Antik Numismatik 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

“Nümismatik”, Yunanca “nomos” (kanun, gelenek) kelimesinden türeyen ve sikke bilimini ifade eden bir terimdir. Paranın icadı, Neolitik Dönem’de başlayan ticaretin bir sonucudur. İnsanlar önce “mal değiş tokuşu” (takas) yapmış, ardından “değerli metal külçeleri” kullanmış ve son olarak ağırlığı ve saflığı devlet tarafından garanti edilen “sikkeye” geçmişlerdir. Bu makalede, Antik Çağ’ın önemli kent ve krallıklarının bastığı sikkeler ve bu sikkelerin üzerindeki sembollerin anlamları incelenecektir.

Yunanistan ve Ege Adaları

Antik Yunan dünyasında her kentin kendine özgü sikkeleri vardı. Atina’nın yaklaşık 500 yıl boyunca kullandığı en ünlü sikkesi, ön yüzünde tanrıça “Athena”, arka yüzünde ise bilgelik sembolü “baykuş” bulunan tetradrahmisidir. Bu sikkeler o kadar meşhurdu ki, antik dünyada “baykuşlar” anlamına gelen “Glaukes” adıyla anılırlardı. Ege Denizi’ndeki Kyklad Adaları grubuna dahil olan Paros ve Naksos gibi kentler de kendi sikkelerini basmışlardır; “Samos” ise bu gruba değil, İyonya Adaları’na aittir. Yunanistan anakarasındaki Skione kenti ise, kurucusu olarak kabul ettiği Troya Savaşı kahramanı “Protesilaos”un başını sikkelerinde kullanmıştır.

Batı Anadolu (Ionia, Karia, Lykia)

Sikkenin doğduğu topraklar olan Batı Anadolu, nümismatik açıdan son derece zengindir. Bilinen en eski yazılı sikkelerden biri, üzerinde “Ben Phanes’in işaretiyim” yazan geyik betimli bir İyonya sikkesidir. Lidya Kralı Kroisos’un (Krezüs) başlattığı altın ve gümüş sikke basımı, Lidya’yı fethettikten sonra bir süre “Persler” tarafından da devam ettirilmiştir. İyonya kentlerinden “Klazomenai”, M.Ö. 4. yüzyılda bastığı ve üzerinde sanatçı imzası taşıyan güzel sikkeleriyle tanınır. Bir başka İyonya kenti olan “Teos” ise, Trakya’da kurduğu kolonisi Abdera ile aynı sikke tipini (grifon) kullanmıştır. Karia bölgesindeki “Kos” adası, mitolojide Herakles’i ısıran yengeci sikkelerinde kullanırken, Lykia’da erken dönemde sikke basan tek kent “Phaselis” olmuştur.

Batıdaki Yunan Dünyası (Magna Graecia ve Sicilya)

Güney İtalya ve Sicilya’da kurulan Yunan kolonileri de sanat değeri yüksek sikkeler basmışlardır. Sicilya’daki “Syrakusai” kentinin en ünlü sikkelerinde su perisi “Arethusa’nın başı ve dört atlı bir yarış arabası (Quadriga)” yer alır. Yine Sicilya’daki “Selinos” kenti ise, adını aldığı kereviz yaprağını (selinon) ve kenti bir salgından kurtardığına inanılan filozof “Empedokles” ile ilgili hikayeleri sikkelerine yansıtmıştır.

Diğer Bölgeler ve “Konuşan Tipler”

Sikke basımı tüm antik Akdeniz dünyasına yayılmıştır. Kuzey Afrika’daki Yunan kolonisi “Kyrene”, en önemli zenginlik kaynağı olan ve artık soyu tükenmiş “silphium” bitkisini sikkelerinin ana motifi yapmıştır. Karadeniz’deki “Trapezos” (Trabzon) kenti ise, Yunanca “masa” anlamına gelen adıyla ses benzeşliği kurarak sikkelerinde bir “masa” betimi kullanmıştır. Bu tür, üzerindeki resmin kentin adıyla ses veya anlam olarak benzeştiği sikkelere “konuşan tip” denir. Rhodos (gül) ve Side (nar) bu türün en güzel örnekleriyken, “Aspendos” sikkelerindeki güreşçi betiminin kentin adıyla böyle bir bağlantısı yoktur.

Sonuç

Antik sikkeler, ekonomik bir araç olmalarının ötesinde, birer propaganda aracı, kent kimliği sembolü ve sanat eseriydiler. Ayrıca, halk arasında delinerek “takı” olarak veya koruyucu bir güç taşıdığına inanıldığı için “amulet” olarak da kullanılmışlardır; ancak “oyuncak” olarak kullanımları yaygın değildir. Bu küçük metal diskler, günümüz tarihçileri ve arkeologları için Antik Çağ’ı aydınlatan paha biçilmez belgelerdir.

1. Atina kentinin yaklaşık 500 yıl boyunca kullandığı sikke tipi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Gemi pruvası – Baykuş
B) Athena – Baykuş
C) Athena – Zeytin ağacı
D) Baykuş – Incuse
E) Athena – Gorgoneion

Cevap : B) Athena – Baykuş

Açıklama : Antik Atina’nın en ikonik ve uzun ömürlü sikkesi olan tetradrahminin ön yüzünde kentin koruyucu tanrıçası Athena’nın miğferli başı, arka yüzünde ise bilgeliğin sembolü olan baykuş betimlenmiştir.

2. Korinthoslular tarafından kurulan ve Arkhimedes (Arşimed)’in memleketi olarak bilinen Syrakusai kentinin sikkeleri üzerinde hangi tip görülür?

A) Buğday başağı
B) Poseidon
C) Arethusa başı/Quadriga
D) Atlı/Yunus üzerinde genç erkek figürü
E) Liman/Yunus

Cevap : C) Arethusa başı/Quadriga

Açıklama : Sicilya’daki Syrakusai kentinin, özellikle Klasik Dönem’de basılmış ünlü gümüş sikkelerinin ön yüzünde su perisi Arethusa’nın başı ve etrafında yunuslar, arka yüzünde ise dört atlı bir yarış arabası (quadriga) yer alır.

3. Aşağıdaki hangi iki kentin sikkeleri üzerinde bölgelerinin yöresel bir zenginliği olan bitkilerin betimleri kullanılmıştır?

A) Selinos – Zankle
B) Selinos – Kyrene
C) Naksos – Kyrene
D) Syrakusai – Kyrene
E) Selinos – Syrakusai

Cevap : B) Selinos – Kyrene

Açıklama : Sicilya’daki Selinos kenti, adını veren ve sikkelerinde betimlediği kereviz yaprağı (selinon) ile tanınır. Kuzey Afrika’daki Kyrene kenti ise en önemli zenginlik kaynağı olan ve artık soyu tükenmiş silphium bitkisini sikkelerinde kullanmıştır.

4.

Yukarıda fotoğrafı görülen Herakles başı/yengeç betimli sikke hangi Karia kentine aittir?

A) Halikarnassos
B) Mylasa
C) Knidos
D) Keramos
E) Kos

Cevap : E) Kos

Açıklama : Herakles’in Lerna canavarı Hydra ile savaşırken, Hera’nın gönderdiği bir yengecin Herakles’i ısırması miti, Kos adasının sikkelerinde Herakles başı ve yengeç betimleriyle sıkça işlenmiştir.

5. Silphium bitkisi hangi Kuzey Afrika Yunan kolonisinin sikkeleri üzerinde yer almaktadır?

A) Zankle
B) Kyrene
C) Metapontion
D) Selinos
E) Naksos

Cevap : B) Kyrene

Açıklama : Antik Çağ’da tıbbi ve mutfak amaçlı çok değerli olan ve sadece bu bölgede yetişen silphium bitkisi, Kyrene kentinin ana zenginlik kaynağıydı ve bu nedenle sikkelerinin değişmez ana tipi olmuştur.

6. Trakya Bölgesi’ndeki Abdera, aynı sikke tipini kullandığı hangi Ionia kentinin kolonisi olarak kurulmuştur?

A) Miletos
B) Klazomenai
C) Khios
D) Teos
E) Thasos

Cevap : D) Teos

Açıklama : İonia’daki Teos kenti, Pers istilasından kaçan halkı tarafından Trakya’da yeniden kurulmuştur. Her iki kentin de (ana kent Teos ve koloni kenti Abdera) sikkeleri üzerindeki ana tip oturan bir grifondur.

7. Aşağıdaki antik kentlerden hangisinin sikkelerinde konuşan tip söz konusu değildir?

A) Trapezos
B) Rhodos
C) Aspendos
D) Side
E) Astakos

Cevap : C) Aspendos

Açıklama : “Konuşan tip”, sikke üzerindeki betimin kentin adıyla ses veya anlam olarak benzeşmesidir. Rhodos’ta gül (rhodon), Side’de nar (side), Astakos’ta ıstakoz (astakos), Trapezos’ta masa (trapeza) kullanılır. Aspendos sikkelerindeki sapan ve güreşçi betimlerinin ise kentin adıyla böyle bir bağlantısı yoktur.

8. Ticarette paranın gelişimi ve evriminin kronolojiye uygun sıralanışı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Gümüş ingotlar – Büyük baş hayvanlar – Sikke
B) Mal değiş tokuşu – Değerli metal külçeler – Sikke
C) Değerli metal külçeler – Mal ve hayvan değiş tokuşu – Sikke
D) Altın külçeler – Sikke – Hububat
E) Bronz külçeler – Altın ve gümüş külçeler – Sikke

Cevap : B) Mal değiş tokuşu – Değerli metal külçeler – Sikke

Açıklama : Ekonomik evrimde ticaret önce takas (mal değiş tokuşu) ile başlamış, ardından değeri standartlaştırmak için değerli metal külçeleri (altın, gümüş) kullanılmış ve son olarak ağırlığı ve saflığı devlet tarafından garanti edilen damgalı metal parçaları olan sikkeye geçilmiştir.

9. Nomos sözcüğünden türeyen ve sikke bilim kavramını karşılayan terim aşağıdakilerden hangisidir?

A) Metroloji
B) Epigrafik
C) Nomotetik
D) Numismatik
E) Diplomatik

Cevap : D) Numismatik

Açıklama : “Numismatik” kelimesi, Latince “nummus” ve Yunanca “nomisma” (sikke) kelimelerinden gelir. “Nomisma” ise “kanun, gelenek” anlamına gelen “nomos”tan türemiştir, çünkü sikke devletin kanunuyla değeri belirlenmiş bir araçtır.

10. Lykia’nın erken dönemlerde sikke basan tek kenti aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kos
B) Myra
C) Arykanda
D) Phaselis
E) Olympos

Cevap : D) Phaselis

Açıklama : Lykia bölgesinde erken dönemlerde yerel beyler sikke basmış olsa da, bir kent devleti (polis) olarak en erken ve en sürekli sikke basan merkezlerden biri, önemli bir ticaret limanı olan Phaselis’tir.

11. Kroisos’un altın sikkeleri Lydialılardan sonra hangi devlet tarafından kullanılmaya devam edilmiştir?

A) Ionaialılar
B) Lykialılar
C) Persler
D) Makedonyalılar
E) Phrygialılar

Cevap : C) Persler

Açıklama : M.Ö. 547’de Pers Kralı Kyros, Lidya Krallığı’nı fethettikten sonra, kendi sikkelerini (Daric ve Siglos) basmaya başlayana kadar bir süre Lidya’nın Kroisos tipi altın ve gümüş sikkelerini basmaya ve kullanmaya devam etmiştir.

12. Üzerinde yazı olan ilk sikkelerden kabul edilen geyik betimli sikkedeki “Phaenos emi sema” hangi anlama gelmektedir?

A) Lydialıların sikkesi
B) Lydia Kralı’nın işaretiyim
C) Ben Phanes’in işaretiyim
D) Ephesosluların sikkesi
E) Phanai Adası

Cevap : C) Ben Phanes’in işaretiyim

Açıklama : Bu arkaik İon lehçesiyle yazılmış ifade, bilinen en eski sikke yazıtlarındandır ve kelime anlamıyla “Ben Phanes’in işaretiyim/mezarıyım” (sema hem işaret hem mezar taşı anlamına gelir) demektir. Sikkenin Phanes adında birine ait olduğunu belirtir.

13. Trapezos sikkeleri üzerinde hangi betim bulunur?

A) Masa
B) Tapınak
C) Baykuş
D) Yunus
E) Kartal

Cevap : A) Masa

Açıklama : Karadeniz’deki Trapezos (Trabzon) kentinin adı, Yunancada “masa” anlamına gelen “trapeza” kelimesinden gelir. Bu nedenle kent, sikkelerinde “konuşan tip” olarak bir masa betimi kullanmıştır.

14. Sicilya kentlerinden Selinos’un sikke ikonografisini etkileyen hikaye aşağıdakilerden hangi “doğa filozofu” ile ilişkilidir?

A) Empedokles
B) Parmenides
C) Anaksimenes
D) Thales
E) Anaksimandros

Cevap : A) Empedokles

Açıklama : Antik kaynaklara göre, Selinos kentini kasıp kavuran bir salgın hastalığı, filozof Empedokles’in yakındaki iki nehrin yatağını birleştirerek bataklıkları kurutmasıyla sona ermiştir. Kent halkı da bu olayın anısına bastırdıkları sikkelerde bu iki nehir tanrısını ve Empedokles’i onurlandırmıştır.

15. Yunanistan’daki Skione kentinin sikkeleri üzerinde hangi Troya Savaşı kahramanının başı yer almaktadır?

A) Patroklos
B) Odysseus
C) Agamemnon
D) Akhilleus
E) Protesilaos

Cevap : E) Protesilaos

Açıklama : Skione kenti, Troya Savaşı’nda karaya ilk ayak basan ve bu yüzden ilk ölen Akha kahramanı olan Protesilaos’u kurucusu (ktistes) olarak kabul etmiş ve sikkelerinin ön yüzünde onun betimine yer vermiştir.

16. MÖ 4. yy.da Attika ağırlık sisteminde bastırdığı gümüş sikkelerinin bazı örneklerinde sanatçı imzası taşıyan Ionia kenti aşağıdakilerden hangisidir?

A) Phokaia
B) Miletos
C) Khios
D) Klazomenai
E) Samos

Cevap : D) Klazomenai

Açıklama : Ionia’daki Klazomenai kenti, M.Ö. 4. yüzyılda bastığı ve ön yüzünde muhteşem bir Apollon başı bulunan tetradrahmileriyle ünlüdür. Bu sikkelerin bazı kalıpları, sanatçı Theodotos tarafından imzalanmıştır.

17. Antik Çağ’da bazı kentlerin sikkeleri üzerlerindeki tiple anılmaktaydılar. Buna göre Atinalıların baykuşlu sikkelerine ne ad verilmekteydi?

A) Poloi
B) Kroiseoi
C) Khelonai
D) Kistophor
E) Glaukes

Cevap : E) Glaukes

Açıklama : Atina sikkelerinin arka yüzündeki baykuş (Yunanca “glaux”) o kadar meşhurdu ki, bu sikkelere antik dünyada yaygın olarak “baykuşlar” anlamına gelen “glaukes” denirdi.

18. Aşağıdakilerden hangisi Klasik Dönem’de sikke basan Kyklad Adaları kentlerinden biri değildir?

A) Paros
B) Siphnos
C) Andros
D) Naksos
E) Samos

Cevap : E) Samos

Açıklama : Paros, Siphnos, Andros ve Naksos, Ege Denizi’nin ortasındaki Kyklad Adaları grubuna aittir. Samos (Sisam) ise Türkiye kıyılarına yakın olan Doğu Ege Adaları (İyonya Adaları) grubunda yer alır.

19. Paranın ortaya çıkmasını sağlayan “ticaret” insanlık tarihinin hangi döneminde başlamıştır?

A) Neolitik Dönem
B) Epipaleolitik Dönem
C) Paleolitik Dönem
D) Mezolitik Dönem
E) Kalkolitik Dönem

Cevap : A) Neolitik Dönem

Açıklama : Yerleşik hayata ve tarıma geçişle birlikte ortaya çıkan üretim fazlası, uzak mesafeli ve düzenli ticaretin başlamasını sağlamıştır. Bu gelişmelerin yaşandığı dönem Neolitik Dönem’dir.

20. Aşağıdakilerden hangisi sikkelerin ekonomideki öncelikli anlamının dışında Antik Çağ’daki ikincil kullanımlarından biri değildir?

A) Oyuncak
B) Amulet
C) Takı
D) Talisman
E) Muska

Cevap : A) Oyuncak

Açıklama : Antik sikkeler, delinerek veya bir çerçeveye oturtularak takı olarak; tanrı veya imparator betimleri sayesinde koruyucu bir güç taşıdığına inanıldığı için amulet/talisman/muska olarak yaygın şekilde kullanılmıştır. Oyuncak olarak kullanımı ise diğerleri kadar belgelenmiş ve yaygın bir ikincil kullanım değildir.