Psikoloji 2024 Ünite -7

Giriş

Bilişsel öğrenme teorisi, öğrenmenin yalnızca gözlemlenebilir davranışlara değil, aynı zamanda zihinsel süreçlere de dayandığını vurgulayan bir yaklaşımdır. 20. yüzyılın ortalarında ortaya çıkan bilişsel devrim ile birlikte, öğrenme süreci üzerinde yeni bir bakış açısı gelişmiş ve bireylerin çevrelerinden edindikleri bilgileri nasıl işleyip, organize ettikleri konusu ön plana çıkmıştır. Bu makalede, bilişsel öğrenme teorisi, Jean Piaget ve Lev Vygotsky gibi önemli teorisyenlerin görüşleri ile birlikte ele alınacaktır.

Bilişsel Öğrenme Nedir?

Bilişsel öğrenme, bireylerin çevrelerinden gelen bilgiyi zihinsel süreçler aracılığıyla işleyip organize ettikleri öğrenme biçimidir. Bilişsel öğrenme teorisine göre, öğrenme süreci yalnızca davranışların gözlemlenmesiyle sınırlı değildir; bireylerin bilgiyi anlaması, organize etmesi ve kullanması gibi zihinsel süreçler de önemlidir. Edward Tolman tarafından yapılan bilişsel harita deneyi, farelerin çevrelerini bilişsel olarak haritalandırarak problem çözme süreçlerinde bu bilgiyi nasıl kullandıklarını göstermiştir.

Bilişsel Devrim ve Yeni Bakış Açısı

20. yüzyılın ortalarında yaşanan bilişsel devrim, öğrenme sürecine önemli bir değişim getirmiştir. Bu devrimle birlikte, öğrenmenin sadece gözlemlenebilir davranışlarla değil, potansiyel ve zihinsel süreçlerle de ilgili olduğu kabul edilmiştir. Bu bakış açısına göre, öğrenme yalnızca performansla ölçülmemeli, bireyin potansiyeli göz önünde bulundurulmalıdır. Bilişsel devrim, öğrenmenin daha bütünsel bir şekilde ele alınmasına katkı sağlamıştır.

Jean Piaget ve Bilişsel Gelişim Teorisi

Jean Piaget, çocukların bilişsel gelişimini inceleyen önemli bir psikologdur. Piaget’in bilişsel gelişim teorisi, bireylerin dört ana gelişim evresinden geçtiğini öne sürer:

1- Duyusal-Motor Evre (0-2 yaş): Bu evrede çocuklar çevrelerini duyusal algılar ve motor beceriler yoluyla keşfeder.
2- Ön-İşlem Evresi (2-7 yaş): Sembolik düşünme yeteneği bu dönemde gelişir.
3- Somut İşlemler Evresi (7-11 yaş): Çocuklar bu dönemde mantıksal düşünme yeteneği geliştirir ve somut olaylar üzerinde düşünme yetisi kazanır.
4- Soyut İşlemler Evresi (11 yaş ve üstü): Soyut düşünme yeteneği bu evrede gelişir ve bireyler daha karmaşık zihinsel süreçler yürütebilirler.

Piaget’e göre, çocuklar her evrede dünyayı farklı bir şekilde algılar ve bu algıları geliştikçe bilişsel süreçleri de şekillenir.

Lev Vygotsky ve Yakınsal Gelişim Alanı (ZPD)

Lev Vygotsky, bilişsel gelişim üzerinde sosyal etkileşimlerin önemini vurgulayan bir psikologdur. Vygotsky’nin en önemli katkılarından biri Yakınsal Gelişim Alanı (ZPD) kavramıdır. ZPD, bir çocuğun tek başına yapamayacağı ancak rehberlik veya iş birliği ile başarabileceği görevleri ifade eder. Bu kavram, eğitimin ve rehberliğin bilişsel gelişimdeki kritik rolünü gösterir. Vygotsky, ayrıca dilin bilişsel gelişimdeki önemini vurgulamış ve dilin düşünceyi şekillendiren ve bilgiyi organize eden bir araç olduğunu savunmuştur.

Bilgi İşleme Teorisi

Bilgi işleme teorisi, insan zihnini bir bilgisayar gibi ele alır ve bilgiyi nasıl işleyip sakladığımızı inceler. Bu teoriye göre, bilgi üç temel aşamada işlenir:

1- Duyusal Bellek: Gelen bilgilerin kısa süreliğine saklandığı aşamadır. İkonik bellek görsel bilgiyi, ekoik bellek ise işitsel bilgiyi işler.
2- Çalışma Belleği: Bilginin geçici olarak saklandığı ve bu bilginin üzerinde işlem yapıldığı yerdir. Bilgi burada organize edilir ve gerekirse uzun süreli belleğe aktarılır.
3- Uzun Süreli Bellek: Bilgilerin kalıcı olarak saklandığı bellektir. Bilgiler bu bellekte organize edilir ve ihtiyaç duyulduğunda geri çağrılır.

Bilgi işleme teorisi, bireylerin bilgiyi nasıl algıladığını, sakladığını ve geri çağırdığını anlamada önemli bir model sunar.

Bilişsel Teorilerin Eğitimde Kullanımı

Bilişsel öğrenme teorileri, eğitim stratejilerinin geliştirilmesine büyük katkıda bulunmuştur. Aktif öğrenme yöntemleri, öğrencilere bilgiyi aktif olarak kullanma ve organize etme fırsatı sunar. Yapılandırmacı yaklaşım ise öğrencilerin önceki bilgilerini kullanarak yeni bilgileri nasıl yapılandırdıklarını vurgular. Ayrıca, bilişsel öğrenme teorileri teknolojinin eğitimde kullanımını teşvik eder ve teknoloji entegrasyonu ile öğrenmenin desteklenmesini sağlar.

Sonuç

Bilişsel öğrenme ve bilgi işleme teorileri, öğrenme sürecini daha derinlemesine anlamamıza yardımcı olur. Edward Tolman, Jean Piaget ve Lev Vygotsky gibi teorisyenlerin çalışmaları, öğrenmenin yalnızca gözlemlenebilir davranışlarla sınırlı olmadığını, zihinsel süreçlerin de bu süreçte önemli bir rol oynadığını göstermiştir. Günümüzde eğitimde kullanılan birçok strateji, bu bilişsel yaklaşımlardan etkilenmektedir ve bireylerin öğrenme potansiyellerini en üst düzeye çıkarmak amacıyla geliştirilmiştir.

1- Edward Tolman’ın bilişsel harita deneyinin temel bulgusu nedir?

A) Farelerin yalnızca uyarana-tepki (stimulus-response) bağlantıları kurduğunu göstermesi
B) Farelerin yiyeceğe ulaşmak için sadece rastgele hareketler yaptığını göstermesi
C) Farelerin çevrelerini bilişsel olarak haritalandırdığını ve bu bilgiyi problem çözme süreçlerinde kullandığını göstermesi
D) Hayvanların öğrenme süreçlerinde zihinsel süreçlerin önemli olmadığını kanıtlaması
E) Bilişsel haritaların sadece insanlar için geçerli olduğunu kanıtlaması

Cevap: C) Farelerin çevrelerini bilişsel olarak haritalandırdığını ve bu bilgiyi problem çözme süreçlerinde kullandığını göstermesi

Açıklama: Tolman’ın bilişsel harita deneyinde farelerin sadece stimulus-response ilişkileri kurmadığı, çevrelerini bilişsel olarak haritalandırdığı ve bu bilgiyi problem çözme süreçlerinde kullandığı sonucuna varılmıştır.

2- Bilişsel devrim, öğrenme sürecine hangi yeni bakış açısını getirmiştir?

A) Öğrenmenin yalnızca gözlemlenebilir davranışlarla sınırlı olduğunu
B) Öğrenmenin performans değil, potansiyel olarak ele alınması gerektiğini
C) Öğrenmenin yalnızca biyolojik süreçlere dayandığını
D) Zihinsel süreçlerin öğrenmede hiçbir rol oynamadığını
E) Performansın öğrenme sürecinin tek ölçütü olduğunu

Cevap: B) Öğrenmenin performans değil, potansiyel olarak ele alınması gerektiğini

Açıklama: Bilişsel devrim, öğrenmenin sadece gözlemlenebilir davranışlardan ibaret olmadığını ve öğrenmenin bir potansiyel olarak değerlendirilebileceğini vurgular.

3- Jean Piaget’in bilişsel gelişim teorisinde “Duyusal-Motor Evre” hangi yaş aralığını kapsar?

A) 0-2 yaş
B) 2-7 yaş
C) 7-11 yaş
D) 11-18 yaş
E) 2-5 yaş

Cevap: A) 0-2 yaş

Açıklama: Piaget’in teorisinde Duyusal-Motor Evre, bebeklerin 0-2 yaş arasında dünyayı duyu organları ve motor hareketlerle keşfettikleri evreyi kapsar.

4- Piaget’in “Somut İşlemler Evresi” hangi bilişsel yeteneği geliştirme sürecini kapsar?

A) Soyut düşünme yeteneği
B) Nesne sürekliliği kavramının öğrenilmesi
C) Duyusal ve motor becerilerin gelişimi
D) Sembolik düşünme yeteneği
E) Mantıksal düşünme yeteneği

Cevap: E) Mantıksal düşünme yeteneği

Açıklama: Somut İşlemler Evresi, çocukların mantıksal düşünme yeteneğini kazandığı, nesneleri zihinsel olarak manipüle etmeyi öğrendikleri bir dönemdir.

5- Lev Vygotsky’nin “Yakınsal Gelişim Alanı (ZPD)” kavramı neyi ifade eder?

A) Bir çocuğun tamamen bağımsız olarak yapabileceği görevleri
B) Bir çocuğun tek başına yapamayacağı ancak rehberlik ile yapabileceği görevleri
C) Bir çocuğun sadece gözlem yoluyla öğrenebileceği becerileri
D) Bilişsel gelişimin biyolojik temellerini
E) Çocuğun motor becerilerini geliştirmesi için gereken zamanı

Cevap: B) Bir çocuğun tek başına yapamayacağı ancak rehberlik ile yapabileceği görevleri

Açıklama: Vygotsky’nin ZPD kavramı, çocukların öğrenebilecekleri ama bir yetişkin ya da daha yetkin bir bireyin rehberliği ile başarılı olabilecekleri görevler aralığını ifade eder.

6- Vygotsky’nin teorisine göre dilin bilişsel gelişimdeki rolü nedir?

A) Sadece iletişim aracı olarak kullanılır
B) Sosyal etkileşimlerin yerine bireysel öğrenmeyi teşvik eder
C) Yalnızca çocukların oyun sırasında gelişir
D) Düşünceyi şekillendirir ve bilgiyi organize eder
E) Yetişkinlik döneminde önemini yitirir

Cevap: D) Düşünceyi şekillendirir ve bilgiyi organize eder

Açıklama: Vygotsky’nin teorisine göre dil, sadece bir iletişim aracı olmanın ötesinde, bireylerin düşüncelerini organize etmelerine ve şekillendirmelerine yardımcı olur.

7- Enformasyon işleme teorisinde, “ikonik bellek” hangi tür enformasyonu işler?

A) Görsel enformasyon
B) İşitsel enformasyon
C) Motor enformasyon
D) Dokunsal enformasyon
E) Duygusal enformasyon

Cevap: A) Görsel enformasyon

Açıklama: İkonik bellek, görsel bilgiyi kısa süreli olarak depolayan ve işleyen hafıza türüdür.

8- “Çalışma belleği” hangi işlevi yerine getirir?

A) Bilgiyi kalıcı olarak saklar
B) Geçici olarak enformasyonu saklar ve bu enformasyon üzerinde işlemler yapar
C) Bilgiyi kısa süreliğine algılar
D) Uzun süreli bellekten bilgiyi geri çağırır
E) Yalnızca duygusal enformasyonu işler

Cevap: B) Geçici olarak enformasyonu saklar ve bu enformasyon üzerinde işlemler yapar

Açıklama: Çalışma belleği, kısa süreli bilgileri tutarak bu bilgiler üzerinde aktif olarak işlemler yapılmasını sağlayan bellektir.

9- Metabiliş neyi ifade eder?

A) Bireyin başkalarının bilişsel süreçlerini kontrol etme yeteneği
B) Bireyin sadece dil öğrenme süreçlerini yönetmesi
C) Bireyin kendi bilişsel süreçlerini fark etme, izleme ve kontrol etme yeteneği
D) Belleğin kısa süreli performansını ölçen süreç
E) Bilinçsiz öğrenme süreçlerinin tamamı

Cevap: C) Bireyin kendi bilişsel süreçlerini fark etme, izleme ve kontrol etme yeteneği

Açıklama: Metabiliş, bireyin kendi öğrenme süreçlerinin farkında olması ve bu süreçleri yönetebilmesi anlamına gelir.

10- Bilişsel öğrenme teorileri hangi eğitim stratejilerinin geliştirilmesine katkıda bulunur?

A) Yalnızca cezalandırma temelli stratejiler
B) Pasif öğrenme yöntemleri
C) Aktif öğrenme, yapılandırmacı yaklaşım ve teknoloji entegrasyonu gibi stratejiler
D) Öğrencilerin yalnızca ezber yapmalarını teşvik eden stratejiler
E) Öğrencilerin bireysel olarak öğrenmeyi reddettiği stratejiler

Cevap: C) Aktif öğrenme, yapılandırmacı yaklaşım ve teknoloji entegrasyonu gibi stratejiler

Açıklama: Bilişsel öğrenme teorileri, aktif öğrenme, teknoloji entegrasyonu ve yapılandırmacı yaklaşımları destekleyen eğitim stratejilerinin temelini oluşturur.