Risk Değerlendirmesi ve Metodolojisi 2024-2025 Vize Soruları (Bahar)

Giriş

Günümüz dünyasında işletmelerin ve toplumların karşı karşıya olduğu en önemli zorluklardan biri, risklerin yönetilmesi ve potansiyel zararların en aza indirilmesidir. Risk değerlendirmesi ve metodolojisi, bu bağlamda iş sağlığı ve güvenliği (İSG), afet yönetimi ve genel güvenlik yaklaşımları için vazgeçilmez bir çerçeve sunar. Bu makale, ilgili vize soruları temel alınarak, riskin tanımı, iş kazaları, meslek hastalıkları, afet türleri ve yönetimi ile risk kontrol stratejileri gibi temel konuları ele alacaktır.

Risk ve Tehlike Kavramları

Risk, meydana geldiğinde çalışanlara, insanlara veya çevreye önemli zarar ya da hasar verici nitelikteki bir olayın meydana gelme olasılığı ile zarar derecesinin (şiddetinin) bileşkesi olarak tanımlanır. Tehlike ise potansiyel olarak zarar verebilecek bir durumu veya kaynağı ifade eder. Bu ayrım, risk yönetiminin temelini oluşturur.

Güvenlik (Safety) ve Emniyet (Security) kavramları ise birbiriyle ilişkili ancak farklı alanlara odaklanır. Güvenlik, buhar kazanı patlaması gibi doğal veya teknolojik tehlikeler neticesinde meydana gelen olaylara karşı koruma amaçlı alınan önlemlerdir. Emniyet ise hırsızlık, cinayet, gasp gibi yasal düzenin aksatılmaması ve insanların yasal düzen içinde yaşayabilmesi için alınan tedbirleri ifade eder.

İş Kazaları ve Meslek Hastalıkları

İş kazaları, önceden planlanmamış, kişisel yaralanma, maddi zarar ve üretimin durmasına sebep olan olaylardır. İş kazası meydana geldiğinde işveren, kazadan sonraki en geç üç iş günü içerisinde ilgili kurumlara haber vermekle mükelleftir.

Meslek hastalıkları ise çalışanların iş ortamındaki maruziyetler sonucu ortaya çıkan hastalıklardır. Slikoz ve silikotüberküloz gibi hastalıklar en sık karşılaşılan meslek hastalığı türlerindendir. Önemli bir nokta, meslek hastalıklarının sadece fiziksel rahatsızlıkları değil, aynı zamanda psikolojik ve ruhsal hastalıkları da kapsıyor olmasıdır. İstatistiksel olarak, Türkiye’nin meslek hastalıkları sıralamasında iş kazalarına göre daha başarısız olduğu, yani diğer ülkelerle karşılaştırmada meslek hastalıkları konusunda daha kötü durumda olduğu belirtilmektedir.

Kaza sıklığı gibi istatistiksel veriler, iş güvenliği performansını değerlendirmek için kritik öneme sahiptir. Kaza sıklık oranı, takvim yılı içerisindeki ölümlü ve/veya ölümlü olmayan mesleki yaralanmaların sayısının aynı yıl içerisinde referans grupta yer alan işçilerin çalışma saatlerinin toplamına bölünmesiyle elde edilen değerin 1.000.000 katsayı ile çarpılmasıyla hesaplanır. Bu hesaplamada kaza sayısı, çalışan sayısı ve günlük çalışma saati gibi verilere ihtiyaç duyulurken, her bir kaza arasındaki süre doğrudan kullanılmaz.

Afet Yönetimi ve Türleri

Afet, can kaybına, yaralanmalara, ekonomik veya sosyal kayıplara neden olan, insanların yaşamlarını olumsuz etkileyen, çalışmalarını kesintiye uğratan, mal varlığını azaltan-yok eden, yerel kaynakların müdahale yeteriz kaldığı doğa ya da insan kaynaklı nedenler sebebiyle gerçekleşen istenmeyen etkili olaylardır.

Afet yönetimi, zarar azaltma, hazırlıklı olma, müdahale ve iyileştirme gibi genel aşamalardan oluşur. “Raporlama” bu süreçlerin bir parçası olsa da, afet yönetiminin ana aşamalarından biri değildir.

Afetler genellikle doğal ve insan kaynaklı afetler olarak iki ana kategoriye ayrılır:

Doğal Afetler: Deprem, heyelan, sel baskınları, çığ düşmesi gibi doğa olayları sonucu ortaya çıkan afetlerdir. Türkiye’de en sık görülen doğal afet türü depremdir. Sel baskınları ise meteorolojik afetler sınıfına girer.
Teknolojik Afetler: İnsan teknolojisinden veya endüstriyel süreçlerden kaynaklanan afetlerdir. Ulaşım ve taşımacılıkla ilgili (tren, uçak kazaları gibi) ve büyük kayıplara neden olan olaylar teknolojik afetler altında incelenir. Son yüzyılda dünya genelinde teknolojik afetler neticesinde en fazla ölüm taşıma-ulaştırma sektöründe gerçekleşmiştir. Özellikle 1900’lü yılların başlarından itibaren seri imalat ile birlikte teknolojik afet sayıları 2000’li yıllara kadar artmıştır.
Risk Yönetimi Stratejileri

Risklerin belirlenmesi ve değerlendirilmesi sonrasında, bu risklere karşı çeşitli stratejiler geliştirilir:

Riskten Kaçınma: Riskin tamamen ortadan kaldırılmasını hedefleyen stratejidir. Örneğin, bir işletmede CNC tezgahında yaşanan iş kazaları neticesinde kolların kapılması riskinin tamamen ortadan kaldırılmasına yönelik kararlar alınması bu stratejiye örnektir.
Riskin Kabullenilmesi: Olasılığı ve etkisi düşük olan birçok riskin göz ardı edilebilecek riskler olarak değerlendirilmesi ve herhangi bir önlem alınmadan riskin varlığının kabul edilmesidir. Tüm risklere tepki planları hazırlamak finansal olarak her zaman kabul edilebilir olmadığında bu stratejiye başvurulabilir.
Riskin Azaltılması: Riskin olasılığını veya etkisini düşürmeye yönelik önlemler alınmasıdır.
Risk Transferi: Riskin bir başka tarafa (örneğin sigorta şirketine) devredilmesidir.
Ancak, bir projede ihtilaflar nedeniyle müşterinin yükleniciyi dava etmesi gibi durumlar, acil durum ve afet yönetimi kapsamında değerlendirilen risklerden (iş kazası, meslek hastalığı, doğal/teknolojik afetler) biri değildir; bu daha çok hukuki veya ticari bir risktir.

Sonuç

Risk değerlendirmesi ve metodolojisi, işletmelerin ve toplumların karşı karşıya olduğu potansiyel zararları öngörmek, değerlendirmek ve yönetmek için hayati öneme sahiptir. İş kazaları, meslek hastalıkları ve çeşitli afet türlerine karşı proaktif yaklaşımlar benimsemek, hem can güvenliğini sağlamak hem de ekonomik ve sosyal kayıpları en aza indirmek için zorunludur. Doğru risk yönetimi stratejileri ve sürekli iyileştirme kültürü ile daha güvenli ve dirençli sistemler inşa edilebilir.

1- İş kazası meydana geldiğinde işveren, kazadan sonraki en geç ….. iş günü içerisinde kazayı haber vermekle mükelleftir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) beş
B) on
C) üç
D) dört
E) bir

Cevap : C) üç

Açıklama : İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’na göre, iş kazası meydana geldiğinde işveren, kazadan sonraki üç iş günü içerisinde Sosyal Güvenlik Kurumu’na bildirim yapmakla yükümlüdür.

2- Meydana geldiğinde çalışanlara ya da insanlara veya çevreye önemli zarar ya da hasar verici nitelikteki bir olayın meydana gelme olasılığı ile zarar derecesinin (şiddetinin) bileşkesi olarak ifade edilen kavrama ne ad verilir?

A) Risk
B) Güvenlik
C) Emniyet
D) Kaza
E) Meslek hastalığı

Cevap : A) Risk

Açıklama : Risk, bir tehlikeli olayın meydana gelme olasılığı ile bu olayın neden olabileceği zarar veya hasarın şiddetinin birleşimidir. İş sağlığı ve güvenliğinde temel bir kavramdır.

3- Aşağıdakilerden hangisi afet yönetimine ait genel aşamalardan biri değildir?

A) Müdahale
B) Hazırlıklı olma
C) Raporlama
D) İyileştirme
E) Zarar azaltma

Cevap : C) Raporlama

Açıklama : Afet yönetiminin genel aşamaları zarar azaltma, hazırlıklı olma, müdahale ve iyileştirme olarak sıralanır. Raporlama, bu aşamaların bir parçası olsa da, ana yönetim aşamalarından biri olarak kabul edilmez.

4- (Görsel 2’ye göre) “abc” tehlikeler neticesinde meydana gelen olaylara karşı koruma amaçlı alınan önlemlerdir. “xyz” ise yasal düzenin aksatılmaması ve insanların yasal düzen içinde yaşayabilme durumu için alınan tedbirlerdir. Bu kapsamda buhar kazanının basınç seviyesinin artmasıyla nedeniyle bir patlama yaşanmaması için “abc” önlemleri alınırken, hırsızlık, cinayet, gasp vb. durumlar için “xyz” tedbirleri alınır.
Yukarıdaki bilgilere göre “abc” ve “xyz” sırasıyla aşağıdakilerden hangisidir?

A) Güvenlik-Risk yönetimi
B) Risk-Tehlike
C) Güvenlik-Emniyet
D) Risk yönetimi-Güvenlik
E) Emniyet-Güvenlik

Cevap : C) Güvenlik-Emniyet

Açıklama : “Güvenlik” (Safety), tehlikelerden kaynaklanan kazalara karşı koruma amaçlı alınan önlemleri ifade ederken; “Emniyet” (Security), yasal düzeni ve insanların güvenliğini tehdit eden kasıtlı eylemlere (hırsızlık, suç vb.) karşı alınan tedbirleri ifade eder.

5- I. Slikoz ve silikotüberküloz, en sık karşılaşılan meslek hastalığı türlerindendir.
II. İstatistiklere göre Türkiye, meslek hastalıkları sıralamasında, iş kazaları sıralamasına göre daha başarısızdır. (Diğer ülkeler ile karşılaştırma sıralamasında meslek hastalıkları, iş kazalarına göre sıralamada daha kötü durumdadır.)
III. Meslek hastalıkları sadece fiziksel hastalıkları kapsamaktadır.
Meslek hastalıkları ile ilgili yukarıdakilerden hangisi veya hangileri söylenemez?

A) Yalnız III
B) I ve III
C) Yalnız I
D) I ve II
E) II ve III

Cevap : E) II ve III

Açıklama :

6- Dünyada son yüzyılda teknolojik afetler neticesinde en fazla ölüm hangi sektörde gerçekleşmiştir?

A) Talaşlı imalat
B) Taşıma-Ulaştırma
C) Yapı-İnşaat
D) Maden
E) Tekstil

Cevap : B) Taşıma-Ulaştırma

Açıklama : Dünya genelinde son yüzyılda teknolojik afetler arasında en fazla can kaybına neden olan sektör taşıma ve ulaştırma sektörüdür (büyük uçak, tren, gemi kazaları vb.).

7- Sel baskınları ne tür bir doğal afettir?

A) Jeolojik afet
B) Su kaynaklı afet
C) Biyolojik afet
D) Meteorolojik afet
E) Deniz afeti

Cevap : D) Meteorolojik afet

Açıklama :

8- Ulaşım ve taşımacılıkla ilgili olan ve büyük kayıplara (can ve mal kaybına) neden olan afetler (bir tren veya uçak kazası sonrasında oluşan kayıplar vb.) hangi sınıf afetler altında incelenmektedir?

A) İnsan kaynaklı afet
B) Biyolojik afet
C) Teknolojik afet
D) Şiddet içerikli afet
E) Doğal afet

Cevap : C) Teknolojik afet

Açıklama : Tren, uçak kazaları gibi ulaşım ve taşımacılıkla ilgili büyük kayıplara neden olan olaylar, insan teknolojisinin neden olduğu afetler olduğu için teknolojik afetler sınıfında incelenir.

9- Kaza sıklığını hesaplarken aşağıdaki verilerden hangisine ihtiyaç yoktur?

A) Toplam kaza sayısı
B) Çalışan sayısı
C) Günlük çalışma saati
D) Her bir kaza arasındaki süre
E) Kaybedilen iş günü toplamı

Cevap : D) Her bir kaza arasındaki süre

Açıklama : Kaza sıklık oranı, belirli bir dönemdeki kaza sayısının toplam çalışma saatine oranlanmasıyla hesaplanır. Her bir kaza arasındaki süre bu hesaplamada doğrudan kullanılmaz.

10- Can kaybına, yaralanmalara, ekonomik veya sosyal kayıplara neden olan, insanların yaşamlarını olumsuz etkileyen, çalışmalarını kesintiye uğratan, mal varlığını azaltan-yok eden, yerel kaynakların müdahale yeteriz kaldığı doğa ya da insan kaynaklı nedenler sebebiyle gerçekleşen istenmeyen etkili olaylar “…………….” olarak isimlendirilmektedir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) afet
B) istemeyen olay
C) kaza
D) olay
E) meslek hastalığı

Cevap : A) afet

Açıklama : Tanım, can kaybı, yaralanma, ekonomik/sosyal kayıplara neden olan, yerel kaynakların yetersiz kaldığı, doğa veya insan kaynaklı istenmeyen olayları kapsayan “afet” kavramına aittir.

11- Bir işletmede CNC tezgahında yaşanan iş kazaları neticesinde bazı çalışanlar ağır yaralanmışlardır. Bu kapsamda CNC tezgahlarının çalışanların kollarının kapılması riskinin tamamen ortadan kaldırılacak kararlar alınmış ve çalışmalar başlatılmıştır.
Yukarıdaki bilgilere göre geliştirilen risk stratejisi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Risk transferi
B) Riskin hesaplanması
C) Riskin kabullenilmesi
D) Risk değerlendirme
E) Riskten kaçınma

Cevap : E) Riskten kaçınma

Açıklama : Riski tamamen ortadan kaldırmaya yönelik alınan kararlar ve çalışmalar, riskten kaçınma stratejisine örnektir. Bu, tehlikeli durumun veya aktivitenin tamamen ortadan kaldırılması anlamına gelir.

12- Takvim yılı içerisindeki ölümlü ve/veya ölümlü olmayan mesleki yaralanmaların sayısının aynı yıl içerisinde referans grupta yer alan işçilerin çalışma saatlerinin toplamına bölünmesiyle elde edilen değerin 1000000 katsayı ile çarpılmasıyla hesaplanır.
Yukarıda kısa tanımı verilen oran aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kaza olabilirlik oranı
B) Kaza ağırlık oranı
C) Kaza bilinmezlik oranı
D) Kaza etki oranı
E) Kaza sıklık oranı

Cevap : E) Kaza sıklık oranı

Açıklama : Verilen tanım, iş sağlığı ve güvenliği istatistiklerinde kullanılan “Kaza Sıklık Oranı”nın (Frequency Rate) hesaplama yöntemini açıklamaktadır. Bu oran, belirli bir çalışma süresindeki kaza sayısını gösterir.

13- Önceden planlanmamış kişisel yaralanma, maddi zarara ve üretimin durmasına sebep olan olaylara verilen isim aşağıdakilerden hangisidir?

A) Riskler
B) İş kazaları
C) Meslek hastalıkları
D) Ramak kala olaylar
E) Tehlikeler

Cevap : B) İş kazaları

Açıklama : İş kazası, önceden planlanmamış, beklenmedik bir anda meydana gelen ve kişisel yaralanmaya, maddi zarara veya üretimin durmasına neden olan olaylardır.

14- Risk yönetim planında ve sonrasında tanımlanan risklerin tümüne önlem almaya çalışmak, hem çok zor hem maliyetli hem de zaman alıcıdır. Tüm risklere tepki planları hazırlamak ve risklerin etkilerini azaltmaya çalışmak da finansal açıdan genellikle kabul edilemez. Bu nedenle olasılığı ve etkisi düşük olan birçok risk göz ardı edilebilecek riskler olarak değerlendirilir.
Yukarıdaki risk cevaplama stratejisi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Risk transferi
B) Riskin kabullenilmesi
C) Riskten kaçınma
D) Riskin hesaplanması
E) Riskin azaltılması

Cevap : B) Riskin kabullenilmesi

Açıklama : Riskin kabullenilmesi, riskin olasılığı ve/veya etkisinin düşük olduğu durumlarda, riskle ilgili herhangi bir önlem alınmadan riskin varlığının kabul edilmesi stratejisidir.

15- Acil durum ve afet yönetimi kapsamında meydana gelebilecek iş kazası, meslek hastalıkları ya da afetlerle ilgili birçok risk söz konusudur. Buna göre aşağıdakilerden hangisi bu kapsamdaki risklerden biri değildir?

A) Büyük bir trafik kazası nedeniyle bir bölgede ulaşımın tamamen durması
B) Bir savaş neticesinde bir bölgedeki insanların göçe zorunlu kalması
C) Bir kaza neticesinde işçilerin bir kısmının ağır şekilde yaralanması
D) Bir projede ihtilaflar nedeniyle müşterinin yükleniciyi dava etmesi
E) Bir enerji santralindeki patlama nedeniyle oluşan kontaminasyon (biyolojik, kimyasal ya da da nükleer kirlenme)

Cevap : D) Bir projede ihtilaflar nedeniyle müşterinin yükleniciyi dava etmesi

Açıklama : Bir projede ihtilaflar nedeniyle müşterinin yükleniciyi dava etmesi, finansal veya hukuki bir risk olup, acil durum ve afet yönetimi kapsamında iş kazası, meslek hastalığı veya doğal/teknolojik afetlerle ilgili bir risk değildir.

16- Türkiye’de en sık görülen doğal afet türü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Heyelan
B) Su baskını
C) Deprem
D) Çığ düşmesi
E) Maden kazaları

Cevap : B) Su baskını

Açıklama :

17- I. Afetlerin yıllara göre dağılımı incelendiğinde teknolojik imkanlar arttıkça ve kullanılan ürünler geliştikçe afetlerin de artış gösterdiği görülmektedir. Bu kapsamda sanayileşme ile birlikte özellikle 1900’lü yılların ortalarından itibaren teknolojik afetler önemli düzeyde artmıştır.
II. Teknolojik afetler son yüzyılda tüm kıtalarda hemen hemen eşit sayılarda cereyan etmiştir. Kıtalaradaki yaşayan insan sayılarına göre afetlerin sayısı homojen dağılmıştır.
III. Teknolojik afetlerdeki en büyük artış 2005 yılından sonra olmuştur. Son on yılda bu artış büyüyerek devam etmektedir.
Son yüzyıldaki teknolojik afetler/endüstriyel kazalar ile ilgili olarak yukarıdakilerden hangisi veya hangileri söylenemez?

A) I ve II
B) Yalnız I
C) Yalnız III
D) II ve III
E) I ve III

Cevap : D) II ve III

Açıklama : Teknolojik afetler kıtalara göre homojen dağılmamıştır, sanayileşmenin yoğun olduğu bölgelerde daha fazladır. Ayrıca, en büyük artışın 2005 sonrası olduğu bilgisi genellikle doğru değildir, artış sanayileşmenin ilk dönemlerinden itibaren belirgindir. I. öncül ise genel olarak doğru bir tespittir.

18- Aşağıdakilerden hangisi iş kazaları ile ilgili dolaylı bir maliyettir?

A) İş durması nedeniyle oluşan üretim kaybı
B) Yakınlara ödenen tazminatlar
C) Sigorta maliyetleri
D) Tedavi masrafları
E) Ölüm ödemeleri

Cevap : A) İş durması nedeniyle oluşan üretim kaybı

Açıklama : İş kazalarının dolaylı maliyetleri, doğrudan ödenen tazminatlar, tedavi masrafları gibi görünen maliyetlerin dışında kalan, ancak kaza nedeniyle ortaya çıkan (üretim kaybı, itibar kaybı, moral bozukluğu gibi) maliyetlerdir.

19- Aşağıdakilerden hangisi bir deprem sonucuna etki eden direkt faktörlerden biri sayılamaz?

A) Bölgedeki denetimsiz kentleşme oranı
B) Deprem sonrası gerçekleştirilen arama kurtarma faaliyetleri
C) Olayın yoğun yerleşme alanlarına olan uzaklığı
D) Depremin şiddeti-büyüklüğü
E) Bölgedeki nüfus miktarı

Cevap : B) Deprem sonrası gerçekleştirilen arama kurtarma faaliyetleri

Açıklama : Deprem sonrası arama kurtarma faaliyetleri, depremin sonucunu (kayıpları) etkileyen bir müdahale faktörüdür, ancak depremin kendisinin sonucuna direkt etki eden bir faktör değildir. Diğerleri depremin yıkıcılığını doğrudan etkileyen faktörlerdir.

20- I. Toplamda en fazla can kaybına neden olan teknolojik afetler – yapı – inşaat sektöründe gerçekleşmektedir.
II. Özellikle 1900’lü yılların başlarından itibaren seri imalat ile birlikte teknolojik afet sayıları 2000’li yıllara kadar artmıştır.
III. Teknolojik afetlerdeki en fazla can kaybı Avrupa kıtasında olmuştur.
Teknolojik afetlerde, afet sayıları ve can kayıpları ile ilgili olarak yukarıdakilerden hangisi veya hangileri doğrudur?

A) I ve III
B) II ve III
C) Yalnız III
D) Yalnız II
E) I ve II

Cevap : E) I ve II

Açıklama :