Bilimsel Araştırma Teknikleri 2024-2025 Vize Soruları (İşletme-İKY)

Giriş

“Bilim”, evrendeki olguları çeşitli yollarla inceleyen ve onları açıklayan sistemli bilgi topluluğudur. Bu sistemli bilgiyi elde etme sürecine ise araştırma denir. Bilimsel araştırmanın temel amacı, en başta belirlenen “araştırmanın amacına” bulgular yoluyla ulaşmaktır. Bu süreç, “araştırma probleminin tanımlanması”, “araştırma yönteminin tasarımı”, “veri toplama araçlarının geliştirilmesi” ve “raporun hazırlanması” gibi temel aşamalardan oluşur. “Etik değerlere uygunluk” ise bu sürecin bir aşaması değil, tamamına rehberlik etmesi gereken bir ilkedir.

Araştırma Tasarımı ve Türleri

Araştırma tasarımı, araştırmanın amacına göre şekillenir.

• Keşfedici Araştırmalar: Araştırmacının problem hakkında çok az bilgisi olduğunda sürece başlamak için uygundur. Bu araştırmaların bulguları “kesin değildir”. Temel amacı hipotez oluşturmaktır, hipotez test etmek için kullanılmazlar.
• Sonuçlandırıcı Araştırmalar (Tanımlayıcı ve Nedensel): Bu araştırmaların sonuçları ise “doğrulayıcıdır”.
  • Nedensel Araştırmalar: Değişkenler arasındaki neden-sonuç ilişkisini inceler. Diğer değişkeni etkileyen değişkene “bağımsız değişken” (X), etkilenen değişkene ise “bağımlı değişken” (Y) denir. Örneğin, “İnternet kullanmanın tüketicilerin memnuniyeti üzerine etkileri” konulu bir araştırmada “internet kullanma” bağımsız değişkendir.

Hipotez ve Literatür Taraması

Araştırmaya başlarken konu belirlemek için “akademik literatür, tezler ve projeler” gibi güvenilir kaynaklardan faydalanılır. İyi bir literatür taraması, sadece bilinenleri değil, aynı zamanda “literatürdeki ihtilaflı ve üzerinde uzlaşılmayan alanları” da göstermelidir. Araştırmacının, değişkenler arasında bir ilişki veya fark olduğunu öne süren iddiasına “alternatif hipotez (H1)” denir. “Tüketicilerin gelirleri ile bilgisayar markası tercihleri arasında ilişki vardır” ifadesi bir H1 örneğidir.

Veri Toplama Yöntemleri

Araştırmada kullanılan veriler, birincil ve ikincil olmak üzere ikiye ayrılır.

• İkincil Veri: Başkaları tarafından daha önce toplanmış verilerdir. Avantajları arasında “veri toplama maliyetinin düşük olması”, “verilerin elde edilme süresinin kısa olması” ve araştırmacının yeteneğine bağlı olmaması yer alır.
• Birincil Veri: Bizzat araştırmacı tarafından toplanan verilerdir. Avantajları arasında “eski olma olasılığının az olması” ve “ihtiyaçlara tam cevap vermesi” bulunur; “maliyetinin yüksek olması” ise bir dezavantajıdır.

Birincil veri toplama yöntemleri ise kalitatif (nitel) ve kantitatif (nicel) olarak ayrılır:

• Gözlem: Yeni bir olay hakkında uygun kişileri, davranışları ve durumları izleyerek veri elde etme yöntemidir.
• Odak Grup: 8-12 kişilik bir grubun bir konuyu derinlemesine tartışmasıdır. Derinlemesine görüşmeye göre daha uyarıcıdır. Cevaplayıcıların doğrudan cevap vermeyecekleri durumlarda kullanılan “yansıtma (projektif) tekniklerden” farklıdır.
• Anket: Geniş kitlelerden veri toplamak için kullanılır.

Örnekleme Yöntemleri

Evrenin tamamına ulaşmak zor olduğunda bir alt grup olan örneklem seçilir. Araştırmacının alışveriş merkezi gibi kolayca ulaşabildiği kişileri örnekleme alması “kolayda örnekleme” yöntemidir. Basit tesadüfi örneklemenin sosyal bilimlerde az kullanılmasının nedeni, örnekleme çerçevesi oluşturmanın zor olması ve hassasiyetinin düşük olmasıdır.

Deneysel Araştırma Notasyonları

Deneysel araştırmalarda belirli notasyonlar kullanılır. R harfi, katılımcıların gruplara “rastgele (random)” atandığını gösterir, bağımsız değişken üzerindeki manipülasyonu değil (o genellikle X ile gösterilir).

1. Keşfedici araştırmaların bulguları ……….. iken sonuçlandırıcı araştırmanın sonuçları ……….. dir/dır.
Yukarıdaki boşluklara uygun olan seçenek aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir?

A) kesin/doğrulayıcı
B) doğrulayıcı / belirleyici
C) doğrulayıcı/kesin
D) kesin değil/doğrulayıcı
E) doğrulayıcı/ kesin değil

Cevap : D) kesin değil/doğrulayıcı

Açıklama : Keşfedici (Exploratory) araştırmalar problemin doğasını anlamaya çalıştığı için bulguları **kesin değildir**. Sonuçlandırıcı (Conclusive) araştırmalar ise hipotezleri test edip sonuca ulaştığı için sonuçları **doğrulayıcı**dır.

2. Odak grup ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Belirli bir konu veya kavram hakkında derin bir tartışmada yönetici tarafından rehberlik edilen 8 ile 12 arasındaki kişiden oluşur.
B) Bir grup katılımcıdan tartışma yaparak bir araştırma problemine ilişkin olası fikirleri ve çözümleri elde etme işlemidir.
C) Derinlemesine görüşmeye göre daha uyarıcıdır ve daha fazla benliğin ve açık sözlülüğün ortaya çıkmasını sağlar.
D) Katılımcıların fikirleri oturum sırasında serbestçe değişebilir. Her bir katılımcı arasındaki etkileşim yeni fikirler ve uygulanacak öneriler doğurabilir.
E) Cevaplayıcıların belli davranış veya tavırlarla ilgili doğrudan sorulara cevap vermeyecekleri düşünüldüğü zaman kullanılır.

Cevap : E) Cevaplayıcıların belli davranış veya tavırlarla ilgili doğrudan sorulara cevap vermeyecekleri düşünüldüğü zaman kullanılır.

Açıklama : Cevaplayıcıların doğrudan sorulara cevap vermeyecekleri durumlarda, kişisel hassasiyetleri aşmak için genellikle **Yansıtma (Projektif) Teknikler** kullanılır. Odak grup, fikir ve çözüm elde etmek için bir tartışma ortamı sağlar ve derinlemesine görüşmeye göre daha uyarıcıdır.

3. Aşağıda verilenlerden hangisi iyi bir literatür taramasında bulunması gereken özelliklerden biri değildir?

A) Konuyla ilgili daha fazla araştırma gerektiren soruları ortaya koyabilmelidir.
B) Literatürdeki görüş ve bulguların güçlü ve zayıf yönlerini göstererek değerlendirebilmelidir.
C) Konuyla ilgili bilinen ve bilinmeyen şeylerin neler olduğunu özetleyen bir sentez oluşturabilmelidir.
D) İlgili literatürdeki (ihtilaflı) üzerinde uzlaşılmayan alanları göstermemelidir.
E) Araştırma problemiyle doğrudan ilgili olmalıdır

Cevap : D) İlgili literatürdeki (ihtilaflı) üzerinde uzlaşılmayan alanları göstermemelidir.

Açıklama : İyi bir literatür taraması, bir sentez oluşturmalı, konunun güçlü ve zayıf yönlerini değerlendirmeli ve en önemlisi **literatürdeki ihtilaflı ve üzerinde uzlaşılmayan alanları göstermelidir**. Bu alanlar, araştırmanın boşluğu (gap) ve odak noktası olabilir.

4. I. Birincil verinin eski olma olasılığının az olması
II. Veri toplama maliyetinin yüksek olması
III. Özel amaçlara göre toplanıp ihtiyaçlara tam cevap vermesi
IV. Bizzat araştırmacı tarafından toplanarak yapılması
Yukarıda verilenlerden hangisi ya da hangileri birincil verinin avantajları arasında yer alır?

A) II ve III
B) I, III ve IV
C) I, II ve IV
D) Yalnız I
E) I ve IV

Cevap : B) I, III ve IV

Açıklama : Birincil verinin avantajları şunlardır: **I. Birincil verinin eski olma olasılığının az olması**, **III. Özel amaçlara göre toplanıp ihtiyaçlara tam cevap vermesi** ve **IV. Bizzat araştırmacı tarafından toplanarak yapılması**. **II. Veri toplama maliyetinin yüksek olması** ise birincil verinin **dezavantajı**dır.

5. Aşağıdakilerden hangisi, sosyal bilimlerdeki araştırmalarda basit tesadüfi örnekleme kullanımının çok olmamasının sebeplerinden biri değildir?

A) Basit tesadüfi örneklemeyi yapabilecek örnekleme çerçevesi oluşturmak zordur.
B) Büyük coğrafi bölgelere geniş olarak yayılmış bir örneklem olabilir.
C) Diğer örnekleme yöntemlerine göre hassasiyeti düşük, standart hatası yüksektir.
D) Genelleyici bir örnekleme olup olmayacağı kesin değildir.
E) Yeterli sayıda uzman görüşüne ulaşmak zordur.

Cevap : E) Yeterli sayıda uzman görüşüne ulaşmak zordur.

Açıklama :

6. Araştırma türleri ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Uygulamalı araştırmalar, günlük sorunlara pratik çözümler bulmak, kamuoyunu aydınlatmak, ekonomik, sosyal ve siyasal konularda tahminlerde bulunmak vb. amaçlara yönelik yapılır.
B) Temel bilimsel araştırmalarda elde edilen verilerin pratikte kullanılması sakıncalıdır ve bunlar kullanılmamalıdır.
C) Temel araştırmalar, olaylar arasındaki ilişkileri keşfetmek ve teori geliştirmek amacıyla yapılır.
D) Temel araştırmalar, genellikle bilim adamları ve araştırma kurumları tarafından yürütülür.
E) Uygulamalı araştırmalar, genellikle özel sektör ve araştırma ekipleri tarafından yürütülür.

Cevap : B) Temel bilimsel araştırmalarda elde edilen verilerin pratikte kullanılması sakıncalıdır ve bunlar kullanılmamalıdır.

Açıklama : **Temel araştırmalar** teori geliştirmek ve bilgi birikimine katkı sağlamak amacıyla yapılır. Elde edilen bilgilerin pratikte kullanılması sakıncalı değildir; aksine, bu bilgiler **uygulamalı araştırmaların** temelini oluşturur ve pratik faydalar sağlayabilir.

7. “İnternet kullanmanın tüketicilerin memnuniyeti üzerine etkileri” konulu araştırmanın bağımsız değişkeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tüketiciler
B) Tüketici memnuniyeti
C) Etki
D) Internet kullanma
E) Tüketici satın alma süreci

Cevap : D) Internet kullanma

Açıklama : **Bağımsız Değişken (Independent Variable)**, araştırmacı tarafından manipüle edilen veya diğer değişken üzerindeki etkisi incelenen değişkendir (X). Bu araştırmada, **Internet kullanmanın** diğer değişken (memnuniyet) üzerindeki etkisi incelenmektedir.

8. Araştırma tasarımı belirlenirken izlenecek yollarla ilgili aşağıda verilen ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Araştırma öncelikle keşfedici bir çalışma ile başlayıp devamında tanımlayıcı veya nedensel araştırma ile devam edebilir.
B) Diğer araştırma tasarımlarıyla ortaya konan hipotezler keşfedici bir araştırma ile test edilebilir.
C) Araştırmacının elinde genel araştırma konusu ile ilgili çok az bilgi varsa keşfedici bir araştırma ile sürece başlaması daha uygundur.
D) Keşfedici bir araştırma genellikle önceki bir adım olmasına rağmen bu şart değildir, bazı araştırmalar da devamında da olabilir.
E) Problem hakkında az bilgi sahibiysek keşfedici bir araştırma ile başlamak daha uygundur.

Cevap : B) Diğer araştırma tasarımlarıyla ortaya konan hipotezler keşfedici bir araştırma ile test edilebilir.

Açıklama : **Keşfedici araştırmalar**, hipotezleri test etmek veya doğrulamak için değil, problem hakkında fikir edinmek ve hipotez **oluşturmak** için yapılır. Hipotezler genellikle **Sonuçlandırıcı (Tanımlayıcı veya Nedensel)** araştırmalar ile test edilir.

9. Aşağıdakilerden hangisi bilimsel araştırmanın aşamalarından biri değildir?

A) Veri toplama araçlarının geliştirilmesi
B) Araştırma probleminin ve amaçlarının tanımlanması
C) Araştırma raporunun hazırlanması ve sunulması
D) Araştırmanın etik değerlere uygunluğunun ve kalitesinin kontrolü
E) Araştırma yönteminin tasarımı

Cevap : D) Araştırmanın etik değerlere uygunluğunun ve kalitesinin kontrolü

Açıklama : Etik ve kalite kontrolü, araştırmanın her aşamasında (tasarım, uygulama, raporlama) dikkate alınması gereken bir **ilke**dir, ancak bilimsel araştırmanın aşamalarını sıralayan klasik akış içinde ayrı bir aşama olarak yer almaz. Klasik aşamalar Problem Tanımı, Yöntem Tasarımı, Veri Toplama, Analiz ve Raporlama şeklindedir.

10. I-Veri toplanmasında esneklik
II-Soruların birbirlerinden farklılığı
III-Veri toplama ortamının kontrolü
IV-Keşfedici nitelik taşıması
Yukarıda verilenlerden hangileri anket yöntemlerini değerlendirme kriterleri arasında yer alır?

A) I-II
B) I-III
C) I-II-III
D) II-III-IV
E) I-II-IV

Cevap : C) I-II-III

Açıklama :

11. I. Derinlemesine görüşme
II. Gözlem
III. Odak grup
IV. Yansıtma (projektif) teknikler
Yukarıdaki veri toplama yöntemlerinden hangisi ya da hangileri dolaylı kalitatif araştırmalarda kullanılan yöntemler arasındadır?

A) I, II ve IV
B) II ve III
C) Yalnız I
D) I ve II
E) II ve IV

Cevap : E) II ve IV

Açıklama :

12. Aşağıda notasyonlar ile ilgili verilen açıklamalardan hangisi yanlıştır?

A) EG: Deney grubu
B) O: Test edilecek değişkenin gözlemlendiğini, ölçümlendiğini gösterir.
C) R: Bağımsız değişken üzerinde bir manipülasyon yapıldığını gösterir.
D) E: Deney etkisi
E) CG: Kontrol grubu

Cevap : C) R: Bağımsız değişken üzerinde bir manipülasyon yapıldığını gösterir.

Açıklama : Araştırma notasyonlarında **R**, katılımcıların deney grubuna veya kontrol grubuna **rastgele (random)** atandığını gösterir. Bağımsız değişken üzerinde yapılan manipülasyonu (uygulama/tedavi) ise genellikle **X** harfi gösterir.

13. Aşağıdakilerden hangisi evrendeki olguları çeşitli yollarla inceleyen ve onları açıklayan sistemli bilgi topluluğudur?

A) Veri
B) Teknik
C) Bilim
D) Metodoloji
E) Araştırma

Cevap : C) Bilim

Açıklama : Evrendeki olguları çeşitli yöntemlerle inceleyen, kanıtlanmış ve sistemli bir bilgi topluluğu **Bilim** olarak tanımlanır. Araştırma, bu bilgileri edinme sürecidir.

14. Aşağıdakilerden hangisi alternatif hipoteze (H1) bir örnek olabilir?

A) Tüketicilerin gelirleri ile bilgisayar markası tercihleri arasında ilişki vardır.
B) Kadınların ve erkeklerin akıllı telefon kullanım süreleri birbirlerine eşittir.
C) Tüketicilerin yaşları ile akıllı telefon tercihleri birbirinden bağımsızdır.
D) X marka akıllı telefonun yüksek fiyatı tüketicilerin memnuniyet davranışını etkilemez.
E) Eğitim durumuna göre tüketicilerin marka tercihleri birbirinden farklılık göstermez.

Cevap : A) Tüketicilerin gelirleri ile bilgisayar markası tercihleri arasında ilişki vardır.

Açıklama : **Alternatif Hipotez (H1)**, incelenen değişkenler arasında bir fark veya ilişki olduğunu öne süren, araştırmacının iddiasını içeren hipotezdir. Diğer şıklar (B, C, D, E) ise ilişki veya fark olmadığını belirten **Sıfır Hipotezi’ne (H0)** örnektir.

15. Alışveriş merkezinde dolaşan insanlar, bir süpermarketin kasalarından ödeme yapıp çıkan müşteriler, yolda giden insanlar ve dergilerin eklerinde verilen anket formlarını dolduran kişiler aşağıdaki örneklemelerden hangisine örnek olarak verilebilir?

A) Kolayda
B) Yargısal
C) Tesadüfi
D) Sistematik
E) Kartopu

Cevap : A) Kolayda

Açıklama : Tanımlanan örnekleme yöntemi, araştırmacının kolayca ulaşabileceği veya elinin altında bulunan kişileri örnekleme almasıdır. Bu, olasılığa dayalı olmayan **Kolayda (Convenience) Örnekleme** yöntemidir.

16. I. Veri toplama maliyetinin oldukça düşük olması
II. Verilerin elde edilme süresinin kısa olması
III. Yetenekli araştırmacılar bulma güçlüğünü ortadan kaldırması
IV. Veri elde etmek için daha çok emek harcanması
Yukarıdakilerden hangisi veya hangileri ikincil verinin avantajları arasında yer alır?

A) I-II-III
B) I-III-IV
C) I-II
D) Yalnız II
E) I-III

Cevap : A) I-II-III

Açıklama : İkincil verinin (Secondary Data) avantajları: **I. Maliyetin düşük olması**, **II. Elde edilme süresinin kısa olması** ve **III. Veriyi toplayan araştırmacının yeteneğine bağlı olmaması**dır. **IV. Emek harcanması** ise birincil verinin özelliğidir.

17. Aşağıdakilerden hangisi yeni bir olay hakkında uygun kişiler, davranışlar ve durumların gözlenerek birincil verilerin elde edilmesi anlamına gelir?

A) Odak grup
B) Gözlem
C) Deney
D) Yansıtma teknikleri
E) Anket

Cevap : B) Gözlem

Açıklama : **Gözlem (Observation)**, olayların veya davranışların gerçekleştiği anda uygun kişiler, davranışlar ve durumlar hakkında birincil verilerin elde edilmesi anlamına gelir.

18. Nedensel araştırmalarda ……….. (çoğu zaman X olarak ifade edilir) kendisindeki değişimler ile ………..’i (çoğu zaman Y olarak ifade edilir) etkileyen, Y’deki değişime neden olan değişkendir.
Yukarıdaki boşluklara uygun olan seçenek aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir?

A) bağımsız değişken – bağımlı değişken
B) bağımsız değişken – aracı değişken
C) teori-hipotez
D) hipotez varsayım
E) aracı değişken – bağımlı değişken

Cevap : A) bağımsız değişken – bağımlı değişken

Açıklama : Nedensel (Causal) araştırmalarda **Bağımsız Değişken (X)**, bağımlı değişkeni etkileyen, ona neden olan değişkendir. **Bağımlı Değişken (Y)** ise bağımsız değişkenden etkilenen sonuç değişkenidir.

19. I. Akademik ve mesleki literatür
II. Tezler, projeler, monografiler
III. Kişisel görüşler ve yargılar
IV. Gazete veya televizyonların ortaya koyduğu problem veya uygulamalar
Yukarıdakilerden hangisi veya hangileri bir araştırmaya başlarken araştırma konusunu belirlemek için faydalanılan kaynaklar arasında yer alır?

A) Yalnız I
B) I ve III
C) I ve II
D) I ve IV
E) I-II ve IV

Cevap : E) I-II ve IV

Açıklama : Araştırma konusu belirlerken faydalanılan önemli ve güvenilir kaynaklar arasında **Akademik ve mesleki literatür (I)**, **Tezler, projeler, monografiler (II)** ve **Gazete/televizyon uygulamaları (IV)** yer alır. **Kişisel görüş ve yargılar (III)** ise bilimsel bir araştırmanın başlangıç konusu için güvenilir bir kaynak kabul edilmez.

20. Aşağıdakilerden hangisi, araştırmanın sonunda ortaya konulan bulgularla yapılmak istenendir?

A) Araştırmanın içeriği
B) Araştırmanın kapsamı
C) Araştırmanın amacı
D) Araştırmanın konusu
E) Araştırmanın problemi

Cevap : C) Araştırmanın amacı

Açıklama : Araştırmanın en başta belirlenen **amacı**, çalışmanın sonunda ortaya konulan bulgularla ulaşılmak istenen nihai hedeftir. Bulgular, amacın gerçekleşip gerçekleşmediğini gösterir.