Jeomorfoloji 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

Jeomorfoloji, Türk coğrafyasının duayenlerinden Ordinaryüs Profesör Sırrı Erinç’in tanımıyla, “karalar üzerinde ve denizlerin altında litosferin yüzeyinde görülen şekilleri inceleyen, oluşum ve evrimlerini açıklayan, bunları sınıflandıran, coğrafik yayılış ve gruplanmalarını nedenleriyle birlikte araştıran bir bilim dalıdır”. Flüvyal, Glasiyal ve Kıyı Jeomorfolojisi gibi ana alt dallara ayrılan bu bilim, yeryüzünün dünü ve bugünü hakkında önemli bilgiler sunar.

Jeomorfolojik Düşüncenin Gelişimi

Yeryüzü şekillerinin nasıl oluştuğuna dair düşünceler, tarih boyunca evrim geçirmiştir. Jeoloji tarihinde “Katastrofizm” ve “Aktualizm” gibi karşıt görüşler bu gelişimin temelini oluşturur. Modern jeomorfolojinin temel ilkelerinden olan farklı aşınma kavramını, günümüzden 1000 yıl kadar önce “İbn Sina” gibi Türk-İslam bilginleri dahi gözlemlemiştir. Modern dönemde ise, “aşınım döngüsü” teorisi ve peneplen kavramıyla tanınan Amerikalı jeomorfolog W. M. Davis, bu alana büyük katkılar sunmuştur. Türkiye’de ise İstanbul Üniversitesi Coğrafya Bölümü’nün kurucularından olan Ordinaryüs Profesörler “İbrahim Hakkı Akyol” ve “Ali Tanoğlu” gibi isimler, disiplinin gelişimine öncülük etmiştir.

Yeryüzünün Yapıtaşları: Mineraller ve Kayaçlar

Jeomorfoloji, temelde yeryüzünü oluşturan kayaçları ve mineralleri inceler. Mineraller, belirli kristal sistemlerine sahiptir; örneğin “romboedrik sistem”, eşkenar dörtgen şekilli bir yapıya sahiptir. Mohs sertlik skalasında 7 değeriyle bilinen “kuvars”, en yaygın minerallerden biridir. Kayaçlar ise üç ana gruba ayrılır. “Granit” gibi asit yapılı, iri kristalli ve açık renkli kayaçlar, “derinlik kayaçlarına” örnektir. Yüzeyde hızla soğuyan “bazalt” gibi bazik yapılı, ince kristalli ve koyu renkli kayaçlar ise “yüzey kayaçlarıdır”. “Andezit” ise diorit’in ince kristalli yüzey kayacı karşılığıdır. Tortul (sedimanter) kayaçların diğer kaya gruplarından en belirgin farkı ise katmanlı, yani “tabakalı bir yapıya” sahip olmalarıdır.

Yapısal Jeomorfoloji ve Çökelme Ortamları

Yeryüzü şekilleri, altlarındaki jeolojik yapıdan derinden etkilenir. Tabakaların tek bir yöne eğimli olduğu yapıya “monoklinal yapı” denir. Tabakaların içindeki unsur boyutlarının eşit dağılmadığı duruma ise “heterojen tabakalaşma” adı verilir. Çökelme sürecinde uzun bir kesinti veya aşınma sonrası oluşan ve alt ile üstteki tabakalar arasında bir uyumsuzluk gösteren yapıya “diskordant tabakalaşma” denir. Kayaçların oluştuğu ortamın özelliklerini yansıtan genel karakteristiğe ise “fasiyes” denir. Doğadaki üç ana çökelme ortamı ise “karasal, geçiş ve denizel” olarak sınıflandırılır. Örneğin, iyi elenmiş, yuvarlak ve mat taneler ile çapraz tabakalaşma gibi özellikler, karasal fasiyeslerden olan “rüzgâr depolarının” tipik özellikleridir.

Sonuç

Jeomorfoloji, yeryüzünün dinamik doğasını ve sürekli değişimini anlamamızı sağlayan bir bilimdir. Minerallerin kristal yapısından, kayaçların oluşum süreçlerine; tabakaların duruşundan, rüzgarın taşıdığı kum tanelerinin bıraktığı izlere kadar her bir unsur, gezegenimizin milyonlarca yıllık geçmişine dair bir ipucu taşır. Bu ipuçlarını birleştiren jeomorfologlar, hem geçmişi aydınlatır hem de gelecekteki değişimleri öngörmemize yardımcı olur.

1- Aşağıdakilerden hangisi jeomorfoloji disiplininin sekiz ana alt dalından biri değildir?

A) Flüvyal Jeomorfoloji
B) Glasiyal Jeomorfoloji
C) Antropojenik Jeomorfoloji
D) Denizaltı Jeomorfolojisi
E) Periglasiyal Jeomorfoloji

Cevap : C) Antropojenik Jeomorfoloji

Açıklama : Jeomorfoloji disiplininin sekiz ana alt dalı; Flüvyal, Glasiyal, Kıyı, Karst, Kurak, Periglasiyal, Biyojenik ve Denizaltı Jeomorfolojisi’dir. Antropojenik Jeomorfoloji ise jeomorfolojinin beşeri etkileri inceleyen bir alt dalı olsa da, temel sekiz ana alt dalından biri olarak sayılmaz.

2- Günümüzden 1000 yıl kadar önceki gözlemlerine dayanarak modern jeomorfolojinin temel ilkelerinden bazı özellikleri ortaya koymuştur. Bugün, birçok relief şekillerinin meydana gelişinde başlıca rolü oynadığı bilinen litolojik direnç ayrılıkları ve farklı aşınma kavramı bunlardan biridir. Buna, dağların oluşumunu açıklarken değinmiş ve yeryüzünde, az direnç gösteren yerlerin akarsular ya da rüzgâr etkisiyle daha fazla aşınarak alçaldığını, dirençli kayalardan oluşmuş yerlerin yüksekte kalarak zamanla dağlara ve tepelere dönüştüğünü açıklamıştır. Bu gerçeğin süreçlere ağırlık veren dinamik jeomorfolojinin ve yapı ile yer şekilleri arasındaki ilişkileri ön planda tutan yapısal jeomorfolojinin temel prensiplerinden biri olduğunu söyleyen Türk bilgini kimdir?

A) Katip Çelebi
B) Biruni
C) İbni Sina
D) Kaşgarlı Mahmut
E) Evliya Çelebi

Cevap : C) İbni Sina

Açıklama :

3- Diorit’in yüzey kayasıdır, tek farkı ince kristallidir. Plajioklas, hornblend, biyotit mineralleri içerir. yüzde 40 asit ve yüzde 60 bazik karakterlidir. Bu nedenle nötr lavlar grubundadır. Rengi kısmen biraz daha koyu ve pembesi türleri olan bir yüzey kayasıdır.
Yukarıda verilen metne göre; aşağıdaki hangi katılaşım kayacının genel özelliklerinden bahsedilmiştir?

A) Peridotit
B) Riyolit
C) Andezit
D) Bazalt
E) Trakit

Cevap : C) Andezit

Açıklama : Andezit, diorit’in yüzey kayasıdır. Diorit, orta kristalli bir derinlik kayacıdır. Andezit ise ona benzer mineral içeriğine sahip, ancak yüzeyde hızla soğuduğu için ince kristalli olan bir yüzey kayacıdır. Özellikleri verilen kayacın Andezit olduğu anlaşılmaktadır.

4- Minerallerin kristal sistemlerinden romboedrik sistem aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tek yöne eğimli sistem
B) Kübik şekilli sistem
C) Dörtgen köşeli sistem
D) Eşkenar dörtgen şekilli sistem
E) Altıgen köşeli sistem

Cevap : D) Eşkenar dörtgen şekilli sistem

Açıklama : Minerallerin kristal sistemleri arasında yer alan “romboedrik sistem”, eşkenar dörtgen şekilli bir yapıya sahiptir.

5- Unsur boyutları 1-2 mm arasında olan kumlara ne isim verilir?

A) Orta kum
B) İri kum
C) İnce kum
D) Çok iri kum
E) Çok ince kum

Cevap : D) Çok iri kum

Açıklama :

6- Aşağıdakilerden hangisi bazik yapılı, ince kristalli, koyu renkli bir yüzey kayacıdır?

A) Trakit
B) Granit
C) Riolit
D) Bazalt
E) Andezit

Cevap : D) Bazalt

Açıklama : Bazalt, bazik (magnezyum ve demir bakımından zengin) yapılı, yüzeyde hızla soğuduğu için ince kristalli ve koyu renkli bir volkanik yüzey kayacıdır.

7- Başlıca magmatitlerin soylarına dayanarak aşağıdakilerden hangisi asit yapılı, iri kristalli, açık renkli bir derinlik kayacıdır?

A) Granit
B) Riolit
C) Gabro
D) Diorit
E) Siyenit

Cevap : A) Granit

Açıklama : Granit, asit (silisyum bakımından zengin) yapılı, yeraltında yavaş soğuduğu için iri kristalli ve açık renkli bir derinlik (plütonik) kayacıdır.

8- Bir deponun litolojik özelliklerini belirleyen, yerel ve biyolojik şartların ve aynı zamanda o deponun içerdiği bitkisel ve hayvansal toplulukların tümüne ….. denir.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) bataklık
B) tabaka
C) fosil
D) fasiyes
E) art bataklık

Cevap : D) fasiyes

Açıklama : “Fasiyes” (facies), bir çökeltinin veya kayacın, oluşum ortamının (lito, biyolojik, kimyasal) özelliklerini ve bu ortamın içerdiği bitkisel ve hayvansal toplulukları yansıtan genel karakteristiğidir.

9- Kumlu tortularda, kum tanelerinin büyüklükleri tabaka içinde her tarafta aym olmadığı gibi, tanelerin sıralanışları da düzgün değildir. Unsur boyutlarını eşit olarak dağılmadığı bu tür tabakalaşmaya….. tabakalaşma adı verilir.
Yukarıdaki boşluğa aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) heterojen
B) konkordant
C) diskordant
D) açılı diskordant
E) homojen

Cevap : A) heterojen

Açıklama : Unsur boyutlarının tabaka içinde her yerde eşit olmadığı ve düzgün bir sıralanış göstermediği durumlara “heterojen tabakalaşma” denir.

10- Jeomorfolojiye kendine özgü bir terminoloji sağlamış, aşınım döngüsü (morfolojik sikl) ve devreleri ile peneplen kavramını çok açık bir şekilde tanımlamış, jeomorfolojik evrimin yapı ve litolojiye, etken ve süreçlere ve sonunda zaman unsurunun süresine bağlı olarak belli aşamalardan geçen bir seyir izleyeceğini ve bu aşamalarda belli şekillerin oluşacağı düşüncesini formüle etmiş ve yaymış olan dünyaca ünlü jeomorfolog W. M. Davis hangi ülke vatandaşıdır?

A) Yeni Zelanda
B) ABD
C) Fransa
D) Avustralya
E) İngiltere

Cevap : B) ABD

Açıklama : Aşınım döngüsü (erosional cycle) teorisi ile jeomorfolojiye büyük katkılarda bulunan ve peneplen kavramını geliştiren W. M. Davis, Amerikalı bir coğrafyacı ve jeomorfologdur.

11- Kayaların genel ve temel özelliklerinden hangisi, sedimanter kayalar grubunu diğer kaya gruplarından belirgin şekilde ayırmaktadır?

A) Şistozite yapısı
B) Kristalli yapısı
C) Tabakalı yapısı
D) Kıvrımlı yapısı
E) Foliasyon yapısı

Cevap : C) Tabakalı yapısı

Açıklama : Sedimanter (tortul) kayaçlar, birikme ve çökelme süreçleri sonucunda oluştuğu için en belirgin ve ayırt edici özellikleri “tabakalı yapıları”dır. Magmatik ve metamorfik kayaçlar bu yapıya sahip değildir.

12- Ana çökelme ortamlarını gösteren doğadaki üçlü asıl fasiyesler aşağıdakilerden hangisidir?

A) Denizel-geçiş-lagüner
B) Denizel-lagüner-gölsel
C) Karasal-gölsel-denizel
D) Karasal-lagüner-denizel
E) Karasal-geçiş-denizel

Cevap : E) Karasal-geçiş-denizel

Açıklama : Jeolojide ana çökelme ortamlarını gösteren üçlü fasiyesler, karada (karasal), deniz ile kara arasında (geçiş) ve denizde (denizel) olmak üzere bu üç kategoriye ayrılır.

13- Çökelmedeki bazı düzensizliklerin çeşitli nedenleri olabilir. Fakat bu düzensizlikler genellikle o sahadaki bir süre için okyanus, deniz ve göller gibi çökelme ortamlarında çökelmenin sona ermesi ve sahanın su yüzeyine çıkarak dış etkenlerle bir aşınma alanı hâline dönüşmesi ile ilgilidir. Oldukça uzun zaman sürmüş bu tür çökelme kesintileri, genellikle deniz seviyesinde veya yer kabuğunda meydana gelen tektonik hareketlerle ilgilidir. Bu gibi durumlarda altta ve üstte bulunan iki tabaka arasında, tabakaların uzamış ve eğimleri bakımından bir uyum yoktur. Bu şekildeki uyumsuz tabakalaşmaya…… tabakalaşma denir.
Yukarıda verilen boşluğa aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) açılı diskordans
B) diskordant
C) konkordans
D) heterojen
E) homojen

Cevap : B) diskordant

Açıklama :

14- 1904-1978 yılları arasında yaşamış modern dönem coğrafyanın gelişimi için “Coğrafya Nedir?” isimli makaleyi 1964’te yazmış, İstanbul Üniversitesi Coğrafya Bölümü’nün kurucu hocalarından olan ve üniversitenin bir dönem rektörlüğünü de yapan ordinaryus payesi almış coğrafya profesörü kimdir?

A) Besim Darkot
B) Ali Tanoğlu
C) Ahmet Ardel
D) İbrahim Hakkı Akyol
E) Sırrı Erinç

Cevap : B) Ali Tanoğlu

Açıklama :

15- Bir tarafa eğimli kayalardan meydana gelen bu yapı, tabakaların bir yöne 5°den daha fazla eğime sahip olduğu tabakaların oluşturduğu yapısal şekillerdir. Dünyada, ABD-Kaliforniya’daki Vasqez kayalarının, Çin’in kuzeybatısındaki Gansu eyaleti Zhangye kenti yakınlarındaki Zhangye Jeoloji Parkı’ndaki kum taşlarının, ülkemizde ise Beypazarı kireç taşlarının ve Çorum’un Uğurludağ ilçesinde bulunan flişlerin oluşturduğu yapısal şekiller bu yapılara örnek olarak verilebilir.
Yukarıdaki ifadelerde açıklanan yapı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Dom yapı
B) Diskordant yapı
C) Kıvrımlı yapı
D) Kırıklı yapı
E) Monoklinal yapı

Cevap : E) Monoklinal yapı

Açıklama : Tabakaların tek bir yöne eğimli olduğu ve bu eğimin genellikle 5 dereceden fazla olduğu yapıya “monoklinal yapı” denir.

16- Mohs sertlik skalasına göre minerallerin içinde 7 değerliği ile orta değerden biraz daha sert olan ve SiO2 kimyasal formülü ile gösterilen mineral aşağıdakilerden hangisidir?

A) Elmas
B) Kuvars
C) Fluorit
D) Korindon
E) Feldspat

Cevap : B) Kuvars

Açıklama : Mohs sertlik skalasında sertliği 7 olan ve kimyasal formülü SiO2 (Silisyum dioksit) olan mineral “kuvars”dır.

17- 1888-1950 yılları arasında yaşamış Tanzimat-Mutlakiyet- Meşrutiyet-Cumhuriyet dönemleri coğrafyasının gelişimini konularında makaleler yazmış, İstanbul Üniversitesinde Coğrafya Bölümü’nün kurucu hocalarından ve ordinaryüslük payesi de almış coğrafya profesörü kimdir?

A) İbrahim Hakkı Akyol
B) Besim Darkot
C) Ali Tanoğlu
D) Sırrı Erinç
E) Ahmet Ardel

Cevap : A) İbrahim Hakkı Akyol

Açıklama : 1888-1950 yılları arasında yaşamış, İstanbul Üniversitesi’nde coğrafya bölümü kurucularından olan ve ordinaryüs unvanı alan coğrafyacı “İbrahim Hakkı Akyol”dur.

18- Unsur boyutları arasındaki fark azdır. Elenme çok iyidir. Kumul kumlarında 0,12-0,25 mm arasındaki unsurlar fazladır. Lös depolarında unsurlar 0,002-0,005 mm arasındadır. Yuvarlak kum taneleri daha yaygındır (%10-20’den çok). Tane yüzeyleri rüzgâr aşındırmasından dolayı mattır. Bazıları da cilalıdır. Sınırlarında genelde düzlemsel olmayan tabakalardan oluşan çapraz tabakalaşma yaygındır. Tabakalar düzensizdir. Mercekler hâlindedir. Tabakalaşma yüzeyleri nadiren yataydır, genellikle 30° dolayında eğimli ve bazen yüzeyleri ripple marklıdır.
Yukarıda genel özelliklerinden bahsedilen karasal fasiyes aşağıdakilerden hangisidir?

A) Rüzgâr depoları
B) Glasiyal depolar
C) Göl depoları
D) Plaj depoları
E) Flüvyal depolar

Cevap : A) Rüzgâr depoları

Açıklama : Verilen özellikler (elenme iyi, yuvarlak ve mat taneler, çapraz tabakalaşma, mercekler halinde tabakalar), rüzgarın taşıyıp biriktirdiği malzemelerle oluşan “rüzgâr depoları” (aeolian deposits) veya kumullar için geçerlidir.

19- Jeomorfoloji I isimli kitabında jeomorfolojiyi, “Karalar üzerinde ve denizlerin altında litosferin yüzeyinde görülen şekilleri inceleyen, oluşum ve evrimlerini açıklayan, bunları sınıflandıran, coğrafik yayılış ve gruplanmalarını nedenleriyle birlikte araştıran bir bilim dalı” olarak tanımlayan duayen coğrafya profesörü kimdir?

A) İsmail Yalçınlar
B) İbrahim Hakkı Akyol
C) Reşat İzbırak
D) Ahmet Ardel
E) Sırrı Erinç

Cevap : E) Sırrı Erinç

Açıklama : Jeomorfolojinin bu detaylı ve kapsamlı tanımı, Türk jeomorfolojisinin kurucusu ve duayenlerinden olan “Sırrı Erinç” tarafından yapılmıştır.

20- Jeomorfoloji biliminin tarihçesine bakıldığında, farklı dönemleri karakterize eden teoriler ve görüşler ortaya atılmıştır.
Aşağıdakilerden hangisi bu görüşlerden biri değildir?

A) Aktualizm
B) Katastrofizm
C) Plutonizm
D) Neptünizm
E) Metodizm

Cevap : E) Metodizm

Açıklama : Aktualizm (güncelcilik), Katastrofizm (felaketçilik), Plutonizm ve Neptünizm gibi teoriler jeomorfoloji ve jeolojinin tarihinde önemli görüşlerdir. “Metodizm” ise bu teorilerden biri değildir.