Çalışma Psikolojisi 2024-2025 Final Soruları

Giriş

Çalışma psikolojisi, bireyin çalışma ortamındaki davranışlarını, tutumlarını ve psikolojik durumunu inceleyen bir bilim dalıdır. Temel amacı, bireyin daha iyi ve olumlu bir çalışma yaşamına sahip olması için uğraş vermek ve motivasyon gibi konuları anlamaktır. Bu disiplin, Sanayi Devrimi sonrası ortaya çıkan “büyük ölçekli örgütlerin” yaygınlaşmasıyla temellenmiştir. Bu makalede, çalışma psikolojisinin temelini oluşturan bireysel farklılıklar, motivasyon teorileri ve modern çalışma yaşamının getirdiği sorunlar incelenecektir.

Bireysel Farklılıklar: Kişilik, Zekâ ve İlgi

Çalışma psikolojisi, bireyler arasındaki farklılıkların iş davranışlarını nasıl etkilediğini araştırır.

• Kişilik ve Kültür: Kişilik, bireyin tutarlı davranış kalıplarıdır. Kültürel yapı, bu kişiliği şekillendirir. Örneğin, Samoa adalarında yapılan araştırmalar, sanayileşmiş toplumların aksine ergenlik sorunlarının azlığını “kültürel yapıya” bağlamıştır.
• Zekâ: Howard Gardner’ın “Çoklu Zekâ Kuramı”, zekânın farklı boyutlarda olabileceğini savunur. Bu kurama göre, varoluşsal sorgulamalar yapan felsefeciler “içsel zekâ” türüne örnek olarak verilir.
• İlgi: Bireyin meslek seçimini etkiler. Kişinin belirli bir konuya olan ilgisinin hazırlanmış soru listeleriyle tespit edilmesine “envanterle ölçülen ilgiler” denir.
• Statü: Bireyin toplumdaki konumudur. Babanın mesleğini sürdürme geleneği, bireyin çabasına bağlı olmayan “pasif” (atfedilmiş) bir statü örneğidir. “Eğitim alma” ise, gelecekte daha iyi bir konuma gelmek için yapılan bir “statü yatırımı” olarak görülebilir.

Motivasyon, Güdü ve Davranış

Motivasyon, bireyi harekete geçiren güçtür. “İhtiyaç” bir eksiklik durumu iken, “güdüleyici” kişiyi harekete geçmeye zorlayan mekanizmadır. “Başarı” gibi güdüler, doğuştan gelen temel güdülerin aksine, sonradan “öğrenilmiş güdüler” kategorisindedir. Davranışsal yaklaşım, öğrenme süreçlerini “uyarıcı ve tepkilere” odaklanarak laboratuvar ortamında inceler.

F. W. Taylor gibi Bilimsel Yönetim kurucuları, işçilerin verimliliğini artırmak için “parça başı ücret” sistemini geliştirmiştir.

Modern Çalışma Yaşamı: Stres ve Çatışma

Modern çalışma hayatı, bireyler üzerinde çeşitli psikolojik baskılar yaratmaktadır.

• İş-Özel Yaşam Çatışması: İşten kaynaklanan (çalışma saati, rol çatışması vb.) veya yaşamdan kaynaklanan (örn: “eşin çalışması”) baskıların birbiriyle çatışmasıdır.
• İşkoliklik: İşe aşırı bağlanma durumudur. “İş dışında da işi düşünmek” bu durumun davranışsal bir özelliğidir.
• Tükenmişlik Sendromu: Kronik iş stresinin bir sonucudur. İlk aşaması olan “hiperaktivite” (balayı) döneminde henüz bir sorun algılanmaz; çaresizlik ve bitkinlik ise ileri aşamalardır.
• Duygusal Emek: Özellikle “müşteri ile ilişki kurulan” işlerde, çalışanın kendi duygularını bastırarak kurumun beklediği duyguları sergilemesidir. Bir doktorun “tamamen kendi isteğinin bir sonucu olarak” (rol gereği değil) hastasının iyileşmesine sevinmesi ise “duygusal emek” değil, “duygusal çalışma”dır.

Algı, Tutum ve Kültürleşme

Algı ve Duyum: “Duyum”, duyu organlarının ham veriyi almasıyken; “algı”, bu verinin beyinde işlenip anlamlandırılmasıdır ve bu iki kavram sıkça karıştırılır.

Tutum: G. Allport’un tanımına göre tutum, bireyin nesnelere karşı belirli bir şekilde tepki vermeye hazır olma halidir.

Kültürleşme: Farklı kültürlerin etkileşimidir. Azınlık kültürlerinin (B, C) baskın kültür (A) içinde eriyip kaybolması “A+B+C = A” formülüyle gösterilir ve bu süreç “Asimilasyon” olarak adlandırılır.

Kuşaklar ve Sosyal Roller

Çalışma psikolojisi, farklı kuşakların iş yaşamındaki beklentilerini de inceler. Genel kabule göre 1965-1980 arası doğanlar X kuşağıdır; dolayısıyla 1973 yılında doğan bir kişi kesinlikle “X kuşağı” üyesidir. Bireylerin toplum içindeki davranışları ise sosyal rollerle belirlenir. Bir babanın çocuğuna sevgi göstermesinin beklenmesi, bu rolün “duygusallık” boyutunu (Parsons’a göre) ifade eder.

1. Kişinin belirli bir konuya olan ilgisinin o konuda hazırlanmış sorularla tespit edilmesi durumunda tespit edilen bu tür ilgilere ne isim verilmektedir?

A) Keşfedilen ilgiler

B) Gözlenen ilgiler

C) Testlerle ölçülen ilgiler

D) İfade edilen ilgiler

E) Envanterle ölçülen ilgiler

Cevap : E) Envanterle ölçülen ilgiler

Açıklama : İlgiler; kişinin kendisinin ifade ettiği (D), başkalarının gözlemlediği (B) veya standartlaştırılmış araçlarla ölçülen olarak ayrılır. Belirli bir konuda hazırlanmış sorular listesi (Kuder, Strong vb.) kullanılarak yapılan ölçümlere “Envanterle ölçülen ilgiler” denir .

2. Kişiyi harekete geçmeye zorlayan mekanizmaya ne ad verilmektedir?

A) Güdü

B) Davranış

C) Güdüleyici

D) İhtiyaç

E) Motivasyon

Cevap : C) Güdüleyici

Açıklama :

3. “A+B+C=A” olarak formüle edilen kültürleşme biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kültürel çoğulculuk

B) Uydurma

C) Karışım

D) Asimilasyon

E) Uyarlanmış çoğulkuluk

Cevap : D) Asimilasyon

Açıklama : Bu formül, azınlıkta olan B ve C kültürlerinin, baskın olan A kültürü içinde erimesini ve zamanla A kültürüne dönüşmesini ifade eder. Bu süreç “Asimilasyon” (Benzeşme) olarak adlandırılır. (Kültürel çoğulculuk A+B+C=A+B+C, Karışım ise A+B+C=D olurdu) .

4. Tamamen kendi isteğinin bir sonucu olarak hastasının iyileşmesine sevindiğini belli eden bir doktor, çalışma yaşamına ilişkin aşağıdaki duygu türlerinden hangisini kullanmaktadır?

A) Duygusal emek

B) İşe ilişkin duygular

C) Duygu ile çalışma

D) Çalıştığı zamandaki duygular

E) Duygusal çalışma

Cevap : E) Duygusal çalışma

Açıklama :

5. I. İşe gereğinden fazla bağlanma
II. Çalışmaya şartlanmışlık
III. İş dışında da işi düşünmek
Yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri işkolikliğin nedenlerinden olan davranışsal eğilimin özelliğidir?

A) I ve III

B) I ve II

C) Yalnız III

D) Yalnız I

E) Yalnız II

Cevap : C) Yalnız III

Açıklama :

6. Araştırma metodu olarak öğrenme süreçlerinin uyarıcı ve tepkilere odaklanılarak laboratuvar ve gerçek dünya ortamlarında çalışılmasını esas alan Psikoloji yaklaşımı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bilişsel yaklaşım

B) Psikodinamik yaklaşım

C) Sosyokültürel yaklaşım

D) İnsancıl yaklaşım

E) Davranışsal yaklaşım

Cevap : E) Davranışsal yaklaşım

Açıklama : Psikolojide sadece gözlemlenebilir davranışları ele alan; öğrenmeyi, çevresel “uyarıcılar” (stimulus) ile bu uyarıcılara verilen “tepkilere” (response) odaklanarak açıklayan yaklaşım Davranışsal yaklaşımdır (Behaviorism).

7. Aşağıdakilerden hangisi çalışma psikolojisinin ilk dönemlerinde incelediği ve kendisini temellendirdiği “işyeri” yapısının özelliklerine ilişkin doğru bir bilgidir?

A) Etnik açıdan oldukça heterojendir.

B) Çalışanlar ağırlıkı olarak kadınlardır.

C) Üretim yerine daha çok hizmetle ilişkilidir

D) Çoğunlukla büyük ölçekli örgütlerdir.

E) Çalışanlar kısmi süreli hizmet sözleşmesiyle çalışmaktadır.

Cevap : D) Çoğunlukla büyük ölçekli örgütlerdir.

Açıklama : Çalışma psikolojisinin ilk dönemleri (Taylorizm, Fordizm), Sanayi Devrimi sonrası döneme denk gelir. Bu dönem, üretimin fabrikalarda toplandığı, büyük ölçekli örgütlenmeler ve kitlesel üretim ile karakterizedir. Diğer şıklar (A, B, C, E) daha çok günümüz (post-Fordist) çalışma yaşamının özellikleridir.

8. NLP’ye göre temsil sistemleri açısından aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

A) Dokumsal→ Akışkan

B) İşitsel→ Tartışma

C) Görsel→Açıklık

D) İşitsel→Yakalamak

E) Dokursal→ Sıcak

Cevap : D) İşitsel →Yakalamak

Açıklama : NLP’de (Neuro-Linguistic Programming) temsil sistemleri kullandığımız kelimelerle (yüklemler) anlaşılır. Görsel (Visual) “açıklık”, İşitsel (Auditory) “tartışma”, Dokunsal (Kinesthetic) “sıcak” ve “akışkan” ile eşleşir . Ancak “Yakalamak” (tutmak) işitsel değil, dokunsal/kinestetik bir yüklemdir.

9. Önerilerin sunulduğu toplantılar açısından uygun bir seçenek olarak değerlendirilebilecek dinleme türü aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tahlil odaklı

B) Tarafsız

C) İçerik odaklı

D) Eleştirel

E) Empatik

Cevap : E) Empatik

Açıklama :

10. Taylor işçilerin verimliliğini yükseltmek ve onların gayretli bir biçinde çalışmalarını sağlamak amacıyla hangi ücret sistemini geliştirmiştir?

A) Kardan pay alma

B) Primli

C) Yüzde usulü

D) Parça başı

E) Komisyon

Cevap : D) Parça başı

Açıklama : Bilimsel Yönetimin kurucusu F. W. Taylor, işçilerin verimliliğini artırmak için “farklılaştırılmış parça başı ücret” sistemini geliştirmiştir. Bu sistemde, belirlenen standart üretimi aşan işçiler, ürettikleri her parça için daha yüksek ücret alarak motive edilirler.

11. Gardner tarafından ileri sürülen çoklu zekâ yaklaşımında felsefeciler hangi zekâ türü için örnek olarak verilmektedir?

A) Mantıksal

B) İçsel

C) Sosyal

D) Kinestetik

E) Sözel

Cevap : B) İçsel

Açıklama : Howard Gardner’ın çoklu zekâ teorisinde, “İçsel zekâ” (Intrapersonal), bireyin kendi iç dünyasını, duygularını, düşüncelerini anlama ve derinlemesine sorgulama kapasitesidir. Hayatın anlamı ve varoluş üzerine derin sorgulamalar yapan felsefeciler, bu zekâ türü için tipik bir örnektir.

12. “Statü yatırımı” tanımı aşağıdakilerden hangisi için kullanılmaktadır?

A) Meslek seçimi

B) Eğitim alma

C) Giyim tarzı

D) Kendi işini kurma

E) Sosyal ilişkileri geliştirme

Cevap : B) Eğitim alma

Açıklama : “Statü yatırımı”, bireyin gelecekte daha yüksek bir sosyal ve ekonomik statüye (prestij, gelir) ulaşmak amacıyla bugünden yaptığı (zaman, para, çaba gerektiren) yatırımlardır. Bu kavramın en yaygın kullanıldığı alan, daha iyi bir meslek ve statüye erişmek için “eğitim alma” sürecidir .

13. İnsanlık tarihinde uzunca bir süre boyunca babanın mesleğini sürdürme geleneği etkili olmuş ve “Nalbantın oğlu nalbant, marangozun oğlu marangoz olur” anlayışı mutlak olarak kabul görmüştür.
Yukarıda söz edilen durum hangi tür statü için örnek olarak verilebilir?

A) Pasif

B) Negatif

C) Pozitif

D) Simgesel

E) Aktif

Cevap : A) Pasif

Açıklama : Statüler; bireyin çabasıyla elde edilirse “Kazanılmış/Aktif” (örn: doktor olmak), bireyin kontrolü dışında (doğuştan, aileden) gelirse “Atfedilmiş/Pasif” (örn: cinsiyet, ırk) olarak ayrılır. Babanın mesleğini sürdürme geleneği, bireyin çabasına bağlı olmayan, içine doğduğu aile tarafından aktarılan pasif (atfedilmiş) bir statü örneğidir .

14. Tükenmişlik sendromunun hangi aşamasında herhangi bir sorun yoktur?

A) Hiperaktivite

B) Duygusal tepkiler

C) Çaresizlik

D) Bitkinlik

E) Kısıtlı etkinlik

Cevap : A) Hiperaktivite

Açıklama : Tükenmişlik (Burnout) sendromunun ilk aşaması “Balayı/İdealizm” olarak adlandırılır. Bu aşamada birey işine aşırı hevesli, enerji doludur ve hiperaktivite gösterir. Bu aşamada henüz bir “sorun” (tükenmişlik) algılanmaz, ancak bu aşırı efor tükenmişliğe giden süreci başlatır .

15. Başarı aşağıdaki güdü türlerinden hangisi için örnek olarak verilmektedir?

A) Yöneltici güdü

B) Öğrenilmiş güdü

C) İtici güdü

D) Uyaran arayıcı güdü

E) Temel güdü

Cevap : B) Öğrenilmiş güdü

Açıklama : Güdüler; “Temel güdüler” (E) (açlık, susuzluk gibi doğuştan gelen, fizyolojik) ve “Öğrenilmiş/İkincil güdüler” olarak ikiye ayrılır. Başarı ihtiyacı (McClelland’ın teorisi), fizyolojik değildir; bireyin sosyal çevresinden ve kültüründen edindiği öğrenilmiş bir güdüdür .

16. Aşağıdaki yıllardan hangisinde doğmuş bir kişinin kesinlikle X kuşağı üyesi olduğu söylenebilir?

A) 1957

B) 1941

C) 1973

D) 1987

E) 1998

Cevap : C) 1973

Açıklama : Kuşakların tarih aralıkları farklılık gösterse de genel kabul gören sınıflandırma şöyledir: Sessiz Kuşak (1941), Bebek Patlaması (1946-1964) (1957), X Kuşağı (1965-1980), Y Kuşağı (1981-1996) (1987) ve Z Kuşağı (1997 sonrası) (1998). Bu aralığa göre 1973 yılı kesinlikle X Kuşağı içinde yer alır.

17. Algı ve algılama bazı durumlarda aşağıdaki kavramlardan hangisiyle karıştırılmaktadır?

A) His

B) Duyum

C) Dikkat

D) Anlayış

E) Bilinç

Cevap : B) Duyum

Açıklama : Duyum (Sensation), duyu organlarının (göz, kulak vb.) dış dünyadan ham veriyi (ışık, ses) almasıdır. Algı (Perception) ise bu ham verinin beyin tarafından işlenmesi, yorumlanması ve anlamlı hale getirilmesidir. Bu iki süreç birbiriyle çok yakından ilişkili olduğu ve birbirini takip ettiği için sıkça karıştırılmaktadır .

18. Bir babanın çocuğuna sevgi göstermesinin beklenen ve uygun görülen bir davranış olması rol kalıplarından hangisi için örnektir?

A) Özel olma

B) Özgünlük

C) Duygusallık

D) Nitelik

E) Kişisel yönelimli

Cevap : C) Duygusallık

Açıklama : Talcott Parsons’ın “model değişkenleri” teorisine göre, bazı roller (örn: yargıç, cerrah) “duygusal tarafsızlık” gerektirirken; bazı roller (örn: ebeveynlik) “Duygusallık” (Affectivity), yani sevgi, şefkat gibi duyguların gösterilmesini bekler. Babanın sevgi göstermesi bu rol kalıbına (Duygusallık) bir örnektir.

19. Aşağıdakilerden hangisi iş-özel yaşam çatışması sınıflandırmasına göre iş yaşamının baskılarından biri değildir?

A) Eşin çalışması

B) Çalışma saati

C) Rol çatışması

D) Vardiyalı çalışma

E) Rol belirsizliği

Cevap : A) Eşin çalışması

Açıklama : İş-özel yaşam çatışmasının kaynakları “iş” kaynaklı ve “yaşam” kaynaklı olarak ikiye ayrılır. Çalışma saati, işteki rol çatışması, vardiyalı çalışma ve rol belirsizliği işin kendisinden kaynaklanan (iş yaşamı) baskılarıdır . “Eşin çalışması” ise işten değil, özel yaşam (aile) alanından kaynaklanan bir faktördür.

20. I. Çalışırken zaman uçup gider.
II. İşim bana ilham verir.
III. Sabah uyandığımda canım işe gitmek istiyor.
Yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri Utrecht İş/Çalışma Bağılığı Ölçeğinin “özümseme” boyutuyla ilişkilidir?

A) Yalnız I

B) Yalnız II

C) Yalnız III

D) I ve II

E) I, II ve III

Cevap : A) Yalnız I

Açıklama : Utrecht İş Bağlılığı Ölçeği (UWES) üç boyuttan oluşur: Canlılık (Vigor), Adanmışlık (Dedication) ve Özümseme (Absorption). “Özümseme”, işe tam konsantre olma, akışa kapılma halidir ve “Çalışırken zaman uçup gider” (I) ifadesiyle ölçülür. (II. İşim bana ilham verir -> Adanmışlık; III. Sabah işe gitmek istiyorum -> Canlılık boyutlarıdır) .