir.
• Türkçe kısmı Göktürk alfabesiyle yazılmıştır.
Yukarıda özellikleri verilen Uygur yazıtı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Şine-usu Yazıtı
B) Suci Yazıtı
C) Karabalsagun Yazıtı
D) Terhin (Taryat) Yazıtı
E) Tez Yazıtı

Cevap: C) Karabalsagun Yazıtı

Açıklama: Karabalsagun Yazıtı, Uygur tarihinin en önemli kitabesidir. Üç dilde (Trilingual) yazılmış olması, o dönemdeki Uygur devletinin kozmopolit yapısını ve Maniheizm’in etkisini gösterir. Yazıt, Mani dininin kabul edilişini, getirdiği yasakları ve toplumsal değişimi anlatan temel kaynaktır ve büyüklüğü nedeniyle III. Orhun Abidesi sayılır.

12. Çin hanedan tarihleri için aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Uygurların menşei hakkında bilgi içermektedir.
B) Türk tarihi için en kıymetli sözlü kaynaklardır.
C) Uygurların günlük yaşamlarına dair bilgi vermektedir.
D) Türk boyları hakkında önemli bilgiler vermektedir.
E) Hükümdarların unvanları hakkında bilgi kaynağıdır.

Cevap: B) Türk tarihi için en kıymetli sözlü kaynaklardır.

Açıklama: Çin hanedan yıllıkları (T’ang-shu vb.), Türk tarihi için hayati öneme sahip belgelerdir ancak bunlar “sözlü” değil, son derece sistemli, bürokratik kayıtlar içeren “yazılı” kaynaklardır. Sözlü kaynaklar destanlar ve efsanelerdir; Çin kayıtları ise resmi devlet arşivlerine dayanan yazılı dökümanlardır.

13. Lo-yang Seferi’nin sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Arapların Çin’e hücum etmesi
B) Çin’in Töles boylarını kışkırtması
C) Çin’in Uygur hâkimiyetindeki boyları kışkırtması
D) Tibetlilerin Çin’e hücum etmesi
E) Çin’in yıllık vergisini ödememesi

Cevap: D) Tibetlilerin Çin’e hücum etmesi

Açıklama: Bögü Kagan dönemindeki Lo-yang Seferi’nin temel nedeni, Çin’de patlak veren An Lu-shan isyanı ve buna eş zamanlı olarak Tibetlilerin Çin üzerindeki saldırgan politikalarıdır. Çin imparatoru, bu iç ve dış tehditlere karşı Uygurlardan askeri yardım istemiş; Uygur ordusu Çin’e girerek Lo-yang’ı isyancılardan kurtarmıştır.

14. Aşağıdakilerden hangisi Kutluk Bilge Kagan’ın faaliyetlerinden biri değildir?

A) Kırgızlar üzerine sefer tertip etti.
B) Turfan bölgesine ve Doğu Türkistan şehirlerine önem verdi.
C) Ortaya çıkan Karluk isyanını bastırdı.
D) Çin’e sefer düzenledi ve Çin’i mağlup etti.
E) Tibetlilerin ellerini Doğu Türkistan’dan çektirdi.

Cevap: D) Çin’e sefer düzenledi ve Çin’i mağlup etti.

Açıklama: Uygur Kaganlığı’nın kurucusu olan Kutluk Bilge Kül Kagan, devleti kurma aşamasında daha çok boy birliğini sağlama (Karluk, Basmıl mücadeleleri) ve kuzeydeki Kırgız tehdidini dengeleme ile uğraşmıştır. Çin ile olan ilişkileri ise genel olarak barışçıl ve dengeleyici bir seyir izlemiştir; Çin’e yönelik büyük bir imha seferi ve mutlak mağlubiyet onun döneminin ana faaliyeti değildir.

15. Bögü Kagan’ın isminin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Alim ve sihirbaz
B) Kuvvetli ve hükümdar
C) Cahil, korkak
D) Korkusuz, güçlü
E) Alp, bilgili

Cevap: A) Alim ve sihirbaz

Açıklama: “Bögü” kelimesi Eski Türkçede “bilge, dâhi, hikmet sahibi” anlamlarına geldiği gibi, Maniheizm ve Şamanizm’in etkisiyle “büyücü, sihirbaz, ruhsal güçleri olan” anlamlarını da taşır. Bu isim kaganın hem siyasi hem de dini (Mani rahipliği gibi) otoritesini simgelemektedir.

16. Uygur Devleti kurulmadan önce Uygurların şöhretinin artmasına neden olan hadise aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tekin Erkin liderliğinde Juan-juan ordusunu yok etmeleri
B) P’u-sa önderliğinde 600’lü yılların başında Çin ordusunu mağlup etmeleri
C) P’u-sa önderliğinde 627’de yüz bin kişilik Göktürk ordusunu yenmeleri
D) Tekin Erkin ve P’u-sa idaresinde Hindistan tarafına sefer yapmaları
E) P’u-sa’nın Kırgızları ve Tölesleri mağlup etmesi

Cevap: C) P’u-sa önderliğinde 627’de yüz bin kişilik Göktürk ordusunu yenmeleri

Açıklama: 627 yılında Uygurların başında bulunan P’u-sa, Göktürklerin zayıfladığı bir dönemde isyan etmiş ve yüz bin kişilik devasa bir Göktürk ordusunu ağır bir bozguna uğratmıştır. Bu zafer Uygurların askeri gücünü tüm Asya’ya tanıtmış ve gelecekte kurulacak bağımsız devletin ilk büyük moral kaynağı ve meşruiyet zemini olmuştur.

17. Tun Baga Tarkan’ın Çin’e karşı dengeli bir politika izlemesinin sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Uygurların Talas Savaşı’nda Çinlilere yenilmesi
B) Oğuzların Uygurlara saldırarak zayıflatması
C) Uygurların savaşlarda nüfuslarının azalması
D) Arapların Uygurları vergiye bağlamaları
E) T’ang hanedanlığının güçlenmesi

Cevap: E) T’ang hanedanlığının güçlenmesi

Açıklama:

18. Büyük Hun Devleti’nin kurulduğu dönemde Çin kaynaklarının verdikleri bilgilere göre III. yüzyılda:
I. Yenisey’in yukarısında Kırgız Hanlığı vardı.
II. Altaylarda Oğuz Hanlığı vardı.
III. Baykal Gölü civarında Doğu Uygur Hanlığı vardı.
IV. Tarım Havzasında Moğol şehir devletleri vardı.
V. Orta Asya’nın doğusunda Fergana Hanlığı vardı.
Yukarıda verilen bilgilerden hangileri doğrudur?

A) II, III ve V
B) I, II ve III
C) I, II ve IV
D) I, II ve V
E) II, III ve IV

Cevap: B) I, II ve III

Açıklama: MÖ 3. yüzyıl başlarında, yani Hunların tarih sahnesine çıktığı dönemde Orta Asya coğrafyası çeşitli Türk boyları arasında paylaşılmıştı. Kuzeyde (Yenisey) Kırgızlar, Altay bölgesinde Oğuzlar ve Baykal Gölü çevresinde ise Uygurların ataları sayılan topluluklar kendi kabile konfederasyonlarını (hanlıklar) kurmuşlardı. Tarım havzasında o dönemde Moğol değil, ağırlıklı olarak Hint-Avrupa dilleri konuşan yerel vaha şehirleri bulunmaktaydı.

19. Çin İmparatoru Ming Tsung’un “Medeniyete Şekil Verdiren Kagan” unvanı verdiği Kan-chou Uygur kaganı aşağıdakilerden hangisidir?

A) II. Jen-mei Kagan
B) A-to-yü Kagan
C) Tigin Kagan
D) Jen-mei Kagan
E) Jen-yü Kagan

Cevap: E) Jen-yü Kagan

Açıklama:

20. Hangi Boy Uygurların vergileri arttırıp mallarını ellerinden almaları sebebiyle Tibetlilerle ilişki kurmuştur?

A) Dokuz Tatarlar
B) Sha-to (Şa-to) Türkleri
C) Oğuzlar
D) Karluklar
E) Kırgızlar

Cevap: B) Sha-to (Şa-to) Türkleri

Açıklama: Şato Türkleri, başlangıçta Uygur kaganlığına bağlı bir boy iken, Uygur idaresinin ağır vergi politikaları ve baskıcı tutumu nedeniyle isyan etmişlerdir. Bu ekonomik ve siyasi baskıdan kurtulmak için stratejik olarak Uygurların en büyük rakibi olan Tibetlilerle ittifak kurmuş ve Çin sınırlarına doğru kaymışlardır.