Klimatoloji (Atmosfer ve Sıcaklık) 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

“İklim”, belirli bir alandaki meteorolojik hadiselerin uzun süreli ortalama halini ifade eder. “Klimatoloji” ise, yerküre iklimlerini belirleyerek bu iklimlerin özelliklerini ve dağılışlarını açıklamayı amaçlayan bir bilim dalıdır. İklimi anlamanın temeli, onu oluşturan atmosferi ve sıcaklık dinamiklerini kavramaktan geçer. Bu makalede, atmosferin yapısı, ısınma ve soğuma prensipleri ile sıcaklığı etkileyen temel faktörler incelenecektir.

Yaşam Kalkanımız Atmosfer

Atmosfer, gezegenimizi çevreleyen ve yaşamı mümkün kılan karmaşık bir gaz katmanıdır. En önemli görevlerinden biri, “sıcaklığı düzenlemesi ve sera etkisi yaratmasıdır”. Bu etki olmasaydı, Dünya’nın sıcaklığı yaşanabilir düzeyde olmazdı. Atmosferin ısınmasındaki temel faktör, doğrudan Güneş ışınlarından ziyade, “yeryüzünden atmosfere geçen ısı enerjisidir”; bu nedenle troposferin alt kısımları daha sıcaktır. Atmosferin üst sınırını belirlemek ise, gazların uzaya kaçması ve dünyanın kurtulma hızı gibi faktörler nedeniyle oldukça zordur. Atmosferin katmanlarından biri olan “stratosfer”, Güneş’in zararlı ultraviyole ışınlarını emen ozonun en yoğun bulunduğu kattır. Ozon tabakasının incelmesine neden olan başlıca kimyasallar ise “Kloroflorokarbonlar (CFCs) ve halonlardır” ve bu kimyasalların artışıyla ozon tabakasındaki incelme arasında doğru orantılı bir ilişki vardır. Atmosferin üst katmanlarında, yaklaşık 10-12 km yükseklikte esen çok kuvvetli rüzgarlara ise “jet rüzgârları” denir.

Isı ve Sıcaklığın Temelleri

Isı ve sıcaklık birbiriyle ilişkili ancak farklı kavramlardır. “Kalori” bir ısı birimiyken, Santigrad ve Fahrenhayt sıcaklık birimleridir. Bir cisme ısı verildiğinde, moleküllerinin hareketi artar ve bu durum sıcaklığın yükselmesiyle sonuçlanır; yani aralarında doğru orantılı bir ilişki vardır. Atmosferde ise bir hava kütlesinin dışarıdan ısı alıp vermeden, sadece basınç değişimiyle (yükselirken genleşip soğuması, alçalırken sıkışıp ısınması) sıcaklığının değişmesine “adyabatik” değişim denir.

Sıcaklığı Etkileyen Faktörler

Yeryüzündeki sıcaklık dağılışı, bir dizi faktörün etkileşimiyle belirlenir. En temel faktörlerden biri, “güneşlenme süresidir”; bu süre arttıkça genellikle sıcaklık da artar. “Kara ve denizlerin farklı ısınma özellikleri” de sıcaklık dağılışında kilit rol oynar; karalar denizlere göre daha hızlı ısınıp daha hızlı soğur. Denizlerdeki yatay ve dikey hareketler ise ısının derinlere inmesini ve denizel yaşamın gelişmesini sağlar. Geceleri yeryüzünden enerji kaybını azaltan en önemli faktörlerden biri “bulutluluktur”. Yüksek dağlık alanlarda ise, atmosferdeki “su buharının azlığı” nedeniyle yer ışıması (ısı kaybı) daha yüksek olur. Atmosferdeki su buharının ana kaynakları ise okyanuslar, denizler, göller ve akarsulardır; “yer altı suları” doğrudan bir kaynak değildir.

İklimin Gözlemlenmesi ve Haritalanması

İklim ve hava durumu, meteorolojik istasyonlarda yapılan gözlemlerle takip edilir. “Otomatik gözlem istasyonları”, kişiden kaynaklanan hataları ortadan kaldırarak gözlemleri standart hale getirme avantajına sahiptir. Havaalanlarında havacılık hizmetleri için yapılan ve yatay hava koşullarını raporlayan ölçümlere “METAR” denir; bu ölçümler atmosferin dikey yapısını incelemez. Elde edilen verilerle çeşitli haritalar oluşturulur. Bir yerin sıcaklığının, o enlemin ortalama sıcaklığından farkını gösteren haritalara “izonomal” haritalar adı verilir.

Sonuç

Klimatoloji, atmosferin karmaşık dinamiklerini ve bu dinamiklerin yeryüzündeki sıcaklık dağılışını nasıl şekillendirdiğini anlamamızı sağlar. Sera etkisinden adyabatik süreçlere, kara-deniz farklılıklarından bulutluluğun etkisine kadar her bir unsur, gezegenimizin iklim mozaiğini oluşturan önemli bir parçadır. Bu süreçleri anlamak, günümüzün en büyük sorunlarından olan iklim değişikliğiyle mücadele etmek için de temel bir gerekliliktir.

1- Yüksek dağlık alanlarda yer ışımasının yüksek olmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Daima karla kaplı olması
B) Su buharının azlığı
C) Sıcaklığın düşük olması
D) Güneş ışınlarının geliş açısı
E) Güneşe olan mesafenin yakınlığı

Cevap : B) Su buharının azlığı

Açıklama : Yüksek dağlık alanlarda hava daha kurudur ve atmosferdeki su buharı miktarı azdır. Su buharı, atmosferin yer ışımasını tutan en önemli bileşenlerinden biri olduğu için, su buharının azlığı yer ışımasının daha kolay uzaya kaçmasına neden olur ve bu da yüksek yer ışımasına yol açar.

2- Kara ve denizlerin ısınma özellikleri arasındaki fark nedir ve bu farkın sonuçları nelerdir?

A) Denizler hızlı ısınır ve hızlı soğur, karalar yavaş ısınır ve yavaş soğur
B) Karalar hızlı ısınır ve yavaş soğur, denizler yavaş ısınır ve hızlı soğur
C) Karalar ve denizler aynı hızda ısınır ve soğur
D) Karalar ve denizlerin ısınma özellikleri mevsime göre değişir.
E) Karalar hızlı ısınır ve hızlı soğur, denizler yavaş ısınır ve yavaş soğur.

Cevap : E) Karalar hızlı ısınır ve hızlı soğur, denizler yavaş ısınır ve yavaş soğur.

Açıklama : Karalar, denizlere göre daha az öz ısıya sahip olduğu için hızlı ısınıp hızlı soğur. Denizler ise daha yüksek öz ısıya sahip olduğu için yavaş ısınıp yavaş soğur.

3- “Ozon tabakasını incelmesine neden olan başlıca kimyasallar hangileridir?”, “Bu kimyasalların kullanımındaki artış ile ozon tabakası arasında nasıl bir ilişki vardır?” sorularının cevapları aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir?

A) Azot ve oksijen – Ters orantı vardır.
B) Su buharı ve hidrojen – İlişki yoktur.
C) Kloroflorokarbonlar (CFCs) ve halonlar – Doğru orantı vardır.
D) Argon ve neon – Ters orantı vardır.
E) Karbondioksit ve metan – Doğru orantı vardır.

Cevap : C) Kloroflorokarbonlar (CFCs) ve halonlar – Doğru orantı vardır.

Açıklama : Ozon tabakasının incelmesine neden olan başlıca kimyasallar Kloroflorokarbonlar (CFC’ler) ve halonlardır. Bu kimyasalların kullanımındaki artış, ozon tabakasının incelmesini artırır, yani aralarında “doğru orantı” vardır.

4- Havanın dikey hareketleri sırasında dışarıdan ısı alıp vermeden ısınması ya da soğumasına…… denir.
Yukarıda verilen boşluğa aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) adveksiyon
B) yansıma
C) dağılma
D) adyabatik
E) albedo

Cevap : D) adyabatik

Açıklama : Atmosferde bir hava kütlesinin dışarıdan ısı alıp vermeden genleşmesi veya sıkışması sonucu sıcaklığının değişmesi olayına “adyabatik değişim” denir. Yükselen hava genleşerek soğur, alçalan hava sıkışarak ısınır.

5- Aşağıdakilerden hangisi ısı birimidir?

A) Kalori
B) Kelvin
C) Fahrenhayt
D) Santigrad
E) Newton

Cevap : A) Kalori

Açıklama : “Kalori”, bir maddenin ısısını ifade etmek için kullanılan bir birimdir. Santigrad ve Fahrenhayt sıcaklık birimleridir, Kelvin ise termodinamik sıcaklık birimidir.

6- Troposferin üst sınırında yeryüzünden yaklaşık 10-12 km yükseklikte belirli oluklar hâlinde esen kuvvetli rüzgârlara verilen isim aşağıdakilerden hangisidir?

A) Alize rüzgarları
B) Polar cephe
C) Rosby dalgaları
D) Doğulu rüzgârlar
E) Jet rüzgârları

Cevap : E) Jet rüzgârları

Açıklama : Troposferin üst kısımlarında, yeryüzünden yaklaşık 10-12 km yükseklikte esen, dar ve kuvvetli hava akımlarına “jet rüzgârları” denir.

7- Bir cismin ısısı ve sıcaklığı arasındaki ilişki nasıldır? Bu ilişki, maddenin moleküler yapısını nasıl etkiler?

A) Ters orantılıdır. – Sıcaklık arttıkça maddenin toplam ısı miktarı azalır.
B) Doğru orantılıdır. – Isı arttıkça moleküller büyür ama hareketleri değişmez.
C) Ters orantılıdır. – Isı arttıkça moleküllerin hareketi azalır.
D) Doğru orantılıdır. – Isı arttıkça moleküllerin hareketi artar ve sıcaklık yükselir.
E) İlişkisizdir. – Isı ve sıcaklık moleküler yapıyı etkilemez.

Cevap : D) Doğru orantılıdır. – Isı arttıkça moleküllerin hareketi artar ve sıcaklık yükselir.

Açıklama : Bir cisme ısı verildiğinde moleküllerin kinetik enerjisi ve hareket hızı artar, bu da sıcaklığın yükselmesine neden olur. Dolayısıyla ısı ve sıcaklık arasında “doğru orantılı” bir ilişki vardır.

8- Aşağıdakilerden hangisi atmosferdeki su buharının kaynaklarından biri değildir?

A) Akarsular
B) Okyanuslar
C) Göller
D) Yer altı suları
E) Denizler

Cevap : D) Yer altı suları

Açıklama : Atmosferdeki su buharının temel kaynakları okyanuslar, denizler, göller, akarsular ve bitkilerdeki terlemedir. Yer altı suları ise doğrudan atmosfere buharlaşma yoluyla su sağlamaz.

9- İstasyonların sıcaklıkları ile o istasyonların üzerinde bulundukları enlemin normal sıcaklığı arasındaki fark hesaplanarak bulunan sıcaklık değerine göre çizilen haritaya verilen isim aşağıdakilerden hangisidir?

A) İzobat
B) İzohiyet
C) İzoterm
D) İzonomal
E) İzostati

Cevap : D) İzonomal

Açıklama : İklimsel anomalileri, yani bir istasyonun sıcaklığının, o enlemin normal sıcaklığından farkını gösteren haritalara “izonormal” haritalar denir. İzoterm eş sıcaklık, izohiyet eş yağış, izobat eş derinlik eğrisidir.

10- Atmosferin yeryüzü sıcaklığına olan etkisi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Atmosfer sıcaklığı azaltır.
B) Atmosfer sıcaklığı düzenler ve sera etkisi yaratır.
C) Atmosferin sıcaklığa hiçbir etkisi yoktur.
D) Atmosfer sadece gece sıcaklığını etkiler.
E) Atmosfer sadece gündüz sıcaklığını etkiler.

Cevap : B) Atmosfer sıcaklığı düzenler ve sera etkisi yaratır.

Açıklama : Atmosfer, içerdiği sera gazları sayesinde yeryüzünden yayılan ısıyı tutarak sıcaklığı yaşanabilir bir düzeyde “düzenler” ve “sera etkisi” yaratır. Bu etki hem gündüz hem de gece sıcaklıklarını etkiler.

11- Meteorolojik gözlemler farklı türlerde yapılmaktadır.
Aşağıdakilerden hangisi metar ölçümlerinin özelliklerinden biri değildir?

A) Havacılık hizmetleri için hazırlanan uçuş raporunu kapsar.
B) Ulusal ve askeri amaçlı havaalanlarında her saatte bir yapılır.
C) Atmosferin dikey yapısındaki değişikliği ölçmek için kullanılır.
D) Hava alanlarında yapılan ölçümlerdir.
E) Uluslararası havaalanlarında her 30 dakikada bir yapılır.

Cevap : C) Atmosferin dikey yapısındaki değişikliği ölçmek için kullanılır.

Açıklama : METAR (Meteorological Aerodrome Report) gözlemleri, havaalanlarında yatay hava koşulları hakkında bilgi verir. Atmosferin “dikey yapısındaki değişikliği” ölçmek için radiosonde gibi farklı yöntemler kullanılır. Dolayısıyla bu ifade METAR’ın bir özelliği değildir.

12- Güneşlenme süresi ile sıcaklık arasındaki ilişki nasıldır?

A) Güneşlenme süresi arttıkça sıcaklık artar.
B) Güneşlenme süresi sadece kış mevsiminde sıcaklığı etkiler.
C) Güneşlenme süresi ile sıcaklık arasında ilişki yoktur.
D) Güneşlenme süresi arttıkça sıcaklık azalır.
E) Güneşlenme süresi sadece gece sıcaklığını etkiler.

Cevap : A) Güneşlenme süresi arttıkça sıcaklık artar.

Açıklama : Güneşlenme süresi, yeryüzünün aldığı güneş enerjisi miktarını doğrudan etkiler. Genel olarak, “güneşlenme süresi arttıkça”, yeryüzünün aldığı enerji artar ve sıcaklık yükselir. Dolayısıyla doğru orantılı bir ilişki vardır.

13- Otomatik gözlem istasyonları, meteorolojik ölçümlerde önemli bir role sahiptir. Bu istasyonların avantajları ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Kişiden kaynaklanan hataları ortadan kaldırarak gözlemleri standart hale getirir.
B) Yalnızca rüzgar hızını ölçebilirler.
C) Ölçüm sıklığı manuel istasyonlardan daha azdır.
D) Sadece gündüz saatlerinde çalışabilirler.
E) Manuel ölçümlerden daha az doğrudur.

Cevap : A) Kişiden kaynaklanan hataları ortadan kaldırarak gözlemleri standart hale getirir.

Açıklama : Otomatik gözlem istasyonlarının en önemli avantajı, insan hatalarını ortadan kaldırarak ölçümlerin daha güvenilir ve standart olmasını sağlamasıdır. Ayrıca 7/24 çalışabilirler ve manuel istasyonlara göre daha sık ölçüm yapabilirler.

14- Atmosferin ısınmasını sağlayan temel faktör nedir ve bu durum troposferin sıcaklık dağılımını nasıl etkiler?

A) Atmosferdeki gazların ısı tutma kapasitesi – Troposferin orta kısımları en sıcaktır.
B) Doğrudan güneş ışınları – Troposferin üst kısımları daha sıcaktır.
C) Kozmik ışınlar – Troposferin sıcaklığı rastgele dağılmıştır.
D) Ozon tabakasının ısı emilimi – Troposferin sıcaklığı her yerde eşittir.
E) Yeryüzünden atmosfere geçen ısı enerjisi – Troposferin alt kısımları daha sıcaktır.

Cevap : E) Yeryüzünden atmosfere geçen ısı enerjisi – Troposferin alt kısımları daha sıcaktır.

Açıklama : Atmosferin en alt katmanı olan troposferin temel ısınma kaynağı, yeryüzünden atmosfere yayılan ısı enerjisidir (yer ışıması). Bu nedenle troposferin alt kısımları daha sıcakken, yukarı doğru çıkıldıkça sıcaklık azalır.

15- Deniz suyundaki hareketlerin sıcaklık ve yaşam üzerindeki etkisi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Yatay ve dikey hareketler, ısının derinlere inmesini ve yaşamın gelişmesini sağlar.
B) Dikey yöndeki hareketler, deniz yüzeyinin soğumasına neden olur.
C) Su hareketleri olmayan denizlerde yaşam daha çeşitlidir.
D) Deniz suyundaki hareketler, akıntı sistemlerinin oluşmasını engeller.
E) Deniz suyundaki hareketler sadece yüzey sıcaklığını etkiler.

Cevap : A) Yatay ve dikey hareketler, ısının derinlere inmesini ve yaşamın gelişmesini sağlar.

Açıklama : Deniz suyundaki yatay ve dikey hareketler (akıntılar), su kütlelerinin karışmasını sağlayarak ısı ve besin maddelerini derinlere taşır. Bu durum, deniz ekosistemlerinin gelişmesi ve yaşamın sürdürülmesi için kritik öneme sahiptir.

16- Ozonun yoğun bir şekilde bulunduğu atmosfer katı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Troposfer
B) Stratosfer
C) Atmosfer
D) Termosfer
E) Mezosfer

Cevap : B) Stratosfer

Açıklama : Ozon tabakası, atmosferin yeryüzünden sonraki ikinci katmanı olan “stratosferde” yoğun bir şekilde bulunur ve güneşin zararlı ultraviyole ışınlarını emer.

17- “Atmosferin üst sınırını belirlemek neden zordur?”, “Atmosferin bu özelliği hangi faktörle ilişkilidir?” sorularını cevapları aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir?

A) Atmosferin yoğunluğu nedeniyle – Hava basıncı
B) Atmosferin genişlemesi nedeniyle – Yerçekimi
C) Sıcaklık değişimleri nedeniyle – Güneş radyasyonu
D) Bulutları yüksekliği nedeniyle – Nem oranı
E) Gazların uzaya kaçması nedeniyle – Dünyanın kurtulma hızı

Cevap : E) Gazların uzaya kaçması nedeniyle – Dünyanın kurtulma hızı

Açıklama :

18- Yeryüzünden ışıma nedeniyle enerji kaybını azaltan en önemli faktörlerden biri aşağıdakilerden hangisidir?

A) Güneş ışınlarının geliş açısı
B) Mevsimsel özellikler
C) Bulutluluk
D) Yüzeyin bitki örtüsü ile kaplı olması
E) Enlem derecesi

Cevap : C) Bulutluluk

Açıklama : Bulutlar, yeryüzünden yayılan uzun dalgalı ısı enerjisini emerek tekrar yeryüzüne doğru yansıtır. Bu durum, yer ışımasıyla olan enerji kaybını azaltarak geceleri yeryüzünün aşırı soğumasını engeller.

19- Fiziki Coğrafyanın alt bilim dallarından biri olan Klimatolojinin temel amacı nedir?

A) Biyocoğrafik çeşitliliği araştırmak
B) Yerküre iklimlerini belirleyerek, bu iklimlerin özelliklerini açıklamak
C) Hidrolojik döngüyü analiz etmek
D) Kartografik haritalar oluşturmak
E) Jeomorfolojik yapıları incelemek

Cevap : B) Yerküre iklimlerini belirleyerek, bu iklimlerin özelliklerini açıklamak

Açıklama : Klimatolojinin (iklim bilimi) temel amacı, yeryüzündeki iklim tiplerini belirlemek, bunların oluşum mekanizmalarını ve özelliklerini incelemek ve açıklamaktır.

20- Belirli bir alandaki meteorolojik hadiselerin uzun süreli ortalama hâline verilen isim aşağıdakilerden hangisidir?

A) Genel sirkülasyon
B) Hava durumu
C) İklim
D) Fenoloji
E) Günlük sıcaklık

Cevap : C) İklim

Açıklama : “İklim”, belirli bir alandaki meteorolojik olayların (sıcaklık, yağış, rüzgar vb.) uzun yıllar boyunca kaydedilen ortalama durumunu ifade eden bir kavramdır.