Elektrikle Çalışmalarda İş Sağlığı ve Güvenliği 2024-2025 Vize Soruları 

Topraklama Sistemlerinin Rolü ve Önemi

Elektrik güvenliğinin temelini oluşturan topraklama, normal şartlarda üzerinde gerilim taşımayan elektrikli cihazların metal kısımlarının bir iletken aracılığıyla toprakla birleştirilmesi işlemidir. Bu işleme **Koruma Topraklaması** denir ve amacı, herhangi bir arıza durumunda kaçak akımları güvenli bir şekilde toprağa ileterek elektrik çarpması riskini minimize etmektir. Topraklama sistemlerinin etkinliği için periyodik kontrol ve denetimler büyük önem taşır. Topraklama direncinin ölçülmesi, koruma iletkenlerinin sürekliliğinin denetlenmesi gibi yöntemler kullanılırken, toprak iletkeninin izolasyon hatalarının ölçülmesi gibi bir yöntem genellikle uygulanmaz. Bina topraklaması yapılırken, topraklama iletkeninin beton içine gömülmesi gibi uygun yöntemler tercih edilebilir.

Elektrik Çarpmasının İnsan Vücudu Üzerindeki Etkileri

Elektrik çarpması, insan vücudunda çeşitli fizyolojik tepkilere yol açabilir. Uluslararası Elektroteknik Komisyonu (IEC) tarafından belirlenen bir grafik, maruz kalınan akım şiddeti ve süresine göre insan bedeninin göstereceği tepkileri beş farklı bölge ile sınıflandırır. Tehlikeli gerilim seviyeleri akım türüne göre değişmekle birlikte, alternatif akımda (AC) tehlikeli gerilim seviyesi için sınır değer genellikle **50 Volt** olarak kabul edilir. Kalbin normal çalışmasının üzerinde kasılması anlamına gelen **Taşikardi** gibi durumlar, elektrik çarpmasının potansiyel sonuçlarından biridir.

Elektriksel Yangınlar ve Önleme Yöntemleri

Elektrik kaynaklı yangınlar, işyerlerinde ve konutlarda önemli bir risk faktörüdür. İzolasyon kaçakları, aşırı akım, kısa devre ve aşırı yüklenmeden kaynaklanan ısınmalar, elektrik yangınlarının başlıca tetikleyicileridir. Yangın güvenliği için yangının çıkmasını önlemek, kısa sürede tespitini sağlamak, yayılmasını engellemek ve yangın sırasında güvenli tahliyeyi sağlamak esastır. Metal yangınları, yangın sınıflamasında **D sınıfı** yangın grubuna girerken, sıvı yangınları ise **B sınıfı** olarak sınıflandırılır. Fiş ve priz seçiminde topraklı ürünlerin tercih edilmesi, kırık veya yıpranmış malzemelerin kullanılmaması ve farklı gerilimler için uygun fiş-priz eşleşmelerinin sağlanması yangın riskini azaltmada kritik rol oynar.

Statik Elektrik ve Elektromanyetik Girişim

Statik elektrik yüklenmesi, sürtünme, izolasyon ve bazı maddelerin pil etkisi gibi etkenlerle meydana gelebilir. Ortamdaki nem oranı, statik elektrik birikimini doğrudan etkileyen önemli bir faktördür; genel olarak kuru ortamlar statik yüklenmeyi artırırken, yüksek nem statik elektriği dağıtarak azaltıcı etki gösterir. Elektromanyetik girişim (EMI) ise elektrik ve elektronik sistemlerin doğru çalışmasını olumsuz etkileyebilir. Bu girişimi önlemek için zayıf akım kablolarına bağımsız toprak bağlantısı yapılması, kabloların ekranlanması ve farklı akım taşıyan kabloların birbirinden olabildiğince uzak tutulması gibi tedbirler alınır. Ancak, zayıf ve kuvvetli akım kablolarının taşıdığı akıma bakılmaksızın bir arada bulundurulması elektromanyetik girişimi artırır ve bu nedenle kaçınılması gereken bir durumdur.

Trafolar ve Elektrik Kazalarında Kişisel Faktörler

Elektrik sistemlerinde kullanılan trafolar, imalat ve kullanım yöntemlerine göre **yağlı ve kuru** olmak üzere iki ana çeşide ayrılır. Elektrik kazaları genellikle teknik yetersizlikler kadar kişisel faktörlerden de kaynaklanabilir. İş-işçi uyumsuzluğu, unutkanlık, meslek şakaları veya gösteriş yapma gibi kişisel davranışlar, kazalara davetiye çıkarabilir. Ancak cihazların yetersizlikleri gibi durumlar kişisel faktörden ziyade teknik veya çevresel bir eksiklik olarak değerlendirilir. Tüm gerilimin kesilmesi durumu, teknik literatürde **Blackout** olarak adlandırılır.

Sonuç

Elektrikle çalışmalarda iş sağlığı ve güvenliği, sürekli eğitim, bilinçli yaklaşımlar ve düzenli denetimlerle sağlanabilir. Topraklama sistemlerinin doğru kurulumu ve bakımı, elektrik çarpmasının fizyolojik etkileri hakkında farkındalık, yangın önleme stratejileri ve statik elektrik ile elektromanyetik girişimin kontrolü, güvenli bir çalışma ortamı oluşturmanın temel taşlarıdır. Unutulmamalıdır ki, güvenlik kurallarına uymak ve riskleri doğru yönetmek, elektrikle yapılan tüm faaliyetlerde öncelik olmalıdır.

1- Normal şartlarda üzerinde gerilim taşımayan elektrikli cihazların inaktif metal kısımlarının bir iletken kullanılarak toprakla birleştirilmesine ….. denir. Yukarıdaki cümledeki boşluğa aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?

A) Fonksiyon Topraklaması
B) Dolaysız Topraklama
C) Dolaylı Topraklama
D) İşletme Topraklaması
E) Koruma Topraklaması

Cevap : E) Koruma Topraklaması

Açıklama : Normal şartlarda üzerinde gerilim bulunmayan elektrikli cihazların inaktif metal kısımlarının bir iletkenle toprakla birleştirilmesi işlemine “Koruma Topraklaması” denir. Bu işlem, elektrik çarpması riskini azaltmak ve güvenliği sağlamak amacıyla yapılır.

2- “….. kalbin normal çalışmasının da üzerinde kasılması anlamı taşır.” Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) Kramp
B) Tansiyon yükselmesi
C) Taşikardi
D) Aşil germe
E) Fibrilasyon

Cevap : E) Fibrilasyon

Açıklama :

3- Topraklama sistemlerinde ölçme ve denetlemeye ilişkin aşağıdaki hangi yöntem kullanılamaz?

A) Beslemenin otomatik açma işlemiyle kesilip kesilmediğinin denetlenmesi
B) Koruma iletkenlerinin, ana ve tamamlayıcı potansiyel dengeleme iletkenleri bağlantılarının sürekliliğinin ölçülüp denetlenmesi
C) Toprak özdirencinin ölçülmesi
D) Toprak iletkeninin izolasyon hatalarının ölçülmesi
E) Topraklama direncinin ölçülmesi

Cevap : D) Toprak iletkeninin izolasyon hatalarının ölçülmesi

Açıklama : Topraklama sistemlerinde toprak iletkeninin izolasyon hatasının ölçülmesi gibi bir yöntem genellikle kullanılmaz; topraklama iletkeni toprağa bağlı olduğu için yalıtım hatası ölçümü anlamsızdır. Diğer seçenekler (beslemenin otomatik açma işlemi, koruma iletkenlerinin sürekliliği, toprak özdirenci, topraklama direnci) topraklama sistemlerinin kontrol ve denetlenmesinde kullanılan yöntemlerdir.

4- Bina topraklaması için aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) Taş ve iri çakıllar yayılım sürecini arttırdığından toprak içinden ayıklanmamalıdır.
B) Topraklama iletkeni etrafındaki metallerle bağlandığında galvanic aşınma oluşumu görülmez.
C) Mekanik tahribata uğramamak için topraklama iletkeni toprak üzerine yerleştirilmemelidir.
D) Topraklama iletkeni beton içine de gömülebilir.
E) Toprak elektrodunu gömerken toprak ıslaksa kuruyana kadar bekletilmelidir.

Cevap : D) Topraklama iletkeni beton içine de gömülebilir.

Açıklama : Bina topraklaması için topraklama iletkeni beton içine de gömülebilir ifadesi doğrudur. Diğer şıklarda yanlış ifadeler bulunmaktadır. Örneğin, toprak elektrodu gömülürken ıslak olması genellikle bir sorun teşkil etmez, aksine iletkenliği artırabilir. Taş ve iri çakıllar topraklama direncini artırabilir, bu yüzden genellikle ayıklanmaları tercih edilir. Topraklama iletkeni etrafındaki metallerle bağlandığında galvanik aşınma görülebilir. Mekanik tahribata uğramamak için topraklama iletkeni toprak altına yerleştirilmelidir.

5- Uluslararası Elektroteknik Komisyonu (IEC: International Electrotechnical Commission)’na ait olan bir grafikle insan bedeninin olası bir maruziyet sonrasında göstereceği tepkiler, maruz kalınan akım- maruz kalınan süre şeklinde özetlenmeye çalışılmıştır. IEC’ye göre olası bir maruziyet sonrasında insan bedeninin göstereceği tepkiler kaç bölge ile gösterilmiştir?

A) 5
B) 3
C) 2
D) 4
E) 6

Cevap : D) 4

Açıklama :

6- Aşağıdakilerden hangisi fiş ve priz tercihi ve kullanımında dikkat edilmesi gerekenlerden değildir?

A) Yıpranmış priz kullanılabilir.
B) Prizler mutlaka topraklı olmalıdır.
C) Kırık ve çatlak fiş ve prizler kullanılmamalıdır.
D) Fişler, aynı tesiste kullanılan farklı gerilimler için kullanılan prizlere sokulmayacak yapıda ve özellikte olmalıdır.
E) Evlerde ya da işyerlerinde mümkünse emniyet kapaklı prizler tercih edilmelidir.

Cevap : A) Yıpranmış priz kullanılabilir.

Açıklama : Yıpranmış prizlerin kullanılması elektrik güvenliği açısından uygun değildir ve dikkat edilmesi gereken bir husus değildir. Diğer seçenekler (topraklı prizler, kırık/çatlak fiş/priz kullanmama, farklı gerilimler için uygun fişler, emniyet kapaklı prizler) fiş ve priz tercihi ve kullanımında dikkat edilmesi gereken önemli noktalardır.

7- Aşağıdakilerden hangisi elektrik kaynaklı yangınlarda, yangın başlatan ateşleyici olarak kabul edilemez?

A) İzolasyon kaçakları
B) Aşırı akım
C) Kısa devre
D) İletkenin toprağa doğrudan bağlanması
E) Aşırı yüklenmeden kaynaklı ısınmalar

Cevap : D) İletkenin toprağa doğrudan bağlanması

Açıklama : İletkenin toprağa doğrudan bağlanması (topraklama), genellikle yangın başlatıcı bir etken olarak kabul edilmez; aksine güvenliği artırır ve aşırı akımları güvenli bir şekilde toprağa yönlendirir. İzolasyon kaçakları, aşırı akım, kısa devre ve aşırı yüklenmeden kaynaklı ısınmalar elektrik kaynaklı yangınlarda ateşleyici olarak kabul edilebilir.

8- Aşağıdakilerden hangisi yangın güvenliği için yapılan mücadele yöntemlerinden biri değildir?

A) Yangının kısa sürede tespiti
B) Yangın sırasında tahliye
C) Yangının yayılmasının önlenmesi
D) Yangın çıkmasının önlenmesi
E) Yangının ilerlemesinin sürdürülmesi

Cevap : E) Yangının ilerlemesinin sürdürülmesi

Açıklama : Yangının ilerlemesinin sürdürülmesi, yangınla mücadele yöntemlerinden biri değildir; aksine yangının yayılmasını ve büyümesini engellemek hedeflenir. Diğer seçenekler (yangının tespiti, tahliye, yayılmanın önlenmesi, yangın çıkmasının önlenmesi) yangın güvenliği için yapılan mücadele yöntemleridir.

9- Aşağıdakilerden hangisi alternatif akımda (AC) tehlikeli gerilim seviyesi için sınır değerdir?

A) 150
B) 200
C) 100
D) 250
E) 50

Cevap : E) 50

Açıklama : Alternatif akımda (AC) tehlikeli gerilim seviyesi için sınır değer 50 Volt’tur.

10- Aşağıda verilen paratoner bakımı ile ilgili bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Direkteki iniş iletkenleri kroşeleri kontrol edilmelidir.
B) Paratoner tesisatları periyodik olarak en az beş yılda bir kez kontrol edilmelidir.
C) Zeminden 2 metre yukarıda olması gereken test (ölçüm) klemensi kontrol edilmelidir.
D) İniş iletkenlerinde varsa ekler kontrol edilmelidir.
E) Paratonerin elektriksel direncinin sağlam olup olmadığına bakılmalıdır.

Cevap : B) Paratoner tesisatları periyodik olarak en az beş yılda bir kez kontrol edilmelidir.

Açıklama : Paratoner tesisatları periyodik olarak “en az beş yılda bir kez” değil, genellikle daha kısa aralıklarla (örneğin yılda bir kez) kontrol edilmelidir. Diğer seçenekler paratoner bakımı için doğru uygulamalardır.

11- Statik elektriğe/yüklenmeye etki eden etkenlere dair yapılan aşağıdaki açıklamalardan hangisi yanlış bir ifade içermektedir?

A) Pil etkisi: Elektrik yüklü çeşitli maddelerin birleştirilmesi veya bir araya getirildiğinde kolaylıkla sürtünme ile yüklenebilen cisimler, çok yüksek seviyede elektrik yüklenmesine yani statik yüklenmeye yol açabilir.
B) Nem oranı: Genelde çevrenin kuru olması daha düşük seviyede statik yüklenmeye, nem oranının yüksek olması ise daha yüksek seviyede statik yüklenmeye yol açabilir.
C) Tekrarlama: Sürtünme veya izole etme gibi tekrarlanan işlemler o cismin elektrikle yüklenmesine yani statik yüklenmeye yol açabilir.
D) Cismin tipi: Cismin elektromanyetik özellikleri, o cismin diğerlerine oranla elektrik yüklenme konusunda daha zayıf ya da daha güçlü statik yüklenmeye yol açabilir.
E) Isı değişikliği: Malzemenin boyutundan bağımsız olarak bir cisim ısı kaybettikçe (soğudukça) elektrik üretme eğilimi artacaktır. Bu da soğuyan cismin tamamında net bir elektrik yüklenmesi yani statik yüklenmeye yol açabilir.

Cevap : B) Nem oranı: Genelde çevrenin kuru olması daha düşük seviyede statik yüklenmeye, nem oranının yüksek olması ise daha yüksek seviyede statik yüklenmeye yol açabilir.

Açıklama : Nem oranı ile ilgili ifade yanlıştır. Genellikle çevrenin kuru olması daha yüksek seviyede statik yüklenmeye yol açarken, nem oranının yüksek olması statik yüklenmeyi azaltır. Hava nemli olduğunda, su molekülleri elektriksel yükleri dağıtarak statik elektrik birikimini engeller.

12- İmalat ve kullanım yöntemlerine göre trafo çeşitleri ikiye ayrılır. Aşağıdaki seçeneklerden hangisinde bu iki çeşit doğru bir şekilde verilmiştir?

A) Yağlı ve kuru
B) Nemli ve tek fazlı
C) Yaş ve yağsız
D) Yağsız ve kuru
E) Islak ve yağlı

Cevap : A) Yağlı ve kuru

Açıklama : İmalat ve kullanım yöntemlerine göre trafo çeşitleri “Yağlı ve kuru” olmak üzere ikiye ayrılır.

13- Aşağıdakilerden hangisi tüm gerilimin kesilmesi anlamındaki teknik terimdir?

A) Brownout
B) Noise/Gürültü
C) Blackout
D) Diyot
E) Transistör

Cevap : C) Blackout

Açıklama : Tüm gerilimin kesilmesi anlamına gelen teknik terim “Blackout”tır.

14- Aşağıdakilerden hangisi elektrik kazalarında kişisel faktörlerden biri değildir?

A) İş- işçi uyumsuzluğu nedeni ile yaşanabilecek kazalar
B) Meslek şakaları yapılırken gerçekleşen kazalar
C) Cihazların yetersizlikleri nedeni ile gerçekleşen kazalar
D) Unutkanlık nedeni ile faz iletkenlere temas edilmesi ile gerçekleşen kazalar
E) Gösteriş yapmak isterken elektrikle temas edilmesi ile gerçekleşen kazalar

Cevap : C) Cihazların yetersizlikleri nedeni ile gerçekleşen kazalar

Açıklama : Cihazların yetersizlikleri nedeni ile gerçekleşen kazalar, kişisel bir faktörden ziyade teknik veya çevresel bir faktördür. Diğer seçenekler (iş-işçi uyumsuzluğu, meslek şakaları, unutkanlık, gösteriş) kişisel faktörlere örnek olarak verilebilir.

15- Topraklama tesislerinde kontrol yapılırken gözle muayene ile aşağıdakilerden hangisi yapılamaz?

A) Göz ile muayene, birbiri ile bağlanmış elektrik işletme elemanlarının yönetmelikle belirlenen koşulları sağlayıp sağlamadıklarını kontrol etmek için yapılır.
B) Elektrik tesisinin yalıtım direncinin ölçülüp denetlenmesi, uygunluğunun kontrolü yapılır.
C) İşletme elemanlarının, doğru seçilip seçilmedikleri, doğru tesis edilip edilmedikleri, imalatçı verileri dikkate alınarak kontrol edilir.
D) Güvenliği etkileyen hasarların olup olmadığı tespit edilir.
E) İlgili işletme elemanlarının, standartlardaki güvenlik kurallarını sağlayıp sağlamadıkları kontrol edilir.

Cevap : B) Elektrik tesisinin yalıtım direncinin ölçülüp denetlenmesi, uygunluğunun kontrolü yapılır.

Açıklama : Elektrik tesisinin yalıtım direncinin ölçülmesi, gözle muayene ile yapılamaz; bu işlem için özel ölçüm cihazları gerekir. Diğer seçenekler, gözle muayene kapsamında yapılabilecek kontrollerdir.

16- Aşağıdakilerden hangisi elektromanyetik girişimi önlemek için alınan tedbirler arasında yer almaz?

A) Zayıf akım kablolarına bağımsız toprak bağlantısı yapılması
B) Kabloların taşıdığı akıma bakılmaksızın zayıf akım, kuvvetli akım bir arada bulundurulması
C) Zayıf akım kablolarının ekranlanması
D) Akım taşıyan kabloların ekranlanması
E) Akım taşıyan kabloların birbirinden olabildiğince uzak tutulması

Cevap : B) Kabloların taşıdığı akıma bakılmaksızın zayıf akım, kuvvetli akım bir arada bulundurulması

Açıklama : Kabloların taşıdığı akıma bakılmaksızın zayıf akım ve kuvvetli akım kablolarının bir arada bulundurulması, elektromanyetik girişimi önlemek için alınan tedbirler arasında yer almaz; aksine girişimi artırır. Zayıf akım kablolarına bağımsız toprak bağlantısı yapılması, kabloların ekranlanması ve akım taşıyan kabloların birbirinden uzak tutulması elektromanyetik girişimi önlemek için alınan tedbirlerdir.

17- Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliğine göre topraklama tesislerinin işletme dönemi içindeki muayene, ölçme ve denetlemelere ilişkin önerilen periyotlarından sabit işletme elemanları için periyodu kaç yıl olmalıdır?

A) 5
B) 2
C) 1
D) 3
E) 4

Cevap : C) 1

Açıklama : Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliğine göre topraklama tesislerinin işletme dönemi içindeki muayene, ölçme ve denetlemelere ilişkin önerilen periyotlardan sabit işletme elemanları için periyodu 1 yıl olmalıdır.

18- Metal yangınları aşağıdaki hangi sınıf yangın grubuna girer?

A) A sınıfı
B) E sınıfı
C) D sınıfı
D) B sınıfı
E) C sınıfı

Cevap : C) D sınıfı

Açıklama : Metal yangınları, D sınıfı yangın grubuna girer.

19- Aşağıdakilerden hangisi “birim zamanda geçen yük miktarı” olarak tanımlanan terimin karşılığıdır?

A) Akım
B) Gerilim
C) İvme
D) Güç
E) Yük

Cevap : A) Akım

Açıklama : “Birim zamanda geçen yük miktarı” olarak tanımlanan terimin karşılığı Akım’dır.

20- B sınıfı yangınlar aşağıdaki hangi maddeler için geçerlidir?

A) Sıvı
B) Ahşap ürünleri
C) Metal
D) Gaz
E) Katı

Cevap : A) Sıvı

Açıklama : B sınıfı yangınlar, SIVI maddeler için geçerlidir.