Anadolu-Aöf Temel Sağlık ve Hastalık Bilgisi 2024-2025 Vize Soruları

Giriş

Sağlık, Dünya Sağlık Örgütü (WHO) tarafından sadece hastalık ve sakatlığın olmayışı değil, bedenen, ruhen ve sosyal yönden tam bir iyilik hali olarak tanımlanır; “şiddet durumu” bu tanımın bir parçası değildir. Sağlığı korumak ve geliştirmek, hem bireysel çaba hem de toplumsal politikalar gerektirir. Bu makalede, sağlığın temel bileşenleri, anne-çocuk sağlığı, kronik hastalıklar ve yaşlanma süreci ele alınacaktır.

Sağlığın Bileşenleri ve Koruyucu Hekimlik

Sağlık, çok boyutlu bir kavramdır. Bireyin “çalışması”, onun “sosyal yönden iyilik haline” katkıda bulunurken, dengeli beslenme fiziksel sağlığa katkı sağlar. Sağlığı etkileyen faktörler; sosyoekonomik durum, eğitim ve çevresel etmenleri içeren “Çevre Modeli” gibi farklı modellerle açıklanır.

Koruyucu hekimlik, hastalıklar oluşmadan önlemeyi amaçlar. Düzenli ağız-diş muayeneleri veya “aşılama” gibi uygulamalar koruyucu hekimlik hizmetidir. “Aspirin reçete etmek” ise bir tedavi eylemidir, koruyucu bir hizmet değildir.

Anne ve Çocuk Sağlığı

“Üreme sağlığı”, üreme sistemiyle ilgili tam bir iyilik halini ifade eder ve temel amaçlarından biri “riskli gebeliklerin saptanması ve izlenmesidir”.

• Yenidoğan (Neonatal): Doğumdan itibaren ilk 28 günü tamamlamamış bebeklere “Yenidoğan” denir. Doğumdan sonraki ilk 3-5 gün içinde topuktan alınan kanla yapılan Ulusal Neonatal Tarama Programı; Fenilketonüri, Konjenital Hipotiroidi, Biyotidinaz eksikliği ve Kistik Fibrozis gibi hastalıkları arar. “Ense kalınlığı testi” ise doğumdan önce (prenatal) yapılır. Ayrıca, yenidoğanın hemorajik (kanama) hastalığını önlemek amacıyla doğumdan hemen sonra tüm bebeklere “K vitamini” enjeksiyonu yapılır.
• Çocuk Gelişimi: Çocuklarda hızlı fiziksel büyümenin yaşandığı “büyüme atağı” genellikle “11-16 yaş” arasını kapsar.

Egzersiz ve Beslenme

Sağlıklı yaşamın temeli düzenli egzersiz ve dengeli beslenmedir.

• Egzersiz: Vücudun uzun süren ağır yüklenmelere fiziksel ve zihinsel olarak karşı koyabildiği, oksijen kullanılan egzersiz tipi “Dayanıklılık” (Endurance) egzersizidir. Düzenli egzersiz, “Artrit, kalp hastalıkları, tip 2 diyabet ve obezite” gibi kronik hastalıkları önler. Egzersizin “kalp ritmini düzenlemesi” dolaşım sistemi üzerindeki etkisidir, iskelet sistemi değil. Bilinen “konjenital kalp hastalığı olanlar” ise egzersize başlamadan önce kesinlikle hekim kontrolünden geçmelidir.
• Beslenme: Vücudun temel enerji kaynağı olan ve fazlası glikojen olarak depolanan besin ögesi “Karbonhidrat”tır. “Dengeli beslenme”, vücudun içsel dengesi olan “homeostasisin” korunmasını sağlar.

Kronik Hastalıklar ve Yaşlılık

Yaşlanma süreci ve yaşam tarzı, kronik hastalık riskini artırır.

• Kardiyovasküler Hastalıklar: “Ateroskleroz” (damar sertleşmesi), bir atardamar (arter) hastalığıdır. “Hipertansiyon” (yüksek tansiyon) sınırı, sistolik (büyük) basıncın “140 mmHg” ve üzeri olmasıdır (örn: 130/85 hipertansiyon sayılmaz). “Sebze gibi lifli gıdalarla beslenme”, hipertansiyonu önleyen bir faktördür. Kalbin, dokulara yeterli kanı pompalayamaması durumuna “Kalp yetmezliği” denir.
• Solunum Sistemi: Toplumda “ince hastalık” olarak bilinen, gece terlemesi ve kronik öksürükle seyreden bulaşıcı hastalık “Tüberküloz”dur (Verem).
• Yaşlılık: WHO’ya göre yaşlılık “65” yaşında başlar. Vücuttaki organların işlevlerine göre tanımlanan yaşlanma “biyolojik yaşlanmadır”. Yaşlılıkta “kemik yoğunluğunda azalma” (osteoporoz) görülürken, “lens elastikiyetinin artması” (görme) gibi bir durum yaşanmaz, aksine azalır. Yaşlılıkta düzenli egzersiz, “fonksiyonel yeteneklerin geliştirilmesine olanak sağlar”.

Sağlık Göstergeleri

Toplumların sağlık düzeyini karşılaştırmak için “sağlık göstergeleri” kullanılır. “İnsidans” (yeni vaka hızı), hastalanma düzeyini (morbidite) belirleyen bir ölçüttür. “Ana Ölüm Hızı” ve “Toplam Doğurganlık Hızı” anne sağlığını gösteren ölçütlerken, “Kaba Ölüm Hızı” genel nüfusa ait bir göstergedir.

1. Aşağıdaki örneklerden hangisi bedende homeostasisin bozulmasına sebep olmaz?

A) Dehidratasyon

B) Malnütrisyon

C) Su toksikasyonu

D) Bradikardi

E) Dengeli beslenme

Cevap : E) Dengeli beslenme

Açıklama : Homeostasis, vücudun içsel dengesidir. Dehidratasyon (susuzluk), Malnütrisyon (kötü beslenme), Su toksikasyonu (aşırı su) ve Bradikardi (kalp ritim bozukluğu) bu dengeyi bozan durumlardır . Dengeli beslenme (E) ise bu dengeyi koruyan ve destekleyen olumlu bir eylemdir.

2. Aşağıdakilerden hangisi bireyin sosyal yönden iyilik haline katkıda bulunur?

A) Kişinin çalışması

B) Dengeli beslenmesi

C) Aşılanması

D) Tek başına koşuya çıkması

E) Yeterli su içmesi

Cevap : A) Kişinin çalışması

Açıklama : Sosyal iyilik hali, bireyin diğer insanlarla ve toplumla olan ilişkisiyle ilgilidir. Kişinin çalışması (A), sosyal ilişkiler kurmasını, topluma katkıda bulunmasını ve bir amaca sahip olmasını sağlayarak sosyal iyilik haline katkıda bulunur. Diğer seçenekler (B, C, D, E) daha çok fiziksel iyilik hali ile ilgilidir.

3. Aşağıdakilerden hangisi üreme sağlığının temel amaçlarından biridir?

A) Cinsiyet ayrımcılığına sebep olmak

B) Toplumun değer yargılarını önemseyip bu konuların gizliliğini teşvik etmek

C) Üreme sağlığı ve aile planlaması ile ilgili erkeğin daha çok sorumlu olmasını sağlamak

D) Gebelik takiplerinin düzenli olarak yapılmasını sağlayarak riskli gebeliklerin saptanması ve izlenmesini sağlamak

E) Erken yaştaki gebeliği teşvik etmek

Cevap : D) Gebelik takiplerinin düzenli olarak yapılmasını sağlayarak riskli gebeliklerin saptanması ve izlenmesini sağlamak

Açıklama : Üreme sağlığının temel amaçları olumlu hedefler içerir. A, B, C ve E şıkları olumsuz, ayrımcı veya hatalı amaçlardır. Riskli gebeliklerin saptanması ve izlenmesi (D) , anne ve bebek sağlığını korumaya yönelik temel ve olumlu bir amaçtır.

4. “Herkesin, kendisinin ve ailesinin sağlık ve iyilik hali, gıda, giyim, konut ve tıbbi bakım ve gerekli sosyal hizmetler dâhil olmak üzere yeterli bir yaşam standardı hakkına sahip olduğu” maddesi temel sağlık hizmetlerinin herkes için sağlık temelindeki hangi ilkeye aittir?

A) En az bakım

B) Sosyal eşitlik

C) Öz sorumluluk

D) Değişim

E) Uluslararası dayanışma

Cevap : B) Sosyal eşitlik

Açıklama : Alıntılanan madde, temel ihtiyaçlara (gıda, konut, sağlık) erişimde “Herkesin” hakkı olduğunu vurgulayarak, dil, din, ırk veya ekonomik durum farkı gözetmeksizin herkesin bu hizmetlere ulaşabilmesi gerektiğini belirtir. Bu durum, Sosyal eşitlik ilkesinin tanımıdır.

5. Aşağıdakilerden hangisi Türkiye’de Ulusal Neonatal (Yenidoğan) Tarama Programı kapsamında yapılan testlerden biri değildir?

A) Ense kalınlığı testi

B) Biyotidinaz eksikliği

C) Kistik fibrozis

D) Fenilketonüri

E) Konjenital hipotiroidi

Cevap : A) Ense kalınlığı testi

Açıklama : Neonatal (Yenidoğan) Tarama Programı, bebek doğduktan sonra topuktan alınan kan ile yapılan testleri kapsar. Fenilketonüri (D), Biyotidinaz eksikliği (B), Kistik fibrozis (C) ve Hipotiroidi (E) bu testlerdendir. Ense kalınlığı testi (A) ise bebek doğmadan önce, gebelik sırasında (prenatal) yapılan bir ultrason testidir.

6. Aşağıdaki kişilerden hangisi kesinlikle hekim kontrolünde egzersize başlamalıdır?

A) Konjenital kalp hastalığı olanlar

B) Bilinen herhangi bir rahatsızlığı olmayanlar

C) 40 yaşın altındakiler

D) Uzun süredir düzenli egzersiz yapanlar

E) Sağlık öyküsü olumlu olanlar

Cevap : A) Konjenital kalp hastalığı olanlar

Açıklama : B, C, D ve E şıkları egzersiz için düşük risk grubundaki kişileri tanımlar. Ancak Konjenital (doğuştan) kalp hastalığı (A) gibi bilinen kronik ve ciddi bir rahatsızlığı olanlar, egzersizin yaratabileceği risklere karşı kesinlikle hekim kontrolünde başlamalıdır.

7. Temel enerji kaynağıdırlar. İçerdikleri şeker molekülü sayısına göre basit ve kompleks şekerler olarak isimlendirilirler. Normalden fazla miktarda alındıklarında glikojen olarak depolanırlar.
Yukarıda açıklanan besin ögesi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Protein

B) Karbonhidrat

C) Vitamin

D) Mineral

E) Yağ

Cevap : B) Karbonhidrat

Açıklama : Vücudun temel enerji kaynağı olan, “basit ve kompleks şekerler” olarak sınıflandırılan ve fazlası karaciğer ile kaslarda “glikojen” olarak depolanan besin ögesi Karbonhidrattır .

8. Dayanma, karşı koyma egzersizleri olarak da ele alınır. Canlı bedeninin uzun süren ağır yüklenmelere fiziksel ve zihinsel olarak karşı koyabildiği oksijen kullanılan egzersiz tipidir. Yukarıda açıklanan egzersiz tipi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Soğuma

B) Denge

C) Kuvvet

D) Esneklik

E) Dayanıklılık

Cevap : E) Dayanıklılık

Açıklama : Uzun süren, oksijen kullanılan (aerobik) ve vücudun yorgunluğa karşı dayanmasını sağlayan egzersizler (koşu, yüzme, bisiklet) Dayanıklılık (Endurance) egzersizleridir .

9. Aşırı zayıflık ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) Aşırı zayıflıkta kişilerin hastalıklara direnci artar.

B) Yaşama aktif katılmaları fazladır.

C) Kişiler herhangi bir fiziksel aktivitede çok zor yorulur.

D) Ölüm riski azalır.

E) Organ fonksiyonlarında bozulmalar ve yetersizlikler ortaya çıkar.

Cevap : E) Organ fonksiyonlarında bozulmalar ve yetersizlikler ortaya çıkar.

Açıklama : Aşırı zayıflık (kaşeksi), vücudun ihtiyaç duyduğu temel besin ve enerji depolarının tükenmesidir. Bu durum hastalıklara direnci azaltır (A yanlış), yorgunluğa (C) ve aktivitede azalmaya (B yanlış) yol açar, ölüm riskini artırır (D yanlış). Vücut, fonksiyonlarını sürdürecek yakıtı bulamadığı için organ fonksiyonlarında bozulmalar ve yetersizlikler başlar (E doğru).

10. Düzenli egzersiz ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) Egzersizden beklentiler ve egzersizin çeşidi, süresi, sıklığı ve yoğunluğu herkes için aynıdır.

B) Bütün hareketlere hızlı tempoyla başlanmalı, tempoyu zaman içinde yorgunluğa sevk etmemek için azaltmalıdır.

C) Yetersiz fiziksel aktivite yapmak yerine aşırı fiziksel aktivite yapmak tercih edilmelidir.

D) Düzenli egzersiz yapmak hastalıklara yakalanma, sık sık doktora gitme, hastaneye yatma, ilaç kullanma durumlarını arttırır.

E) Artrit, kalp hastalıkları, tip 2 diyabet, obezite, yüksek tansiyon gibi durumların ve kronik hastalıkların oluşmasını önler.

Cevap : E) Artrit, kalp hastalıkları, tip 2 diyabet, obezite, yüksek tansiyon gibi durumların ve kronik hastalıkların oluşmasını önler.

Açıklama : Egzersiz kişiye özeldir (A yanlış), yavaş başlayıp hızlanmalıdır (B yanlış), aşırı aktivite de zararlıdır (C yanlış) ve hastaneye gitme durumlarını azaltır (D yanlış). Düzenli egzersizin en önemli faydası, birçok kronik hastalığın oluşmasını önlemesi veya riskini azaltmasıdır (E doğru).

11. Aşağıdakilerden hangisi arter hastalıklarından biridir?

A) Varis

B) Tromboflebit

C) Ateroskleroz

D) Miyokardit

E) Endokardit

Cevap : C) Ateroskleroz

Açıklama : Varis (A) ve Tromboflebit (B) toplardamar (ven) hastalıklarıdır. Miyokardit (D) ve Endokardit (E) kalp kası ve iç zarı iltihaplarıdır. Ateroskleroz (C), arterlerin (atardamar) sertleşmesi ve plakla tıkanması hastalığıdır.

12. – Toplumda “ince hastalık” olarak anılır.
– Özellikle sosyoekonomik düzeyi düşük ve yaşam koşullarının kötü olduğu yerlerde yaşayanlarda görülür.
– Günümüzde azalmakla birlikte bu hastalık için risk grubu tozlu işlerde çalışanlar ile HIV / AIDS
olgularında sıklığı artmaktadır.
– İlk belirtileri açıklanamayan kilo kaybı, gece terlemesi, kronik ve balgamlı öksürük, hemoptizidir.
Yukarıda özellikleri anlatılan hastalık aşağıdakilerden hangisidir?

A) Astım

B) Pnömoni

C) Tüberküloz

D) KOAH

E) Akciğer embolisi

Cevap : C) Tüberküloz

Açıklama : Halk arasında “ince hastalık” olarak bilinen , kronik öksürük, kilo kaybı ve gece terlemesi gibi belirtilerle seyreden bulaşıcı akciğer hastalığı Tüberküloz’dur (Verem).

13. Kalbin stetoskop adı verilen kulakla dinleme araçları veya boyun, dirsek içi, bilek, diz arkasındaki arterlerden (atardamarlar) atımın hissedilmesine ne ad verilir?

A) Sistol

B) Tansiyon

C) Nabız

D) Taşikardi

E) Diastol

Cevap : C) Nabız

Açıklama : Kalbin her atımının (sistol) arter duvarlarına yaptığı basıncın, arterler üzerinden parmakla hissedilmesine Nabız (Pulse) denir . Tansiyon (B) ise bu basıncın ölçülen değeridir.

14. Aşağıdakilerden hangisi hipertansiyonu olumsuz yönde etkileyen risk faktörlerinden biri değildir?

A) İleri yaş

B) Sebze gibi lifli gıdalarla beslenme

C) Annede hipertansiyon olması

D) Stresli bir işte çalışma

E) Diyabet hastası olma

Cevap : B) Sebze gibi lifli gıdalarla beslenme

Açıklama : İleri yaş (A), genetik yatkınlık (C), stres (D) ve diyabet (E) hipertansiyon için bilinen risk faktörleridir. Sebze gibi lifli gıdalarla beslenme (B) ise bir risk faktörü değil, tam tersine hipertansiyonu olumlu yönde etkileyen koruyucu bir faktördür.

15. Kalbin doku ve organlara ihtiyaçlarını karşılayacak düzeyde kanı pompalayarak gönderememesi şeklinde gerçekleşen hastalık aşağıdakilerden hangisidir?

A) Diyabet

B) Hipotansiyon

C) Aritmi

D) Kalp yetmezliği

E) Hipertansiyon

Cevap : D) Kalp yetmezliği

Açıklama : Kalp kasının, vücudun metabolik ihtiyaçlarını karşılayacak düzeyde kanı pompalayamaması durumu Kalp Yetmezliği olarak tanımlanır.

16. Dünya Sağlık Örgütüne göre yaşlılık kaç yaşında başlamaktadır?

A) 55

B) 60

C) 65

D) 75

E) 82

Cevap : C) 65

Açıklama : Dünya Sağlık Örgütü (WHO) de dahil olmak üzere birçok uluslararası kuruluş, kronolojik yaşlılığın başlangıç sınırı olarak 65 yaşı kabul etmektedir.

17. Bireylerin vücutlarında organların işlevlerini yerine getirme durumuna göre tanımlanan yaşlanma tipi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kronolojik yaşlanma

B) Biyolojik yaşlanma

C) Sosyal yaşlanma

D) Psikolojik yaşlanma

E) Patolojik yaşlanma

Cevap : B) Biyolojik yaşlanma

Açıklama : Kronolojik yaşlanma (A) takvim yaşıdır. Biyolojik yaşlanma (B) ise, vücuttaki organların ve sistemlerin işlevsel kapasitesindeki (fonksiyonel) değişimlere göre belirlenen yaşlanmadır.

18. Aşağıdakilerden hangisi yaşlanma ile birlikte görme ve işitme ile ilgili meydana gelen değişikliklerden biridir?

A) Lens elastikiyetinin artması

B) Kulak zarının esnekliğinin artması

C) Gözyaşı üretiminin artması

D) İrisin renginin kaybolması

E) Kornea duyarlılığının artması

Cevap : D) İrisin renginin kaybolması

Açıklama : Yaşlanmayla birlikte lens elastikiyeti (A), gözyaşı üretimi (C) ve kornea duyarlılığı (E) azalır (presbiyopi ve göz kuruluğu başlar). Kulak zarı esnekliği (B) azalır (sertleşir). İrisin renginin solması/kaybolması (D) ise gözde meydana gelen yaygın bir yaşlılık değişikliğidir.

19. Yaşlılıkta karşılaşılan kas iskelet sistemi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) Kas dokusunda bir artma olur.

B) Kas çevresinde yağ birikiminde azalma olur.

C) Mineral depolanması artar.

D) Kemik yoğunluğunda azalma olur.

E) Eklem ve kıkırdak dokusunda artma olur.

Cevap : D) Kemik yoğunluğunda azalma olur.

Açıklama : Yaşlılıkta kas dokusu azalır (sarkopeni) (A yanlış), kas içi ve çevresindeki yağ birikimi artar (B yanlış), kemiklerde mineral depolanması azalır (C yanlış), eklem ve kıkırdak dokusu aşınır (E yanlış). Bu mineral kaybı nedeniyle kemik yoğunluğunda (dansite) azalma (osteoporoz) olur (D doğru).

20. Yaşlılıkta egzersizin faydaları ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A) Fonksiyonel yeteneklerin geliştirilmesine olanak sağlar.

B) Mortalitede artış görülebilir.

C) Hastalıkların artmasına sebep olabilir.

D) Fiziksel ve fizyolojik faktörlerin gerilemesine sebep olur.

E) Düşme ve düşmeye bağlı yaralanmaların artmasına sebep olur.

Cevap : A) Fonksiyonel yeteneklerin geliştirilmesine olanak sağlar.

Açıklama : Yaşlılıkta egzersizin faydaları sorulmaktadır. B, C, D ve E şıkları egzersizin faydaları değil, tam tersine (egzersiz yapmamanın) olumsuz sonuçlarıdır. Egzersiz, kas gücünü ve dengeyi koruyarak fonksiyonel yeteneklerin (günlük işleri yapabilme) geliştirilmesine olanak sağlar (A doğru).