Bilimsel Araştırma Teknikleri 2023-2024 Vize Soruları (İşletme-İKY)

Giriş

“Bilimsel araştırma”, problemlere güvenilir çözümler aramak amacıyla planlı ve sistemli olarak verilerin toplanması, çözümlenmesi, yorumlanarak değerlendirilmesi ve rapor edilmesi sürecidir. Bu süreç, “bilim” adı verilen ve evrendeki olguları açıklayan sistemli bilgi topluluğunu oluşturur. Bilimsel araştırmanın temel özellikleri arasında tarafsızlık, kesinlik ve sonuçlarının “genelleme yapılabilmesi” yer alır. Bu makalede, bilimsel araştırma sürecinin aşamaları, araştırma tasarımları ve veri toplama yöntemleri incelenecektir.

Araştırma Sürecinin Aşamaları

Bilimsel araştırma, belirli bir akış içinde ilerler. Sürecin ilk ve en temel aşaması, “araştırma probleminin ve amaçlarının tanımlanmasıdır”. Araştırma problemi, araştırmacının cevap aradığı soru veya gidermek istediği güçlüktür. Bu aşamada, araştırmacının konunun “ilgi çekici” olmasının yanı sıra, konuyla ilgili “verilerin ulaşılabilir” olması ve araştırmacının “yöntem bilgisine” sahip olması gibi pratik faktörleri de dikkate alması gerekir.

Problemi tanımladıktan sonra, araştırmacı bir “literatür taraması” yapar. Elektronik ortamda bu tarama için arama motorları, indeksler ve dizinler kullanılır; “televizyon” ise bir literatür tarama aracı değildir. İyi bir literatür taraması, sadece bilinenleri değil, aynı zamanda “literatürdeki ihtilaflı ve üzerinde uzlaşılmayan alanları” da göstermelidir. Araştırma tasarımı aşamasında ise, araştırmaya yön veren “araştırma modeli” ve hipotezler oluşturulur. “Araştırma sonuçlarının yorumlanması” ise bu tasarım aşamasında değil, sürecin sonunda yer alır.

Araştırma Tasarımları: Keşfedici ve Sonuçlandırıcı

Araştırma tasarımları, araştırmanın amacına göre iki ana gruba ayrılır:

• Keşfedici Araştırma: Henüz ortaya çıkmamış veya hakkında az bilgi bulunan problemleri tanımlamaya yardımcı olur. Bulguları “kesin değildir”. Hipotezleri test etmek için kullanılmazlar; aksine hipotez oluşturmak için kullanılırlar.
• Sonuçlandırıcı Araştırma: Belirli araştırma problemlerinin çözümüne yardımcı olan ve bulguları “doğrulayıcı” olan araştırmalardır.

Veri Türleri: Birincil ve İkincil

Araştırmada kullanılan veriler, toplandığı kaynağa göre ikiye ayrılır:

• Birincil Veri: Araştırmacının amaçları doğrultusunda bizzat topladığı orijinal verilerdir. “Anket, deney ve gözlem” gibi araçlarla toplanır. Avantajları, güncel ve amaca uygun olmasıdır; dezavantajı ise maliyetinin yüksek olmasıdır.
• İkincil Veri: Başkaları tarafından “daha önceden kaynaklarda yer alan” bilgilerdir. Avantajları arasında “maliyetinin düşük” ve “elde edilme süresinin kısa” olması yer alır.

Araştırma Yöntemleri: Kantitatif ve Kalitatif

Kantitatif (Nicel) Araştırma: Gözlem ve ölçmelerin “tekrarlanabildiği” ve “objektif” olduğu, sayısal verilere dayanan araştırmalardır. İyi tasarlanmış kantitatif bir araştırma, güvenilir ve geçerli ölçüm araçları kullanır; “standart olmayan ve açık uçlu sorular” ise bu araştırma türüne uygun değildir.

Kalitatif (Nitel) Araştırma: Derinlemesine anlamaya odaklanır. “Odak grup”, bir grup katılımcıyla tartışma yaparak fikir elde etme yöntemidir. “Projektif (Yansıtma) Teknikler” ise, cevaplayıcıların doğrudan cevap vermeyecekleri düşünüldüğünde (örneğin kelime çağrışım, cümle tamamlama) kullanılan dolaylı yöntemlerdir. “Matematiksel tahminlemeler” bu tekniklerden biri değildir. Kalitatif araştırmanın sınırlılıklarından biri, araştırmacının yeteneğine bağlı olması ve küçük örnek hacimleri nedeniyle sonuçların genellenememesidir.

Örnekleme Yöntemleri

Evrenin tamamına ulaşılamadığında bir alt grup olan örneklem seçilir. Örnekleme yöntemleri temel olarak “tesadüfi (olasılıklı)” ve “tesadüfi olmayan (olasılıksız)” olarak ikiye ayrılır. Araştırmacının alışveriş merkezi gibi kolayca ulaşabildiği kişileri seçmesi “kolayda örneklemeye” bir örnektir. Tabakalı örnekleme ise, ana kütleyi alt gruplara ayırarak hassasiyeti artırmayı amaçlar; bu işlem için “tek bir değişken kullanma” zorunluluğu yoktur, birden fazla değişken de kullanılabilir.

1. Birincil ve ikincil verilere ilişkin aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) İkincil veriler, araştırmacının amaçları doğrultusunda ilgili ana kütle hakkında kişisel olarak topladığı orijinal verilerdir.
B) Birincil veriler, araştırmacının amaçlarına uygun olabilecek ve daha önceden kaynaklarda yer alan bilgilerdir.
C) Birincil veri toplama araçları olarak anket, deney ve gözlem sıkça kullanılır.
D) Birincil verilerin zaman, emek ve masraftan tasarruf sağlaması ve toplama kolaylığı gibi avantajları vardır.
E) İkincil veriler için, birincil verilerden farklı olarak veri kaynakları değil veri toplama yöntemleri söz konusudur.

Cevap : C) Birincil veri toplama araçları olarak anket, deney ve gözlem sıkça kullanılır.

Açıklama : **Birincil veriler**, mevcut araştırma problemine özel olarak, araştırmacının kendisi tarafından toplanan orijinal verilerdir. Anket, deney ve gözlem bu verileri toplamak için kullanılan yaygın araçlardır. (A ve B yanlıştır çünkü tanımları karıştırılmıştır; D yanlıştır çünkü masraflı olması bir dezavantajdır; E yanlıştır, her ikisi için de yöntem söz konusudur.)

2. Tabakalı örnekleme yöntemi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Tabakalı örneklemenin ana amacı, maliyeti artırmadan hassasiyeti yükseltmektir.
B) Tabakalara alınacak birimlerin mümkün olduğunca benzer özellikler göstermesi gerekmektedir.
C) Tabakalı örneklemenin uygulanabilmesi için ana kütlenin listesinin elde bulunması gerekmektedir.
D) Tabakalama için tek bir değişken kullanılmalıdır.
E) Tabakalar karşılıklı olarak ayrışımlı ve bütün seçenekleri kapsayıcı olmalıdır.

Cevap : D) Tabakalama için tek bir değişken kullanılmalıdır.

Açıklama : Tabakalı örneklemede, ana kütleyi alt gruplara (tabakalara) ayırmak için **birden fazla değişken** (örneğin hem yaş hem gelir) kullanılabilir. Bu nedenle tek bir değişken kullanılmalıdır ifadesi yanlıştır.

3. Aşağıdakilerden hangisi bilimsel araştırmanın ayırt edici ve karakteristik özelliklerinden biri değildir?

A) Yeterlilik
B) Amacının olması
C) Genelleme yapılamaması
D) Tarafsızlık
E) Kesin olması

Cevap : C) Genelleme yapılamaması

Açıklama : Bilimsel araştırmaların temel amaçlarından ve özelliklerinden biri, ulaşılan sonuçların belli bir güvenilirlikle ana kütleye **genelleme yapılabilmesi**dir (özellikle kantitatif araştırmalarda). Genelleme yapılamaması, ayırt edici bir özellik değildir.

4. Aşağıdakilerden hangisi elektronik ortamda literatür tarama sistemleri arasında yer almaz?

A) Arama motoru
B) İndeksler
C) Dizinler
D) Konu katalogları
E) Televizyon

Cevap : E) Televizyon

Açıklama : Literatür taraması, akademik bilgiye ulaşma sürecidir. Arama motorları, indeksler, dizinler ve konu katalogları bu süreçte kullanılan **elektronik veya kütüphane araçlarıdır**. **Televizyon** ise bir yayın organıdır, literatür tarama sistemi değildir.

5. Aşağıdakilerden hangisi problemlere güvenilir çözümler aramak amacıyla planlı ve sistemli olarak verilerin toplanması, çözümlenmesi, yorumlanarak değerlendirilmesi ve rapor edilmesi sürecidir?

A) İstatistik
B) Hipotez
C) Bilim
D) Deney
E) Bilimsel araştırma

Cevap : E) Bilimsel araştırma

Açıklama : Tanımı yapılan, **planlı ve sistemli** bir süreçle verilerin toplanıp analiz edilerek güvenilir çözümler üretilmesi, **Bilimsel Araştırma** sürecini tanımlar.

6. I. Araştırma ölçeğinin güvenirliği
II. Dış değişkenlerin kontrol altında tutulması
III. Yanılgılardan arınmış olma
IV. Standart olmayan ve açık uçlu sorular
İyi tasarlanmış kantitatif bir araştırma yukarıdaki özelliklerden hangisini/hangilerini içermemelidir?

A) Yalnız IV
B) I ve II
C) Yalnız I
D) Yalnız II
E) Yalnız III

Cevap : A) Yalnız IV

Açıklama : **Kantitatif (nicel) araştırmalar**, ölçümün ve istatistiksel analizin kesinliği için **standart ve yapılandırılmış** (kapalı uçlu) soruları tercih eder. **Standart olmayan ve açık uçlu sorular** (IV), kalitatif araştırmaların özelliğidir ve iyi tasarlanmış kantitatif bir araştırma bunu içermemelidir.

7. Belirli araştırma problemlerinin çözümüne yardımcı olan, yöneticinin durumun yönlerini seçmesine ve değerlendirmesine yardım eden bilgileri sağlayan araştırmaya ne ad verilir?

A) Sonuçlandırıcı araştırma
B) Sözel araştırma
C) Keşfedici araştırma
D) Objektif araştırma
E) Subjektif araştırma

Cevap : A) Sonuçlandırıcı araştırma

Açıklama : **Sonuçlandırıcı (Conclusive) araştırma**, belirli bir karar veya problemin çözümüne yardımcı olacak, seçilmiş yönleri değerlendirmeyi sağlayan kesin ve yönetime yönelik bilgileri sağlayan araştırma türüdür.

8. Aşağıdakilerden hangisi gözlem ve ölçmelerin tekrarlanabildiği ve objektif yapıldığı araştırmalardır?

A) Nedensel Araştırma
B) Kalitatif Araştırma
C) Kantitatif Araştırma
D) Nitel Araştırma
E) Deneyimsel Araştırma

Cevap : C) Kantitatif Araştırma

Açıklama : **Kantitatif (nicel) araştırmalar**, sayısal veriye dayanır, istatistiksel analiz yöntemlerini kullanır ve bu nedenle sonuçları **tekrarlanabilir** ve **objektif** (nesnel) olma iddiasındadır.

9. Aşağıdakilerden hangisi araştırma tasarımının adımları arasında yer almaz?

A) Araştırma sonuçlarının yorumlanması
B) Gereken bilgini tanımlanması
C) Kantitatif verinin toplanmasındaki incelemeler
D) Veri analiz planının geliştirilmesi
E) Kalitatif araştırma

Cevap : A) Araştırma sonuçlarının yorumlanması

Açıklama : Araştırma **tasarımı**, veriler toplanmadan ve analiz edilmeden önceki planlama aşamasıdır. **Araştırma sonuçlarının yorumlanması** ise **veri analiz** aşamasından sonra, **raporlama** sürecinde yer alır.

10. Bilimsel araştırma sürecinde, aşağıdaki aşamalardan hangisi diğerlerine göre daha önce gelmektedir?

A) Araştırma probleminin ve amaçlarının tanımlanması
B) Araştırma modelinin ve hipotezlerin belirlenmesi
C) Veri hazırlama ve analizi
D) Ana kütle ve örneklemin belirlenmesi
E) Araştırma yönteminin tasarımı

Cevap : A) Araştırma probleminin ve amaçlarının tanımlanması

Açıklama : Bilimsel araştırma sürecinin ilk ve en temel aşaması, **Araştırma probleminin ve amaçlarının tanımlanması**dır. Diğer aşamalar (hipotez belirleme, yöntem/tasarım seçimi, veri toplama) bu problemin tanımlanmasından sonra gelir.

11. Aşağıdakilerden hangisi anket yöntemlerini değerlendirme ölçütleri arasında yer almaz?

A) Hız
B) Verilerin analiz yöntemi
C) Görüşmeci hatası
D) Cevaplama oranı
E) Veri miktarı

Cevap : B) Verilerin analiz yöntemi

Açıklama : Anket yöntemlerini değerlendirme ölçütleri, yöntemin pratik yönlerine odaklanır (hız, maliyet, cevaplama oranı, hata türleri). **Verilerin analiz yöntemi** (örneğin regresyon, ANOVA) ise **istatistik** bilimine ait bir konudur, anketin kendisini değerlendiren bir ölçüt değildir.

12. Örnekleme yöntemleri,….. örnekleme yöntemleri ve …… örnekleme yöntemleri olarak ikiye ayrılmaktadır.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) rasgele – tesadüfi
B) tesadüfi – tesadüfi olmayan
C) sistematik – sistematik olmayan
D) kolayda – kolayda olmayan
E) kasıtlı – kasıtsız

Cevap : B) tesadüfi – tesadüfi olmayan

Açıklama : Örnekleme yöntemleri, temel olarak ikiye ayrılır: Ana kütleyi temsil etme şansı olan **Tesadüfi (Olasılıklı)** örnekleme yöntemleri ve temsil etme garantisi olmayan **Tesadüfi Olmayan (Olasılıksız)** örnekleme yöntemleri.

13. Araştırmacının amaçlarına uygun olan ve daha önceden kaynaklarda yer alan bilgilere ne ad verilmektedir?

A) Kantitatif veri
B) Tanımlayıcı veri
C) Kalitatif veri
D) İkincil veri
E) Birincil veri

Cevap : D) İkincil veri

Açıklama : Araştırmacının kendisi tarafından değil, **daha önceden** başkaları tarafından toplanmış ve **kaynaklarda yer alan** verilere **İkincil Veri (Secondary Data)** adı verilir.

14. Aşağıdakilerden hangisi araştırmaya ilişkin tüm değişkenlerin ve bu değişkenler arası etkileşimlerin ortaya konulduğu araştırmaya yön veren fikri belirten gösterimdir?

A) Araştırma problemi
B) Araştırma modeli
C) Araştırmanın yöntemi
D) Araştırma tasarımı
E) Araştırmanın hipotezi

Cevap : B) Araştırma modeli

Açıklama : Araştırmada incelenen **değişkenler** ve bu değişkenler arasındaki **etkileşimlerin** (ilişkilerin) görsel olarak veya şematik olarak ortaya konulduğu fikri yapıya **Araştırma Modeli** denir.

15. Aşağıda araştırma konusu belirlenirken dikkate alınması gereken noktalarla ilgili verilen ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Araştırmacının konuyu çalışabilmek için gereken yöntem bilgisi ve becerisinin yeterli olması gerekir.
B) Konu bilime katkı sunmalıdır.
C) Konu araştırılabilir ve yönetilebilir olmalıdır.
D) Konu ile ilgili veriler ulaşılabilir olmalıdır.
E) Konunun, araştırmacı için ilgi çekici olması gerekmez.

Cevap : E) Konunun, araştırmacı için ilgi çekici olması gerekmez.

Açıklama : Araştırmacının motivasyonu ve araştırmaya bağlılığı için, konunun araştırmacı için **ilgi çekici olması** önemlidir ve gereklidir. Bu nedenle “ilgi çekici olması gerekmez” ifadesi yanlıştır.

16. Aşağıdakilerden hangisi projektif araştırma tekniklerinden biri değildir?

A) Resimler ve kelimeler
B) Benzerlikler
C) Cümle tamamlama
D) Kelime çağrışım
E) Matematiksel tahminlemeler

Cevap : E) Matematiksel tahminlemeler

Açıklama : Projektif araştırma teknikleri; bireylerin duygu, düşünce ve tutumlarını doğrudan ifade edemedikleri durumlarda, resim, kelime, hikâye gibi dolaylı araçlar kullanılarak ortaya çıkarmayı amaçlar.
Bu teknikler arasında:
Kelime çağrışım,
Cümle tamamlama,
Resim yorumlama (tematik algı testleri) gibi yöntemler yer alır.
Matematiksel tahminlemeler ise nicel (sayısal) bir araştırma yöntemidir ve projektif teknik değildir.

17. Ortalıkta apaçık bulunmayan, henüz ortaya çıkmamış veya gelecekte ortaya çıkabilecek problemleri tanımlamaya yardımcı olan araştırma türü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kantitatif Araştırma
B) Tanımlayıcı Araştırma
C) Nedensel Araştırma
D) Keşfedici Araştırma
E) İçerik Araştırma

Cevap : D) Keşfedici Araştırma

Açıklama : **Keşfedici (Exploratory) araştırma**, hakkında yeterli bilgi olmayan veya henüz ortaya çıkmamış **problemleri tanımlamak**, hipotezler geliştirmek ve duruma dair fikir edinmek için kullanılır.

18. Anket yöntemlerinin en yüksek cevaplama oranına sahip olandan en düşük cevaplama oranına sahip olana doğru sıralama yapıldığında en doğru sıralama aşağıdaki seçeneklerden hangisinde verilmiştir?

A) Yüz-yüze > Posta > İnternet> Telefon
B) Telefon > Yüz-yüze > Posta > İnternet
C) İnternet> Yüz-yüze > Posta > Telefon
D) Yüz-yüze > Telefon > Posta > İnternet
E) Posta > İnternet > Yüz-yüze > Telefon

Cevap : D) Yüz-yüze > Telefon > Posta > İnternet

Açıklama : Anketlerde cevaplama oranları, kişisel etkileşimin yoğunluğuna göre değişir. En yüksek kişisel temas (**Yüz-yüze**) en yüksek, en düşük kişisel temas (**İnternet**) ise en düşük cevaplama oranını verir.

19. Aşağıdakilerden hangisi araştırmacının cevap aradığı soru, giderilmesi istenen güçlüktür?

A) Araştırmanın içeriği
B) Araştırmanın kapsamı
C) Araştırmanın problemi
D) Araştırmanın amacı
E) Araştırmanın konusu

Cevap : C) Araştırmanın problemi

Açıklama : Araştırmanın problemi, araştırmacının cevap aradığı soru ya da çözmek istediği güçlük olarak tanımlanır.
Yani araştırmanın çıkış noktasıdır ve tüm sürecin yönünü belirler.
Diğer seçenekler:
-Araştırmanın konusu: Genel alanı belirtir.
-Araştırmanın amacı: Neden yapıldığını açıklar.
-Araştırmanın kapsamı: Sınırlarını belirler.
-Araştırmanın içeriği: Konu içinde hangi unsurların ele alınacağını gösterir.
Dolayısıyla doğru yanıt C) Araştırmanın problemi’dir.

20. Aşağıdakilerden hangisi kalitatif araştırmanın sınırlılıklarından biri değildir?

A) Kalitatif araştırmanın kullanılabilirliği araştırmacının ve moderatörün yeteneği ile yakından ilişkili olması
B) Değişkenlerin kesin sınırları ile saptanabilmesi ve aralarındaki ilişkilerin ölçülebilir olması
C) Kalitatif bir araştırmanın küçük örnek hacimlerine uygulanabilmesi
D) Kalitatif çalışmaların, araştırmanın hedef anakütlesini temsil eden örnekleri çoğu zaman sağlayamaması
E) Kalitatif araştırmanın küçük farkları kantitatif araştırmadaki gibi kolaylıkla ayıramaması

Cevap : B) Değişkenlerin kesin sınırları ile saptanabilmesi ve aralarındaki ilişkilerin ölçülebilir olması

Açıklama : **Değişkenlerin kesin sınırlarla saptanabilmesi ve ölçülebilir olması**, **kantitatif** araştırmanın (nicel) bir özelliğidir. Kalitatif araştırmanın amacı ölçüm değil, derinlemesine anlamadır ve değişkenleri kesin sınırlarla saptama iddiasında değildir. Bu nedenle B şıkkı, kalitatif araştırmanın sınırlılığı değil, kantitatif araştırmanın özelliğidir.