Çocuk Edebiyatı 2025-2026 Vize Soruları

Giriş: Çocuğun Tanımı

Çocuk edebiyatı, hedef kitlesi olan “çocuğu” merkeze alan bir disiplindir. Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Beyannamesi‘ne göre çocuk, yasal olarak daha erken reşit sayılma durumları hariç, 0-18 yaş arası insan yavrusu olarak tanımlanır. Türk Dil Kurumu (TDK) sözlüğünde ise “çocuk” kavramı “bebeklik ile ergenlik arasındaki erkek veya kız”, “evlat” veya “genç erkek” (hitap) anlamlarında kullanılır; “karizmatik” kelimesi bu tanımlar arasında yer almaz. Pedagojik olarak okul öncesi çocuğu tanımlayan en temel özellik ise, çevresini keşfetme ve anlama arzusuyla dolu, sürekli soru soran, yani “bilmek isteyen” bir varlık olmasıdır.

Çocukluk Algısının Tarihsel Gelişimi

Çocukluk kavramı tarih boyunca büyük değişimler göstermiştir.

• Antik Çağ: Günümüzdeki gibi pedagojik bir “çocukluk” tanımı yoktu. Birey, bebeklikten çıkar çıkmaz (yaklaşık 7 yaş) “küçük yetişkin” olarak görülürdü, bu nedenle belirli bir yaş ayrımı bulunmamaktaydı.
• Orta Çağ: “İlk günah” inancının etkisiyle çocukluk, günahkâr, eksik ve terbiye edilmesi gereken bir dönem olarak görülür; hatta “insanın en iğrenç hâli” gibi ağır ifadelerle tanımlanırdı.
• Rönesans ve Aydınlanma: Çocuklar, 16. yüzyıldan itibaren tablolarda ve resimlerde birey olarak yer almaya başlamıştır.
• Modernite: Sanayi Devrimi ile kamusal alan (iş) ve özel alan (ev) ayrımı keskinleşti. Bu süreçteki uzlaşmayla “annenin evde oturup çocuklara bakması” temel rol model olarak uygun görülmüştür.

Çocuk Edebiyatının Doğuşu ve Öncü Eserler

Çocuk edebiyatının ayrı bir tür olarak gelişmesi modern dönemle başlamıştır. Daniel Defoe’nin 1719 tarihli “Robinson Crusoe” adlı eseri, yetişkinler için yazılmış olmasına rağmen macera temasıyla çocukların ilgisini çekmiş ve çocuk edebiyatının başlangıç romanı sayılmıştır. Türkiye’de ise Tanzimat döneminde çocuk edebiyatı oluşturulmaya çalışılırken, Batı’dan yapılan “çeviri” eserler merkezi bir konumda yer almıştır. “Robinson Crusoe” da 1864 yılında Ahmet Lütfi tarafından “Hikâye-i Robinson” adıyla Türkçeye çevrilmiştir.

Dünya Edebiyatında Önemli Çocuk Kitapları

• Jules Verne: Bilim kurgu ve macera türünün öncüsüdür. “Balonla Beş Hafta”, “İki Yıl Okul Tatili” ve “Dünyanın Merkezine Yolculuk” gibi eserleri ünlüdür. Ancak “Gulliver’in Gezileri”, Jules Verne’in değil, Jonathan Swift’in eseridir.
• Küçük Prens (Antoine de Saint-Exupéry): II. Dünya Savaşı sırasında yazılmış, yetişkinlerin dünyasını (savaş, hırs) eleştiren ve insanın “iç çöküşünü” sorgulayan alegorik bir eserdir.
• Pollyanna (Eleanor H. Porter): Her durumda iyi bir yan bulan, “iyimser” karakterin simgesidir.
• Pippi Uzunçorap (Astrid Lindgren): Yetişkinlerin kurallarına uymayan, fantastik güçlere sahip, çağdaş bir karakterdir. Pippi bir “kız” çocuğudur, erkek değildir.

Çocuk Kitaplarında Süreç ve Temalar

Bir çocuk kitabının oluşumunda yazar metni, çizer görselleri üretir. Ancak hem görsel hem de metin açısından bu süreci yöneten, kitabın hedef kitleye uygunluğunu denetleyen ve kitaplaşma sürecini belirleyen kişi “editör”dür. Kitaplar, çocukların gelişimsel ihtiyaçlarına göre farklı temalar işler:

• Bilgilendirici Kitaplar: Çocuğun “soru sormaya, araştırmaya ve keşfetmeye” başladığı dönemde en çok gereksindiği kitap türüdür.
• Tematik Kitaplar: Feridun Oral’ın “Farklı Ama Aynı” adlı eseri, farklılıklara rağmen bir arada yaşamayı anlatarak “dayanışma ve başkalarının kimliğine saygı” temasını işler. Zeynep Cemali’nin “Çılgın Babam” eseri ise yazarın babasıyla olan ilişkisini ve aile bağlarını konu alır.

Çocuklara Kitap Okuma Süreci

Çocuklara kitap okumak (paylaşımlı okuma), sadece metni seslendirmek değil, aynı zamanda metin üzerinden “çocuğu” anlamayı amaçlayan interaktif bir süreçtir. Bu süreci yürüten anlatıcı (öğretmen veya ebeveyn), metne hâkim olmalı, ses tonunu ayarlamalı ve çocuğu sürece hazırlamalıdır. Anlatıcının “metnin hedef kitlesini sorgulamasına gerek yoktur” ifadesi ise bu süreçteki en büyük hatalardan biridir.

1. Feridun Oral’ın “Farklı Ama Aynı” başlıklı yapıtı aşağıda yer alan hangi üst başlıkla ilişkilendirilebilir?

A) Okuma Sevgisi

B) Dayanışma ve Başkalarının Kimliğine Saygı

C) Hayvan Sevgisi ve Dostluk

D) Arkadaş İlişkisi

E) Aile İlişkisi

Cevap : B) Dayanışma ve Başkalarının Kimliğine Saygı

Açıklama : Feridun Oral’ın “Farklı Ama Aynı” adlı eseri, farklı özelliklere sahip (biri hızlı, biri yavaş) olan bir tavşan ve bir kaplumbağanın hikayesini anlatır. Kitabın ana teması, farklılıklara rağmen bir arada olabilme, dayanışma ve başkalarının kimliğine (farklılıklarına) saygı duymaktır.

2. Aşağıdakilerden hangisi okul öncesi çocuğu tanımlayan özelliklerden biridir?

A) Sevilen

B) Sadece oyun oynayan

C) Ağlayan

D) Bilmek isteyen

E) Daima gülen

Cevap : D) Bilmek isteyen

Açıklama : Okul öncesi dönem (3-6 yaş), çocuğun çevresini keşfettiği, merak duygusunun zirvede olduğu ve sürekli “Neden?” diye sorduğu bir dönemdir. Bu nedenle “merak eden” veya “bilmek isteyen” bu dönemi tanımlayan en temel bilişsel özelliktir.

3. Tanzimat döneminde çocuk edebiyatı oluşturulmaya çalışılırken aşağıdakilerden hangisi merkezî konumunu korumuştur?

A) Çeviri

B) Yeni eserler

C) Yaratıcı eserler

D) Yerli eserler

E) Bilimsel eserler

Cevap : A) Çeviri

Açıklama : Tanzimat dönemi, Batı edebiyatının etkisinin yoğun olduğu bir dönemdir. Çocuk edebiyatı alanında da ilk örnekler, Batı dillerinden (özellikle Fransızca’dan) yapılan çeviri ve adaptasyonlar olmuştur (örn: Jules Verne, Daniel Defoe çevirileri).

4. Çocuklar hangi dönemde tablo ve resimlerde yer almaya başlamıştır?

A) 17. yüzyıl

B) 18. yüzyıl

C) 16. yüzyıl

D) 19. yüzyıl

E) 15. yüzyıl

Cevap : C) 16. yüzyıl

Açıklama :

5. Aşağıdakilerden hangisi çocuk edebiyatının başlangıç romanı sayılmaktadır?

A) Balonla Beş Hafta

B) Robinson Crusoe

C) Heidi

D) Aya Yolculuk

E) Pinokyo

Cevap : B) Robinson Crusoe

Açıklama : Daniel Defoe’nin 1719’da yazdığı Robinson Crusoe, aslında yetişkinler için yazılmış olsa da, macera teması ve hayatta kalma mücadelesiyle çocukların ilgisini çekmiş ve “çocuk edebiyatının başlangıç romanı” olarak kabul edilmiştir.

6. Orta Çağ düşünürleri ve din adamları çocukluğu nasıl tanımlamaktadırlar?

A) Sevap tohumu

B) İnsanın en iğrenç hâli

C) İnsan doğasının mucizesi

D) İnsanın en güzel hâli

E) İnsanın en değerli ürünü

Cevap : B) İnsanın en iğrenç hâli

Açıklama : Orta Çağ’da, “ilk günah” (original sin) inancının etkisiyle çocukluk, masumiyet dönemi olarak görülmezdi. Çocuk, günahla doğan, henüz aklını kullanamayan ve terbiye edilmesi gereken, kusurlu ve eksik bir varlık olarak tanımlanır, hatta “insanın en iğrenç hâli” gibi ağır ifadelerle nitelendirilirdi.

7. Daniel Defoe’nin Robinson Crusoe romanını 1864 yılında Hikâye-i Robinson adıyla kim çevirmiştir?

A) Recaizade Mahmut Ekrem

B) Mahmud Nedim

C) Ahmet Lütfi

D) Şinasi

E) Ahmet Mithat

Cevap : C) Ahmet Lütfi

Açıklama : Türk edebiyatında Batı’dan yapılan ilk çevirilerden olan Robinson Crusoe, 1864 yılında Yusuf Kamil Paşa’nın Fenelon’dan yaptığı “Tercüme-i Telemak”tan kısa bir süre sonra Ahmet Lütfi Efendi tarafından “Hikâye-i Robinson” adıyla Türkçeye çevrilmiştir.

8. 2. Dünya Savaşı sonrasında hem dünya savaşını eleştiren hem de savaşa neden olan insanın iç çöküşünü sorgulayan eser aşağıdakilerden hangisidir?

A) Küçük Kadınlar

B) Tom Sawyer

C) Küçük Prens

D) Pıtırcık

E) Pippi Uzunçorap

Cevap : C) Küçük Prens

Açıklama : Antoine de Saint-Exupéry tarafından 1943’te (II. Dünya Savaşı sırasında) yazılan Küçük Prens, yetişkinlerin anlamsız dünyasını (savaşlar, güç hırsları) eleştiren, insanın “iç çöküşünü” ve yozlaşmasını sorgulayan alegorik bir eserdir.

9. Soru sormaya, araştırmaya, keşfetmeye ve tanımlamaya başlayan çocuğun en çok gereksindiği kitaplar aşağıdakilerden hangisidir?

A) Hayvan sevgisini anlatan kitaplar

B) Yaşam alanında sorumluluk üstlenmeyi öğreten kitaplar

C) Bilgilendirici kitaplar

D) Bilgi içermeyen kitaplar

E) Arkadaşlığı konu edinen kitaplar

Cevap : C) Bilgilendirici kitaplar

Açıklama : Çocuğun merak duygusunun (soru sorma, keşfetme) arttığı dönemde, bu merakı giderecek, dünyaya dair sorularına cevaplar sunacak gerçekçi ve olgusal kitaplara, yani bilgilendirici kitaplara (non-fiction) ihtiyacı vardır.

10. Hem görsel hem de metin açısından kitaplaşma sürecini belirleyen kişi kimdir?

A) Pazarlayıcı

B) Tasarımcı

C) Çizer

D) Yazar

E) Editör

Cevap : E) Editör

Açıklama : Yazar metni (D), çizer görselleri (C) üretir. Ancak bu ikisinin bir araya getirilmesi, kitabın bir bütün olarak (görsel ve metin uyumu) oluşturulması, hedef kitleye uygunluğunun denetlenmesi ve kitaplaşma sürecinin yönetilmesi editörün sorumluluğundadır.

11. Modernite ile kilisenin çatışması sonucu varılan bir uzlaşmayla aşağıdaki rol modellerden hangisi uygun görülmüştür?

A) Anne ve baba çalışmayacak, birlikte çocuklara bakacak

B) Anne çalışacak, baba evde oturacak

C) Anne çalışacak, baba çocuklara bakacak

D) Anne ve baba çalışacak

E) Anne evde oturup çocuklara bakacak

Cevap : E) Anne evde oturup çocuklara bakacak

Açıklama : Modernite (Sanayi Devrimi ile) işi evden ayırmış ve “kamusal alan” (iş) ile “özel alan” (ev) ayrımını keskinleştirmiştir. Varot; “babanın kamusal alanda (fabrikada) çalışması, annenin ise özel alanda (evde) kalıp çocuklara bakması” şeklinde olmuştur (Rousseau’cu model).

12. Zeynep Cemali’nin çocukluk ve genç kızlık döneminde ailesiyle, ama özellikle babasıyla yaşadıklarını ve babasının yaşamındaki önemli yerini paylaştığı eser aşağıdakilerden hangisidir?

A) Uçurtmam Bulut Şimdi

B) Ballı Çörek Kafeteryası

C) Patenli Kız

D) Ben, Çınar Ağacı ve Pufböreği

E) Çılgın Babam

Cevap : E) Çılgın Babam

Açıklama : Zeynep Cemali’nin otobiyografik izler taşıyan “Çılgın Babam” adlı romanı, yazarın kendi çocukluk ve genç kızlık dönemini, özellikle de babasıyla olan karmaşık ancak sevgi dolu ilişkisini ve babasının yaşamındaki yerini anlatır .

13. Aşağıdaki özelliklerden hangisi Pollyanna’ya aittir?

A) Korkutucu

B) Bencil

C) Kötümser

D) İyimser

E) Düşüncesiz

Cevap : D) İyimser

Açıklama : Eleanor H. Porter’ın Pollyanna romanının baş karakteri olan Pollyanna, “Mutluluk Oyunu” (Glad Game) ile her durumun içinde iyi bir yan bulan, iyimser (optimist) karakterin edebiyattaki en ünlü simgesidir.

14. Pippi Uzunçorap kitabıyla ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Astrid Lindgren yazmıştır.

B) Pippi karakteri erkektir.

C) Çağdaş bir kitaptır.

D) Çocuğa kendi başına bağımsız bir dünya kurabilen bir kitaptır.

E) Fantastik çocuk kitapları arasında yer alır.

Cevap : B) Pippi karakteri erkektir.

Açıklama : Astrid Lindgren tarafından yazılan (A) Pippi Uzunçorap, yetişkinlerin kurallarına uymayan, bağımsız (D), fantastik güçlere sahip (E) çağdaş (C) bir karakterdir. Ancak Pippi, turuncu saçlı ve örgülü bir kız çocuğudur, erkek değildir (B yanlış).

15. Okuma sadece metnin okunarak tamamlanması değildir, aynı zamanda metin üzerinden …. anlamaktır.
Yukarıdaki ailede okuma sürecine ilişkin cümlede boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

A) çocuğu

B) ebeveyni

C) yetişkin bir bireyi

D) öğretmeni

E) arkadaşını

Cevap : A) çocuğu

Açıklama : Çocuk edebiyatı bağlamında, bir ebeveynin veya eğitimcinin bir metni okuması (paylaşımlı okuma), sadece metni seslendirmek değil, aynı zamanda metnin çocuğu nasıl etkilediğini, çocuğun ne tepki verdiğini ve çocuğun dünyasını anlamaktır.

16. Okul öncesi dönemdeki çocuklara kitap okuyan anlatıcı (öğretmen) aşağıdakilerden hangisini yapmamalıdır?

A) Metnin hedef kitlesini sorgulamasına gerek yoktur.

B) Okumayı planladığı metne hâkim olmalıdır.

C) Öncesinde çocukları okuma ve dinleme konusuna hazırlamış olmalıdır.

D) Anlatım dilinin ve ses tonunun çocuklara göre olması gerektiğini unutmamalıdır.

E) Metnin okunma sürecinde çocuğun merak duygusunu kışkırtmalıdır.

Cevap : A) Metnin hedef kitlesini sorgulamasına gerek yoktur.

Açıklama : Etkili bir okuma etkinliğinin temel kuralı, metnin okunacağı hedef kitlenin (çocukların) yaş, gelişim ve ilgi düzeyine uygun olmasını sağlamaktır. Bu nedenle anlatıcının “hedef kitlesini sorgulamasına gerek yoktur” ifadesi yanlıştır; tam tersine, sorgulamalıdır.

17. Aşağıdakilerden hangisi Jules Verne’in eserlerinden biri değildir?

A) Gulliver’in Gezileri

B) Dünyanın Merkezine Yolculuk

C) İki Yıl Okul Tatili

D) Balonla Beş Hafta

E) Denizler Altında 20.000 Fersah

Cevap : A) Gulliver’in Gezileri

Açıklama : Dünyanın Merkezine Yolculuk (B), İki Yıl Okul Tatili (C), Balonla Beş Hafta (D) ve Denizler Altında 20.000 Fersah (E) Jules Verne’in ünlü bilim kurgu ve macera romanlarıdır. Gulliver’in Gezileri (A) ise Jonathan Swift tarafından yazılmış bir eserdir.

18. Antik Çağ’da “çocuk” ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

A) Çocukluk 1-4 yaş arasıdır.

B) Çocukluk 3-7 yaş arasıdır.

C) Çocukluk 8-15 yaş arasıdır.

D) Çocukluk için belirli bir yaş ayrımı bulunmamaktadır.

E) Çocukluk 1-10 yaş arasıdır.

Cevap : D) Çocukluk için belirli bir yaş ayrımı bulunmamaktadır.

Açıklama : Antik Çağ’da (Yunan ve Roma), “çocukluk” günümüzdeki gibi pedagojik olarak net sınırları olan (0-18 yaş gibi) bir dönem değildi. Bebeklikten (infans) çıktıktan sonra (yaklaşık 7 yaş), çocuk bir “küçük yetişkin” olarak görülür ve eğitim/toplumsal hayata katılırdı. Bu nedenle belirli (veya korunaklı) bir yaş ayrımı bulunmamaktaydı.

19. Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Beyannamesi’ne göre çocuğun tanımı aşağıdakilerden hangisidir?

A) 0-8 yaş arası insan yavrusu

B) 0-2 yaş arası insan yavrusu

C) 0-6 yaş arası insan yavrusu

D) 0-4 yaş arası insan yavrusu

E) 0-18 yaş arası insan yavrusu

Cevap : E) 0-18 yaş arası insan yavrusu

Açıklama : Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi’nin 1. Maddesine göre, “Uygulanabilecek olan yasaya göre daha erken yaşta reşit olma durumu hariç, 18 yaşına kadar her insan çocuk sayılır.” Bu, 0-18 yaş aralığını tanımlar.

20. Türk Dil Kurumu “çocuk” kavramını tanımlarken aşağıdaki kavramlardan hangisine yer vermez?

A) Evlat

B) Genç erkek

C) Erkek veya kız

D) Karizmatik

E) Uşak

Cevap : D) Karizmatik

Açıklama : TDK Güncel Türkçe Sözlük’e göre “çocuk”: 1. “Bebeklik ile ergenlik arasındaki gelişme döneminde bulunan erkek veya kız” (C). 2. “Evlat” (A). 3. (Mecaz) “Belli bir işte yeteri kadar deneyimi ve yeteneği olmayan kimse”. 4. (Halk ağzında) “Uşak” (E). 5. (Ünlem) “Genç erkek” (B) anlamında hitap sözü. “Karizmatik” (D) ise bir sıfattır ve bu tanımda yer almaz.