Çalışma Psikolojisi 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

Çalışma psikolojisi, psikoloji biliminin ilke ve yöntemlerini iş yaşamındaki insan davranışlarını anlamak için kullanan uygulamalı bir alt daldır. Temel araştırma alanlarından olan “gelişim psikolojisinden” farklı olarak, çalışma psikolojisi pratik sorunlara odaklanır. Bu makalede, çalışma psikolojisinin tarihsel kökenleri, bireysel ve sosyal süreçler ile günümüz çalışma dünyasının getirdiği yeni sorunlar ve yaklaşımlar incelenecektir.

Çalışma Psikolojisinin Tarihsel Kökenleri

Çalışma psikolojisinin temelleri, 20. yüzyılın başlarındaki büyük endüstriyel işletmelerdeki verimlilik arayışlarına dayanır; bu nedenle ilk dönemlerinde “küçük ve orta ölçekli işletmeler” odak noktası olmamıştır. Hugo Münsterberg gibi düşünürler, klasik yönetim anlayışı ile davranışsal yaklaşımlar arasında bir geçiş figürü olarak kabul edilir. Ancak alandaki en büyük devrim, “Hawthorne Deneyleri” ile yaşanmıştır. Bu deneylerin en önemli sonucu, çalışan verimliliğinin aydınlatma gibi fiziksel koşullara değil, öncelikli olarak “grup normları, ilgi görme gibi sosyal ve psikolojik unsurlara” bağlı olduğunun anlaşılmasıdır.

Bireysel Süreçler: Algı, Motivasyon ve Kişilik

Çalışma psikolojisi, iş yerindeki bireyi anlamak için temel psikolojik süreçlere odaklanır. “Algı süreci”, dış dünyadan gelen bir uyarının alınması, kaydedilmesi, düzenlenmesi ve son olarak yorumlanması adımlarını izler. Piaget’nin “bilişsel gelişim kuramı” gibi yaklaşımlar, insanların bilgiyi nasıl işlediğini ve şemalarını nasıl uyumlandırdığını açıklar. Bireyin davranışlarını anlamada ise farklı yaklaşımlar mevcuttur. “Psikodinamik yaklaşım”, insan doğasının içsel güçler ve çelişkiler tarafından kontrol edildiğini savunur. Douglas McGregor’un “Y Kuramı” ise, insanın doğası gereği aktif ve dinamik bir varlık olduğu varsayımına dayanır. Bu, insanın tembel olduğunu varsayan X Kuramı’nın tam tersidir.

Sosyal Süreçler: Kültür ve Gruplar

İş yeri, aynı zamanda karmaşık bir sosyal ortamdır. Toplumsal kuralları ve davranış kalıplarını anlamada Parsons’ın “kalıp değişkenleri” gibi teorik araçlar kullanılır. Örneğin, bir arkadaşa sırf arkadaş olduğu için kuralların dışında yardım etmek, evrenselcilik yerine “özel olma” (particularism) ilkesine bir örnektir. Kültür de iş davranışlarını derinden etkiler. Hofstede’nin araştırmalarına göre, “dişi” (feminine) kültürlerde rekabet yerine insan ilişkileri ön plandadır. “Kültürleşme” ise farklı kültürlerin etkileşime girmesiyle ortaya çıkan bir süreçtir ve asimilasyon, entegrasyon gibi biçimleri vardır; “uydurma” ise bir kültürleşme biçimi değildir.

Değişen Çalışma Dünyası ve Yeni Sorunlar

Günümüz çalışma dünyası, büyük bir dönüşüm içindedir. André Gorz gibi düşünürlerin belirttiği gibi, “geleneksel meslekler ortadan kalkmakta ve içeriği sürekli değişen işler ortaya çıkmaktadır”. İşletmelerin “küçülmesi ve dış kaynak kullanması”, güvenceli “çekirdek” işçiler ile güvencesiz “çevre” işçiler arasında bir ayrım yaratmıştır. Tarih boyunca dezavantajlı olmuş grupların iş piyasasına katılımının artması ise, “çalışan gruplar arasındaki ilişkileri” çalışma psikolojisinin önemli bir inceleme alanı haline getirmiştir.

Sonuç

Çalışma psikolojisi, “klinik psikoloji” gibi zihinsel rahatsızlıkları ele alan dallardan farklı olarak, normal kabul edilen bireylerin iş yaşamındaki davranışlarına odaklanır. Joseph Townsend’in “yoksulların açlıkla terbiye edilmedikçe çalışmayacağı” gibi tarihsel görüşlerden, Karl Marx’ın yabancılaşmış emek eleştirisine kadar çalışma olgusu, düşünce tarihinde her zaman merkezi bir yer tutmuştur. Günümüz çalışma psikolojisi de, bu zengin entelektüel miras üzerine, değişen dünyanın yeni sorunlarına bilimsel yanıtlar aramaya devam etmektedir.

1. Kişinin doğru ya da yanlış olup olmadığını sorgulamadan bir konuda arkadaşına, sırf arkadaş oldukları için yardım etmesi rol kalıplarından hangisi için örnek olarak verilebilir?

A) Topluluk yönelimli
B) Duygusallik
C) Özel olma
D) Nitelik
E) Kişisel yönelimli

Cevap : C) Özel olma

Açıklama : Talcott Parsons’ın “kalıp değişkenleri” teorisine göre bu durum, herkese eşit uygulanan evrensel kurallar yerine, özel bir ilişkiye (arkadaşlık) dayalı olarak farklı davranmayı ifade eden “özellik” (particularism) ilkesine bir örnektir.

2. Depresyon ve şizofreni gibi zihinsel rahatsızlıklar ve duygusal sıkıntılar gibi sorunları ele alan Psikoloji dalı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Klinik Psikoloji
B) Sosyal Psikoloji
C) Sağlık Psikolojisi
D) Gelişim Psikolojisi
E) Bilişsel Psikoloji

Cevap : A) Klinik Psikoloji

Açıklama : Zihinsel, davranışsal ve duygusal bozuklukların tanısı, tedavisi ve önlenmesi ile ilgilenen psikoloji alt dalı “Klinik Psikoloji”dir.

3. Algılama süreci aşağıdaki seçeneklerden hangisinde soldan sağa olmak üzere doğru sırayla verilmiştir?

A) Kaydetme, Düzenleme, Yorumlama, Uyarılma
B) Düzenleme, Kaydetme, Yorumlama, Uyarılma
C) Uyarılma, Yorumlama, Kaydetme, Düzenleme
D) Uyarılma, Kaydetme, Düzenleme, Yorumlama
E) Yorumlama, Düzenleme, Kaydetme, Uyarılma

Cevap : D) Uyarılma, Kaydetme, Düzenleme, Yorumlama

Açıklama : Algı süreci, dış dünyadan bir uyarıcının (Uyarılma) duyu organları tarafından alınması (Kaydetme), beyin tarafından anlamlı bir bütün haline getirilmesi (Düzenleme) ve son olarak geçmiş deneyimlere dayanarak anlamlandırılması (Yorumlama) adımlarını izler.

4. Aşağıda verilen Psikoloji alt dallarından hangisi Uygulamalı Psikoloji dallarından biri değildir?

A) Spor Psikolojisi
B) Gelişim Psikolojisi
C) Eğitim Psikolojisi
D) Çalışma Psikolojisi
E) Sağlık Psikolojisi

Cevap : B) Gelişim Psikolojisi

Açıklama : Spor, eğitim, çalışma ve sağlık psikolojisi gibi alanlar psikolojik ilkeleri pratik sorunların çözümünde kullanırken; Gelişim Psikolojisi, insan gelişimini yaşam boyu inceleyen daha temel ve kuramsal bir araştırma alanıdır.

5. Çalışma psikolojisine olan etkileri arasında “çevre” ve “çekirdek” işçiler arasındaki ilişkiler boyutunun bulunduğu çalışma dünyasındaki değişim unsuru aşağıdakilerden hangisidir?

A) Çalışan nüfusun yaşlanması
B) Örgütlerin ve piyasaların artan uluslararasılaşması
C) Tarih boyunca dezavantajlı olmuş bulunan grupların iş piyasasına katılımlarının artması
D) Çalışanlar üzerindeki iş yükünün artması
E) Küçülen, kademe sayısı azaltılan ve dış kaynak kullanan örgütler

Cevap : E) Küçülen, kademe sayısı azaltılan ve dış kaynak kullanan örgütler

Açıklama : “Çekirdek” (güvenceli, tam zamanlı) ve “çevre” (geçici, dış kaynaklı) işgücü ayrımı, işletmelerin esneklik kazanmak için küçülme ve dış kaynak kullanma (outsourcing) stratejilerini benimsemesiyle ortaya çıkan bir sonuçtur.

6. McGregor’un X ve Y kuramına göre aşağıdakilerden hangisi Y kuramının özelliklerinden biridir?

A) İşgörenler suçlanır.
B) Ekonomik güdüler.
C) Dış denetim.
D) Birey aktif ve dinamiktir.
E) İşletmenin amaçlarına göre yönetim.

Cevap : D) Birey aktif ve dinamiktir.

Açıklama : Y Kuramı, insanın doğası gereği çalışmayı sevdiği, sorumluluk aldığı, yaratıcı ve dinamik bir varlık olduğu varsayımına dayanır. Diğer seçenekler ise insanın tembel olduğunu varsayan X Kuramı’nın özellikleridir.

7. Aşağıdaki düşünürlerden hangisi “yoksulların açlıkla terbiye edilmedikleri sürece çalışmayacakları” tezini ileri sürmüştür?

A) Gorz
B) Rifkin
C) Townsend
D) Grint
E) Lafargue

Cevap : C) Townsend

Açıklama : 18. yüzyıl düşünürü Joseph Townsend, “açlığın” yoksulları çalışmaya teşvik eden en doğal ve en etkili güç olduğunu, bu nedenle yoksullara yardım yasalarının gereksiz ve zararlı olduğunu savunmuştur.

8. I. Çalışma “bir grup etkinliği” olarak kabul edilmelidir.
II. Bireylerin çalışmalarını ve verimliliklerini etkileyen sosyolojik ve psikolojik unsurlar bulunmaktadır.
III. Fiziksel çevre koşulları ile parasal unsurlar bireylerin çalışmalarında ve verimliliklerinde en büyük etkiye sahiptir.
Yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri Hawthorne Deneylerinin ulaştığı sonuçlardandır?

A) I ve II
B) II ve III
C) Yalnız II
D) Yalnız III
E) Yalnız I

Cevap : A) I ve II

Açıklama : Hawthorne Deneyleri’nin en önemli sonuçları, üretkenlik üzerinde fiziksel koşullardan (III yanlış) çok, sosyal faktörlerin, yani çalışmanın bir grup etkinliği olmasının (I doğru) ve informal grup normları gibi psikososyal unsurların (II doğru) etkili olduğudur.

9. Aşağıdaki algılamaya ilişkin yaklaşımlardan hangisi çevreden edinilen deneyimlerin algısal beklentiler oluşturarak algıyı etkilemekte olduğunu ileri sürmektedir?

A) Bilişsel yaklaşım
B) Nörobilimsel yaklaşım
C) Kurgusal yaklaşım
D) Sosyokültürel yaklaşım
E) Davranışsal yaklaşım

Cevap : C) Kurgusal yaklaşım

Açıklama :

10. Aşağıda verilen çalışma dünyasındaki değişim unsurlarından hangisinin çalışma psikolojisine olan etkilerinden birinin “çalışan gruplar arasındaki ilişkiler” olduğu görülmektedir?

A) Küçülen, kademe sayısı azaltılan ve dış kaynak kullanan örgütler
B) Tarih boyunca dezavantajlı olmuş bulunan grupların iş piyasasına katılımlarının artması
C) Enformasyon ve iletişim teknolojilerini kullanarak daha fazla insanın uzaktan çalışması
D) Örgütlerin ve piyasaların artan uluslararasılaşması
E) Çalışan nüfusun yaşlanması

Cevap : B) Tarih boyunca dezavantajlı olmuş bulunan grupların iş piyasasına katılımlarının artması

Açıklama : Kadınlar, etnik azınlıklar gibi daha önce iş gücünde yeterince temsil edilmeyen grupların piyasaya katılımının artması, iş yerindeki demografik yapıyı değiştirmiş ve farklı gruplar arasındaki ilişkiler, ön yargı ve ayrımcılık gibi konuları çalışma psikolojisinin önemli bir inceleme alanı haline getirmiştir.

11. “Siyasal ideolojiler” kültür ögelerinden hangisi tarafından içerilmektedir?

A) Halk yordami
B) Dil
C) Semboller
D) İnançlar
E) Değerler

Cevap : D) İnançlar

Açıklama : Siyasal ideolojiler, toplumun nasıl yönetilmesi gerektiği, doğru ve yanlışın ne olduğu gibi konularda bir dizi temel varsayım ve “inanç” üzerine kurulu sistematik düşünce sistemleridir.

12. Hofstede’in araştırmalarına göre hangi kültürel özelliği yüksek kültürlerde insan ilişkileri ön plandadır?

A) Dişi
B) Müsamaha
C) Güç mesafesi
D) Belirsizlikten kaçınma
E) Kısa dönem yönelimi

Cevap : A) Dişi

Açıklama : Hofstede’nin kültürel boyutlar teorisinde, “dişil” (feminine) olarak tanımlanan kültürlerde işbirliği, yaşam kalitesi ve insanlar arası iyi ilişkiler kurmak, “eril” (masculine) kültürlerdeki rekabet ve başarıya göre daha ön plandadır.

13. Ailesi ile birlikte bir akvaryum gezisine katılan bir çocuğun zihninde balık şeması mevcuttur. Yeni balık türleri ile karşılaştığında bu şema yardımıyla bunları özümseyecek ancak bir yunus gördüğü zaman balık gibi görünen; ama hava soluyan ve bir memeli türü olan bu canlı için balık şemasını yeni duruma uydurmak zorunda kalacaktır. Bu durum algılamaya ilişkin yaklaşımlardan hangisi için bir örnek olarak verilebilir?

A) Nörobilimsel yaklaşım
B) İnsancıl yaklaşım
C) Sosyokültürel yaklaşım
D) Bilişsel gelişim kuramı
E) Davranışsal yaklaşım

Cevap : D) Bilişsel gelişim kuramı

Açıklama : Örnek, Jean Piaget’nin “Bilişsel Gelişim Kuramı”nın temel kavramlarını açıklamaktadır. Çocuğun yeni balıkları mevcut “balık” şemasına dahil etmesi “özümleme”, yunusu farklı bir kategoriye koymak için şemasını değiştirmesi ise “uyma” (akomodasyon) sürecidir.

14. Aşağıdaki isimlerden hangisinin yapmış olduğu çalışmaların klasik yönetim anlayışı ile yönetim açısından davranışsal yaklaşımların arasında bir geçiş özelliği gösterdiği söylenebilir?

A) Scott
B) Lewin
C) Gilbraith
D) Cattell
E) Münsterberg

Cevap : E) Münsterberg

Açıklama : Hugo Münsterberg, psikolojinin endüstriyel verimliliğe uygulanması üzerine yaptığı çalışmalarla “endüstri psikolojisi”nin kurucularından kabul edilir. Çalışmaları, klasik yönetimin verimlilik arayışını, insan faktörünü inceleyen davranışsal yaklaşımlarla birleştiren bir köprü niteliğindedir.

15. “Geleneksel meslekler ortadan kalkmakta ve bunun yerine içeriği sürekli değişen, yenilenen işler ortaya çıkmaktadır.” görüşünü ileri süren düşünür aşağıdakilerden hangisidir?

A) Fromm
B) Arendt
C) Lafargue
D) Rifkin
E) Gorz

Cevap : E) Gorz

Açıklama : Fransız düşünür André Gorz, “Elveda Proletarya” gibi eserlerinde, geleneksel, tam zamanlı ve yaşam boyu süren işlerin ortadan kalktığını ve yerini esnek, güvencesiz ve sürekli değişen bir çalışma yapısının aldığını savunmuştur.

16. Psikoloji biliminin “kimlik” meselesini ele alışı daha çok aşağıdaki kavramlardan hangisi ile ilişkili görülmektedir?

A) Kazanılmış kimlik
B) Kimlik oluşturma
C) Kendini bulma
D) Kimlik krizi
E) Kişiliğin gelişmesi

Cevap : E) Kişiliğin gelişmesi

Açıklama :

17. Aşağıdakilerden hangisi çalışma psikolojisinin ilk dönemlerinde incelediği ve kendisini temellendirdiği “işyeri” yapısının özelliklerinden biri değildir?

A) Küçük ve orta ölçekli işletmeler yaygındır.
B) Hizmet yerine daha çok üretimle ilişkilidir.
C) Çalışanlar ağırlıklı olarak erkeklerdir.
D) Etnik açıdan görece homojendir.
E) Çalışanlar tam zamanlı ve sürekli hizmet sözleşmeleri ile çalışmaktadır

Cevap : A) Küçük ve orta ölçekli işletmeler yaygındır.

Açıklama : Çalışma psikolojisi, Sanayi Devrimi sonrası ortaya çıkan büyük ölçekli fabrikalardaki verimlilik ve uyum sorunlarını inceleyerek doğmuştur. Bu nedenle ilk dönemlerdeki odak noktası KOBİ’ler değil, büyük endüstriyel işletmelerdi.

18. Çalışmanın olumlu ya da olumsuz algılanışına ilişkin olarak aşağıdaki düşünürler ile çalışmaya bakışları açısından yapılan eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

A) Adam Smith – Olumlu
B) Sigmund Freud – Olumlu
C) Karl Marx – Olumsuz
D) Hannah Arendt – Olumlu
E) Betrand Russell – Olumsuz

Cevap : C) Karl Marx – Olumsuz

Açıklama : Bu eşleştirme yanlıştır. Karl Marx, kapitalist sistemdeki “yabancılaşmış emeği” şiddetle eleştirse de, insanın doğasının üretken olduğunu ve komünist toplumda çalışmanın yaratıcı ve kendini gerçekleştirme aracı olacağını savunarak çalışmaya temelde “olumlu” bir anlam yüklemiştir.

19. Aşağıdakilerden hangisi bir kültürleşme biçimi değildir?

A) Kültürel çoğulculuk
B) Uydurma
C) Asimilasyon
D) Karışım
E) Uyarlanmış çoğulculuk

Cevap : B) Uydurma

Açıklama : Kültürleşme, farklı kültürlerin etkileşimi sonucu ortaya çıkan değişim süreçlerini ifade eder. Asimilasyon, entegrasyon (kültürel çoğulculuk), ayrışma ve marjinalleşme bu sürecin temel biçimleridir. “Uydurma” ise bir kültürleşme stratejisi değildir.

20. İnsan doğasını, içsel güçler ve çelişkiler tarafından kontrol edilen insan olarak ele alan psikoloji yaklaşımı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bilişsel yaklaşım
B) Psikodinamik yaklaşım
C) İnsancıl yaklaşım
D) Sosyokültürel yaklaşım
E) Davranışsal yaklaşım

Cevap : B) Psikodinamik yaklaşım

Açıklama : İnsan davranışlarının temelinde bilinçdışı dürtüler, arzular ve içsel çatışmaların (id, ego, süperego arasındaki) yattığını savunan psikoloji yaklaşımı, Sigmund Freud tarafından kurulan “Psikodinamik Yaklaşım”dır.