Avrasya Jeopolitiği 2023-2024 Vize Soruları

Jeopolitiğin Temel Kavramları ve Teorileri

Jeopolitika, coğrafyanın sabit ve değişken verilerinden hareketle bir ülkenin küresel ve bölgesel güç merkezlerine göre konumunu inceler. Sadece fiziki sınırları ifade etmez, bu sınırların stratejik anlamını çözümler. Bu düşüncenin kökleri eski düşünürlere kadar gider. Örneğin, Müslüman düşünür İbn Haldun, coğrafya ve iklimin toplumlar üzerindeki belirleyici etkilerini ünlü eseri Mukaddime’de dile getirmiştir .

Modern jeopolitikte ise deniz ve kara hakimiyet teorileri öne çıkar:

• Deniz Hakimiyeti: Amerikalı amiral A.T. Mahan, “Deniz Gücünün Tarih Üzerine Etkisi” adlı eseriyle deniz gücünün önemini vurgulamıştır .
• Kara Hakimiyeti (Kenar Kuşak): Spykman, Mackinder’in “Kalpgâh” teorisine karşı “Kenar Kuşak (Rimland)” teorisini geliştirmiştir . Spykman’a göre “Kenar kuşağı kim yönetirse Avrasya’yı yönetir” ; bu görüş Mackinder’in bir devamı değil, ona bir revizyon ve eleştiridir.

Uluslararası sistemin sınıflandırılması da jeopolitiğin bir parçasıdır. Kalevi J. Holsti, uluslararası sistemi; hiyerarşik sistem, güç dengesi sistemi, gevşek ve sıkı iki kutuplu sistemler ve çok kutuplu sistem olarak 5’li bir sınıflandırmaya tabi tutmuştur .

Türk Boğazları Rejimi ve Karadeniz Jeopolitiği

Hukuki bir terim olarak “Türk Boğazları” ifadesi ilk kez Frederic Martens tarafından kullanılmıştır . Boğazların ahdi (antlaşmalara dayalı) düzeni tarih boyunca birçok belgeye konu olmuştur. Bu belgeler arasında 1774 Küçük Kaynarca, 1809 Kale-i Sultaniye, 1841 Londra ve 1856 Paris Antlaşmaları yer alır . Boğazlar rejimini düzenleyen ilk uluslararası belge ise 1841 Londra Sözleşmesi’dir .

Günümüzdeki rejim ise 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile belirlenmiştir. Bu sözleşmeye göre:

• Karadeniz’e kıyısı olmayan (sahildar olmayan) devletlerin savaş gemileri, barış zamanında Karadeniz’de en fazla 21 gün kalabilir .
• Sözleşmeyi imzalayan devletler arasında İngiltere, Romanya ve Yugoslavya bulunurken , ABD konferansa katılsa da sözleşmeyi imzalamamıştır.

Soğuk Savaş sonrası Karadeniz bölgesinde jeopolitik yeniden şekillenmiştir. Ukrayna, sistemde yer edinme ve yönünü belirleme (Batı-Rusya) sorunları nedeniyle kapsamlı bir Karadeniz politikası geliştirememiştir . Gürcistan ise politikasını yeni işbirliği ağları kurma ve bölgesel işbirliğinin parçası olma üzerine kurmuştur . Bölgesel örgütlenmelerden GUAM (daha sonra GUUAM) ise Gürcistan, Ukrayna, Azerbaycan, Moldova ve bir dönem Özbekistan’dan oluşmuş , Yunanistan bu örgüte hiç üye olmamıştır.

Bölge, büyük güçler tarafından stratejik olarak adlandırılmaktadır. ABD, Karadeniz’i Hazar ve Kafkasya ile birlikte ele alarak “Büyük Karadeniz Bölgesi” olarak adlandırırken; NATO, bölgeyi doğu kanadının bir parçası olarak “Baltık-Karadeniz Güvenlik Alanı” şeklinde tanımlamaktadır.

Doğu Akdeniz Jeopolitiği ve Kıbrıs Sorunu

Doğu Akdeniz’in uluslararası hukuktaki statüsü, birden fazla devleti çevrelemesi ve dar bir geçitle okyanusa bağlanması nedeniyle “Yarım kapalı deniz” statüsüdür . Bölgedeki temel uyuşmazlıklardan biri deniz yetki alanlarıdır. Türkiye-Yunanistan-Libya hattındaki uyuşmazlığın temel kaynağı, Yunanistan’ın bölgedeki adaların (Meis, Girit vb.) ana kara gibi tam MEB hakkına sahip olduğunu iddia etmesidir .

Bölge jeopolitiğinin merkezinde Kıbrıs Adası yer alır. Ada, tarih boyunca Persler ve Makedonyalılar gibi birçok medeniyetin hakimiyetinde kalmıştır .

• Osmanlı Devleti’nin 1. Dünya Savaşı’na girmesi üzerine, İngiltere 1914 yılında adayı tek taraflı bir kararla ilhak etmiştir.
• Kıbrıs Cumhuriyeti 1960’ta kurulmuş, ancak yaşanan süreç sonunda 1974’te adaya müdahale edilmiştir.
• Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) ise 15 Kasım 1983 tarihinde kurulmuştur .

1. “Türk Boğazları” terimi ilk defa kim tarafından kullanılmıştır?

A) Petrus Gyllius

B) Frederic Martens

C) Mackinder

D) Spykman

E) Renee Pinon

Cevap : B) Frederic Martens

Açıklama : “Türk Boğazları” (Straits Turcs) terimi, hukuki bir terim olarak ilk kez 19. yüzyıl hukukçularından Frederic Martens tarafından kullanılmıştır.

2. Montrö Sözleşmesine göre Karadeniz’e kıyısı olmayan devletlerin savaş gemileri amacı ne olursa olsun en fazla kaç gün Karadenizde kalabilir?

A) 21

B) 30

C) 60

D) 7

E) 14

Cevap : A) 21

Açıklama : Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin 18. Maddesine göre, Karadeniz’e kıyısı olmayan devletlerin (sahildar olmayan) savaş gemileri, barış zamanında Karadeniz’de en fazla 21 (yirmi bir) gün kalabilirler.

3. Soğuk savaş sonrası uluslararası sistemde yer edinme, yönünü belirleme gibi sorunlar yüzünden kapsamlı bir Karadeniz Bölgesi politikası geliştirememiş ülke aşağıdakilerden hangisidir?

A) Gürcistan

B) Ukrayna

C) Romanya

D) Bulgaristan

E) Rusya Federasyonu

Cevap : B) Ukrayna

Açıklama : Soğuk Savaş sonrası bağımsızlığını kazanan Ukrayna, hem iç siyasi istikrarsızlıklar hem de Rusya Federasyonu ile yaşadığı sorunlar (Kırım, Donbas) nedeniyle yönünü (Batı-Rusya) belirlemekte zorlanmış ve kapsamlı, tutarlı bir Karadeniz politikası geliştirmekte zorluk yaşamıştır.

4. Türkiye-Yunanistan-Libya hattı üzerinde Münhasır Ekonomik Bölgenin sınırlandırması konusunda uyuşmazlığın temel kaynağı aşağıdakilerden hangisidir?

A) FIR hattı sorunu

B) Bölgedeki adalar

C) Fransa

D) Kıbrıs Sorunu

E) Kıta sahanlığı sorunu

Cevap : B) Bölgedeki adalar

Açıklama : Uyuşmazlığın temel kaynağı, Yunanistan’ın Girit, Kaşot, Kerpe, Rodos ve Meis gibi bölgedeki adaların da ana kara gibi tam MEB ve kıta sahanlığına sahip olduğunu iddia etmesidir. Türkiye ise bu adaların coğrafi konumları nedeniyle (Türkiye’nin ana karasına çok yakın olmaları) deniz yetki alanlarını orantısızca kısıtladığını savunmaktadır.

5. Coğrafya ve iklimin her alanda belirleyici olduğunu ifade eden Müslüman düşünür İbn Haldun’un bu görüşlerini dile getirdiği meşhur eserinin adı nedir?

A) Siyasetname

B) Mukaddime

C) Mesnevi

D) Seyyahatname

E) Kutadgu Bilig

Cevap : B) Mukaddime

Açıklama : İbn Haldun, “coğrafya kaderdir” anlayışının ilk temsilcilerinden biri olarak, coğrafi ve iklimsel koşulların toplumların karakteri, ekonomisi ve siyaseti (kaderi) üzerindeki belirleyici etkilerini “Kitabü’l-İber” adlı eserinin giriş bölümü olan Mukaddime’de detaylıca açıklamıştır.

6. “Türk Boğazlarından geçiş tarih boyunca antlaşmalarla düzenlendiğinden ahdi bir düzene tabidir.” Buna göre Türk Boğazları ile ilgili imzalanan antlaşmalardan hangisinin tarihi yanlış verilmiştir?

A) 1872-Londra Antlaşması

B) 1774-Küçük Kaynarca Antlaşması

C) 1841-Londra Boğazlar Antlaşması

D) 1809-Kale-i Sultaniye Antlaşması

E) 1856-Paris Antlaşması

Cevap : A) 1872-Londra Antlaşması

Açıklama : Boğazlar rejimiyle ilgili önemli bir 1872 Londra Antlaşması bulunmamaktadır. Boğazlar rejimiyle ilgili Londra Antlaşması 1841 ve 1871 tarihlerindedir. Diğer şıklar (Küçük Kaynarca 1774 , Kale-i Sultaniye 1809, Londra Boğazlar 1841, Paris 1856) Boğazlar tarihiyle ilgili doğru tarihlerdir.

7. Karadeniz Bölge Politikasını “bölge ülkeleri ile yeni işbirliği ağı kurmanın yanı sıra yeni oluşumlar vasıtasıyla nitelikli bir bölgesel işbirliğinin bir parçası olmaya çalışmak şeklinde tanımlayan ülke aşağıdakilerden hangisidir?

A) Moldova

B) Bulgaristan

C) Ukrayna

D) Romanya

E) Gürcistan

Cevap : E) Gürcistan

Açıklama : Bu tanım, özellikle Soğuk Savaş sonrası Rusya’dan bağımsızlaşmaya ve Batı kurumlarıyla (NATO, AB) bütünleşmeye çalışan, bu amaçla KEİ, GUAM gibi bölgesel işbirliği ağlarını aktif olarak kullanmayı hedefleyen Gürcistan’ın dış politika stratejisini yansıtmaktadır.

8. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) ne zaman kurulmuştur?

A) 1984

B) 1982

C) 1985

D) 1983

E) 1981

Cevap : D) 1983

Açıklama : Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC), 1974 Kıbrıs Barış Harekatı’nın ardından kurulan Kıbrıs Türk Federe Devleti’nden sonra, 15 Kasım 1983 tarihinde bağımsızlığını ilan ederek kurulmuştur.

9. Aşağıdakilerden hangisi Türk Boğazlarından geçiş rejimini düzenleyen ilk uluslararası belgedir?

A) 1815 Viyana Antlaşması

B) 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi

C) 1913 İstanbul Antlaşması

D) 1923 Lozan Boğazlar Sözleşmesi

E) 1841 Londra Sözleşmesi

Cevap : E) 1841 Londra Sözleşmesi

Açıklama : Boğazlar konusu, 1833 Hünkar İskelesi Antlaşması ile bir sorun haline gelmiş ve ilk kez çok taraflı, uluslararası bir belge ile “Boğazların kapalılığı” ilkesine bağlandığı antlaşma 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi olmuştur. Bu, Boğazlar rejimini düzenleyen ilk uluslararası belgedir.

10. Aşağıdakilerden hangisi Montrö Boğazlar Sözleşmesi’ni imzalayan devletlerden biri değildir?

A) Romanya

B) Avustralya

C) İngiltere

D) Yugoslavya

E) ABD

Cevap : E) ABD

Açıklama : 1936 tarihli Montrö Boğazlar Sözleşmesi’ni imzalayan (akit) devletler arasında Türkiye, İngiltere, Fransa, SSCB, Japonya, Romanya, Bulgaristan, Yunanistan ve Yugoslavya bulunmaktadır (Avustralya da İngiltere ile birlikte imzalamıştır). ABD (Amerika Birleşik Devletleri), konferansa katılmış ancak sözleşmeyi imzalamamıştır.

11. Kenar kuşak teorisi ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Jeopolitik düşünce içinde Spykman öncelikle Mackinder’in Kalpgâh kavramına karşı Avrasya’nın özellikle batı Avrupa ve güneydoğu Asya’nın kenar kuşağını vurgulamasıyla anılmaktadır.

B) Spykman’a göre bir ülkenin dış politikası sadece coğrafya ile tanımlanamaz. Devletlerin politik durumlarını belirleyen faktörler çeşitlidir.

C) Coğrafya saptayıcı değil durumu belirleyen bir faktör olarak tanımlanmaktadır.

D) Spykman’ın dünyanın siyasi kartografyası Mackinder’in görüşlerinin bir devamıydı.

E) Spykman’a göre Kenar kuşağı kim yönetirse Avrasya’yı yönetir Avrasya’yı kim yönetirse dünyanın kaderini kontrol eder.

Cevap : D) Spykman’ın dünyanın siyasi kartografyası Mackinder’in görüşlerinin bir devamıydı.

Açıklama : Bu ifade yanlıştır. Spykman, Mackinder’in “Kalpgâh (Heartland)” teorisine (A şıkkında belirtildiği gibi) karşı çıkmış ve odağı “Kenar Kuşak (Rimland)” olarak değiştirmiştir. Spykman’ın ünlü sözü (E şıkkı) Mackinder’in “Kalpgâh’ı yöneten…” sözüne bir antitezdir. Dolayısıyla Spykman’ın görüşleri, Mackinder’in bir devamı değil, ona bir eleştiri ve revizyondur.

12. Aşağıdaki ülkelerden hangisi GU(U)AM Örgütüne hiç üye olmamıştır?

A) Ukrayna

B) Özbekistan

C) Gürcistan

D) Yunanistan

E) Azerbaycan

Cevap : D) Yunanistan

Açıklama : GUAM Örgütü, Rusya’nın etkisini dengelemek isteyen dört kurucu üye olan Gürcistan, Ukrayna, Azerbaycan ve Moldova tarafından kurulmuştur. Özbekistan 1999’da örgüte katılmış (GUUAM adını almıştır) ancak 2005’te ayrılmıştır. Yunanistan bu örgütün hiçbir zaman üyesi olmamıştır.

13. Karadeniz Bölgesi, NATO’nun Karadeniz’e yönelik oluşturduğu strateji çerçevesinde nasıl adlandırılmaktadır?

A) Karadeniz-Akdeniz Bölgesi

B) Karadeniz-Hazar Havzası

C) Geniş Karadeniz Bölgesi

D) Tuna-Karadeniz Bölgesi

E) Baltık-Karadeniz Güvenlik Alanı

Cevap : E) Baltık-Karadeniz Güvenlik Alanı

Açıklama : NATO, özellikle Rusya’nın çevreleme politikası ve doğu kanadını güçlendirme stratejisi kapsamında, Karadeniz’i tek başına değil, kuzeydeki Baltık bölgesiyle birlikte tek bir stratejik bütün olarak ele almaktadır. Bu nedenle Baltık-Karadeniz Güvenlik Alanı (veya Ekseni) ifadesi kullanılmaktadır.

14. Uluslararası Sistemi; Hiyerarşik sistem, güç dengesi sistemi, gevşek iki kutuplu sistem, sıkı iki kutuplu sistem, çok kutuplu sistem olarak 5 farklı alt başlığa ayırarak tanımlayan kişi kimdir?

A) Mc.Celland

B) Morton Kaplan

C) Kalevi J.Holsti

D) Huntington

E) A.T.Mahan

Cevap : C) Kalevi J.Holsti

Açıklama : Uluslararası sistemleri bu şekilde (Güç Dengesi, Gevşek İki Kutuplu, Sıkı İki Kutuplu, Çok Kutuplu, Hiyerarşik vb.) sınıflandıran Uluslararası İlişkiler teorisyeni Kalevi J. Holsti’dir. (Morton Kaplan da benzer bir 6’lı sistem sınıflandırması yapmıştır ancak sorudaki 5’li sınıflandırma Holsti’ye atfedilmektedir.)

15. Doğu Akdeniz’de Kıbrıs Adası ile ilgili olarak aşağıda verilenlerden hangisi doğrudur?

A) İngiltere 1914 yılında tek taraflı bir karar ile adayı ilhak etmiştir.

B) Kıbrıs adası 5 asırdan fazla bir süre Osmanlı hâkimiyetinde kalmıştır.

C) Kıbrıs Cumhuriyeti 1974 yılında kurulmuştur.

D) Kıbrıs Cumhuriyeti 2007 yılında AB’ye tam üye olmuştur.

E) Türkiye Kıbrıs adasındaki İngiliz hâkimiyetini Berlin antlaşması ile tanımıştır.

Cevap : A) İngiltere 1914 yılında tek taraflı bir karar ile adayı ilhak etmiştir.

Açıklama : B yanlıştır (Osmanlı’da yaklaşık 3 asır kalmıştır). C yanlıştır (Kıbrıs Cum. 1960’ta kurulmuştur). D yanlıştır (AB’ye 2004’te üye olmuştur). E yanlıştır (İngiliz hakimiyeti Lozan-1923 ile tanınmıştır). A şıkkı doğrudur; Osmanlı Devleti’nin 1. Dünya Savaşı’na girmesi üzerine İngiltere, 1878’den beri kiralık olarak yönettiği adayı 1914’te tek taraflı bir kararla ilhak etmiştir.

16. Doğu Akdeniz’in statüsü uluslararası hukuka göre aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bitişik deniz

B) Kapalı deniz

C) Yarım kapalı deniz

D) Açık deniz

E) İç deniz

Cevap : C) Yarım kapalı deniz

Açıklama : BM Deniz Hukuku Sözleşmesi’ne göre Doğu Akdeniz (ve Akdeniz’in tamamı), iki veya daha fazla devletin çevrelediği ve başka bir denize (Okyanusa) dar bir geçitle (Cebelitarık) bağlanan bir deniz olması nedeniyle hukuki statü olarak “Yarım kapalı deniz” (Semi-enclosed sea) statüsündedir.

17. Karadeniz Bölgesi ABD’nin Karadeniz’e yönelik oluşturduğu strateji çerçevesinde nasıl adlandırılmaktadır?

A) Büyük Karadeniz Bölgesi

B) Tuna-Karadeniz Bölgesi

C) Karadeniz-Akdeniz Bölgesi

D) Karadeniz-Hazar Havzası

E) Baltık-Karadeniz Güvenlik Alan

Cevap : A) Büyük Karadeniz Bölgesi

Açıklama : ABD, Karadeniz stratejisini oluştururken sadece denize kıyısı olan ülkeleri değil, aynı zamanda Hazar ve Güney Kafkasya’daki enerji ve güvenlik dinamiklerini de içeren daha geniş bir coğrafyayı tanımlamak için “Büyük Karadeniz Bölgesi” (Wider Black Sea Region) terimini kullanmaktadır.

18. Tarih boyunca aşağıdaki medeniyetlerden hangisi Kıbrıs Adasında hakimiyet kurmamıştır?

A) Romalılar

B) Asurlular

C) Hititler

D) Makedonyalılar

E) Persler

Cevap : C) Hititler

Açıklama :

19. “Deniz Gücünün Tarih Üzerine Etkisi” isimli eser kime aittir?

A) Huntington

B) D.H. Mahan

C) A.T.Mahan

D) J. S. Corbett

E) Mc.Celland

Cevap : C) A.T.Mahan

Açıklama : “Deniz Hakimiyet Teorisi”nin kurucusu olan Amerikalı amiral Alfred Thayer Mahan (A.T. Mahan), bu görüşlerini açıkladığı “Deniz Gücünün Tarih Üzerine Etkisi” (The Influence of Sea Power Upon History) adlı klasik eseriyle tanınır.

20. Jeopolitika ile ilgili olarak aşağıda verilenlerden hangisi yanlıştır?

A) Jeopolitika, coğrafya hakkındaki sabit ve değişken verilerden hareket eder.

B) Jeopolitika, siyasi coğrafyalara yönelik bilimsel çalışmaları şekillendirir.

C) Jeopolitika, bir ülkenin küresel güç merkezlerine göre coğrafi konumunu ifade eder.

D) Jeopolitika, fiziki olarak bir ülkenin sınırlarını ifade etmektedir.

E) Jeopolitika, bir ülkenin bölgesel güç merkezlerine göre coğrafi konumunu ifade eder.

Cevap : D) Jeopolitika, fiziki olarak bir ülkenin sınırlarını ifade etmektedir.

Açıklama : Jeopolitika, coğrafyanın (sabit) ve siyasetin (değişken) bir ülkenin küresel/bölgesel konumuna ve dış politikasına etkisidir. Sadece “fiziki olarak bir ülkenin sınırlarını ifade etmez”; bu, siyasi coğrafyanın daha dar bir tanımıdır. Jeopolitika, o sınırların anlamını ve stratejik değerini inceler. Bu nedenle D şıkkı yanlıştır.