Klimatoloji (Atmosfer ve Sıcaklık) 2024-2025 Final Soruları

Giriş

Klimatoloji, atmosfer olaylarını ve iklimi inceleyen bilim dalıdır. Atmosferin ısınmasında en etkili süreç, doğrudan güneş ışınları değil, **”yerden yansıyan uzun dalga boylu ışınlar ve kondüksiyon”** (Sera Etkisi)dur. Hissedilen sıcaklık ise sadece termometre değerine değil, **”hava sıcaklığı, nem ve rüzgâr”** gibi parametrelere bağlıdır. Bu makalede, sıcaklık dağılışını etkileyen faktörler, atmosferin özellikleri ve güncel iklim sorunları ele alınacaktır.

Atmosfer ve Güneş Enerjisi

Atmosferin üst sınırında birim alana düşen güneş enerjisi miktarına **”Solar Konstant”** denir ve değeri yaklaşık **1366 W/m²**’dir. Güneş ışınlarının yeryüzüne ulaşan spektrumu **”Ultraviyole, Görünür Işık ve Kızılötesi”** ışınlardan oluşur. Yeryüzündeki sıcaklık dağılışında enlem faktörü belirleyicidir; güneş ışınlarının geliş açısı Ekvator’dan kutuplara doğru azalır, bu da sıcaklığın **”Ekvator’dan kutuplara gidildikçe azalmasına”** neden olur.

Sıcaklık Farkları ve Etkileyen Faktörler

Sıcaklık farkı (Amplitüd), karasallık ve denizellikten etkilenir. Örneğin, karasal iklime sahip **Iğdır**’da yaz-kış sıcaklık farkı, denizel iklime sahip İzmir’e göre **”daha fazladır”**. Bulutlanma, gece ışımayı engelleyerek **”gece ve gündüz arasındaki sıcaklık farkını azaltır”**. Karalar denizlere göre **”daha hızlı ısınır ve soğur”**. Tarımda bitki gelişimi için kritik olan kavram ise **”Birikmiş sıcaklık”**tır.

Ölçüm Birimleri: Avrupa ve Türkiye’de Santigrat (°C) yaygınken, Amerika’da Fahrenhayt (°F) kullanılır.

İklim Değişikliği ve Okyanuslar

Günümüzde konuşulan küresel ısınma, insan faaliyetleri sonucu **”atmosferdeki gaz konsantrasyonunda (sera gazları) oluşan değişimlerle”** açıklanır. Karbondioksit miktarının hızla artması, **”küresel ısınma ve iklim değişikliği”** sonucunu doğurur. Okyanus akıntıları, temel olarak **”atmosfer dolaşımı ile oluşan rüzgârlar”** tarafından yönlendirilir. Kutuplardan Ekvator’a doğru hareket eden akıntılar **”soğuk su akıntıları”**dır. Yoğunluk farkıyla oluşan akıntılar ise en belirgin olarak **”boğazlarda”** görülür.

Meteorolojik ölçümlerde, atmosferin dikey profilini (yukarı doğru) ölçmek için **”Ravinsonde”** (radyosonde) istasyonları kullanılır; bu ölçümler **”yalnızca deniz seviyesinde yapılmaz”**, atmosferin üst katmanlarına kadar veri toplar.

1. Hissedilen sıcaklığı etkileyen meteorolojik parametreler aşağıdakilerden hangisinde tam olarak verilmiştir?

A) Hava sıcaklığı ve nem
B) Hava sıcaklığı, nem ve rüzgâr
C) Hava sıcaklığı
D) Rüzgâr ve nem
E) Hava sıcaklığı ve rüzgâr

Cevap : B) Hava sıcaklığı, nem ve rüzgâr

Açıklama : Hissedilen sıcaklık; termometrenin ölçtüğü hava sıcaklığının yanı sıra, insan vücudunun ısı kaybını etkileyen rüzgar (soğuk havalarda üşümeyi artırır) ve nem (sıcak havalarda terlemeyi/soğumayı zorlaştırır) gibi faktörlerin birleşimiyle hesaplanır.

2. Atmosferdeki karbondioksit miktarının artışı ile ilgili hangi ifade doğrudur ve bu artışın potansiyel sonucu nedir?

A) Karbondioksit miktarı sabit kalmıştır. Herhangi bir etkisi yoktur.
B) Karbondioksit miktarı hızla artmaktadır. Küresel ısınma ve iklim değişikliği
C) Karbondioksit miktarı yavaşça artmaktadır. – Ozon tabakasının kalınlaşması
D) Karbondioksit miktarı azalmaktadır. Küresel soğuma
E) Karbondioksit miktarı dalgalanmalar göstermektedir. – Mevsimsel değişiklikler

Cevap : B) Karbondioksit miktarı hızla artmaktadır. Küresel ısınma ve iklim değişikliği

Açıklama : Sanayi Devrimi’nden bu yana insan faaliyetleri sonucu atmosferdeki sera gazı olan karbondioksit (CO2) miktarı hızla artmış, bu da sera etkisini güçlendirerek küresel ısınmaya ve iklim değişikliğine neden olmuştur.

3. Enlem faktörünün yeryüzündeki sıcaklık dağılışına etkisi nedir?

A) Ekvator’dan kutuplara gidildikçe sıcaklık artar.
B) Kutuplardan Ekvator’a gidildikçe sıcaklık sabit kalır.
C) Ekvator’dan kutuplara gidildikçe sıcaklık azalır.
D) Sadece orta enlemlerde sıcaklık değişimi gözlenir.
E) Enlemin sıcaklık dağılışına etkisi yoktur.

Cevap : C) Ekvator’dan kutuplara gidildikçe sıcaklık azalır.

Açıklama : Dünyanın şekli (küresellik) nedeniyle, Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe güneş ışınlarının geliş açısı daralır, bu da birim alana düşen enerjinin ve dolayısıyla sıcaklığın azalmasına neden olur.

4. Güneş ışınlarının geliş açısı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Ekvator’dan kutuplara doğru azalır.
B) Yükseltiye bağlı olarak değişir.
C) Ekvator’dan kutuplara doğru artar.
D) Sadece mevsimlerle değişir.
E) Her yerde aynıdır.

Cevap : A) Ekvator’dan kutuplara doğru azalır.

Açıklama : Güneş ışınları Ekvator ve çevresine daha dik açılarla gelirken, kutuplara doğru gidildikçe dünyanın eğriliği nedeniyle geliş açısı daralır (azalır).

5. Solar konstant nedir ve değeri nedir?

A) Atmosferin üst sınırında birim alana düşen güneş enerjisi miktarıdır, yaklaşık 1366 W/m².
B) Güneşin yüzey sıcaklığıdır, 5778 K.
C) Dünya’nın albedosudur, %30.
D) Atmosferin kalınlığıdır, 100 km.
E) Dünya’nın ortalama yüzey sıcaklığıdır, 15°C.

Cevap : A) Atmosferin üst sınırında birim alana düşen güneş enerjisi miktarıdır, yaklaşık 1366 W/m².

Açıklama : Solar Konstant (Güneş Sabiti), atmosferin etkisinden arındırılmış olarak, güneş ışınlarına dik bir yüzeyin (atmosferin üst sınırında) birim zamanda aldığı ortalama güneş enerjisi miktarıdır ve yaklaşık 1366 W/m² (veya ~2 cal/cm²/dakika) olarak kabul edilir.

6. Aşağıdakilerden hangisi okyanus akıntılarının oluşmasında diğerlerine göre daha önemli bir sebeptir?

A) Ay’ın çekim kuvveti
B) Atmosfer dolaşımı ile oluşan rüzgârlar
C) Sıcaklık farkları
D) Okyanus tabanı topografyası
E) Tuzluluk oranları

Cevap : B) Atmosfer dolaşımı ile oluşan rüzgârlar

Açıklama : Yüzey okyanus akıntılarının oluşumundaki birincil ve en önemli etken, sürekli rüzgarların (Alizeler, Batı Rüzgarları vb.) sürtünme etkisiyle su kütlelerini sürüklemesidir.

7. Atmosferin ısınmasında en etkili olan süreç aşağıdakilerden hangisidir?

A) Doğrudan güneş ışınları
B) Okyanus akıntıları
C) Yerden yayılan uzun dalga boylu ışınlar ve kondüksiyon
D) Yerden yansıyan kısa dalga boylu ışınlar
E) Volkanik aktiviteler

Cevap : C) Yerden yayılan uzun dalga boylu ışınlar ve kondüksiyon

Açıklama : Atmosfer, kısa dalga boylu güneş ışınlarını büyük oranda geçirir. Yer bu ışınları emer, ısınır ve atmosfere uzun dalga boylu (ısı) ışınlar yayar. Atmosferdeki sera gazları bu ışınları tutarak ısınmayı sağlar (Sera Etkisi).

8. Iğdır ve İzmir’deki yaz ve kış mevsimleri arasındaki sıcaklık farkları ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Her iki şehirde de aynıdır.
B) Iğdır’da daha fazladır.
C) Fark, yağış miktarına bağlıdır.
D) Fark, mevsime göre değişir.
E) İzmir’de daha fazladır.

Cevap : B) Iğdır’da daha fazladır.

Açıklama : Iğdır karasal, İzmir ise denizel iklim özelliklerine sahiptir. Karasallık (nem azlığı) nedeniyle Iğdır’da yıllık sıcaklık farkı (yaz-kış farkı), nemli ve ılıman olan İzmir’e göre çok daha fazladır.

9. Türkiye’de ravinsonde istasyonları bulunmaktadır. Bu istasyonlarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) İstasyonlar arasındaki mesafe ortalama olarak 500 km civarındadır.
B) Dünya Meteoroloji Örgütü (WMO) günde 4 defa rasat yapılmasını tavsiye eder.
C) Ravinsonde ölçümleri yalnızca deniz seviyesinde yapılır.
D) Türkiye’de toplam 9 adet ravinsonde istasyonu vardır.
E) Türkiye’deki istasyonlarda günde iki defa (00UTC ve 12UTC) rasat yapılır.

Cevap : C) Ravinsonde ölçümleri yalnızca deniz seviyesinde yapılır.

Açıklama : Ravinsonde (Radyosonde), atmosfere bırakılan balonlar aracılığıyla **dikey atmosfer profili** boyunca (yukarı doğru) sıcaklık, nem, basınç ve rüzgar verilerini ölçen bir sistemdir. Sadece deniz seviyesinde değil, atmosferin üst katmanlarına kadar ölçüm yapar.

10. Günümüzde konuşulan iklim değişikliği ve küresel ısınma süreci nasıl açıklanmaktadır?

A) Okyanus akıntılarındaki değişimlerle
B) Güneş aktivitelerindeki değişimlerle
C) Volkanik aktivitelerle
D) Atmosferdeki gaz konsantrasyonunda oluşan değişimlerle
E) Dünya’nın yörüngesindeki değişimlerle

Cevap : D) Atmosferdeki gaz konsantrasyonunda oluşan değişimlerle

Açıklama : Güncel iklim değişikliği, insan faaliyetleri (fosil yakıtlar, ormansızlaşma) sonucu atmosferdeki sera gazı (CO2, Metan vb.) konsantrasyonlarının artması ve bunun doğal sera etkisini kuvvetlendirmesiyle açıklanmaktadır.

11. Yoğunluk farkıyla oluşan akıntılar en belirgin olarak nerede görülür?

A) Okyanus ortalarında
B) Ekvatorda
C) Okyanus tabanlarında
D) Kutup bölgelerinde
E) Boğazlarda

Cevap : E) Boğazlarda

Açıklama : Farklı tuzluluk ve sıcaklık özelliklerine (dolayısıyla farklı yoğunluklara) sahip iki denizi birbirine bağlayan **boğazlarda** (Örn: İstanbul ve Çanakkale Boğazları, Cebelitarık), yüzeyde az yoğun sudan çok yoğuna, dipte ise çok yoğun sudan az yoğuna doğru çift yönlü yoğunluk akıntıları belirgin şekilde görülür.

12. Bulutlanmanın günlük sıcaklık değişimine etkisi nedir?

A) Gece ve gündüz arasındaki sıcaklık farkını azaltır.
B) Sadece gündüz sıcaklıklarını etkiler.
C) Sıcaklık değişimine hiçbir etkisi yoktur.
D) Gece ve gündüz arasındaki sıcaklık farkını artırır.
E) Sadece gece sıcaklıklarını etkiler.

Cevap : A) Gece ve gündüz arasındaki sıcaklık farkını azaltır.

Açıklama : Bulutlar, gündüz güneş ışınlarının bir kısmını yansıtarak aşırı ısınmayı önler; gece ise yerden yayılan ısıyı tutarak (sera etkisi) aşırı soğumayı önler. Böylece gece-gündüz arasındaki sıcaklık farkı (amplitüd) azalır.

13. Birikmiş sıcaklık kavramı hangi alanda önemlidir?

A) İnşaat sektörü
B) Ulaşım
C) Turizm
D) Tarım
E) Sanayi

Cevap : D) Tarım

Açıklama : Bitkilerin büyümesi, olgunlaşması ve hasat zamanının tahmini için, belirli bir eşik değerin üzerindeki günlük sıcaklıkların toplanmasıyla elde edilen **Birikmiş Sıcaklık (Temperature Sum / Growing Degree Days)** kavramı, özellikle **Tarım** (Fenoloji) için hayati öneme sahiptir.

14. Güneş ışınlarının içerdiği dalga boyları ile yeryüzüne etkisi açısından aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Sadece kızılötesi ışınlar yeryüzüne ulaşır.
B) X ışınları ve gamma ışınları yeryüzüne ulaşır.
C) Sadece görünür ışık yeryüzüne ulaşır.
D) Tüm dalga boyları eşit oranda yeryüzüne ulaşır.
E) Ultraviyole, görünür ışık ve kızılötesi ışınlar yeryüzüne ulaşır.

Cevap : E) Ultraviyole, görünür ışık ve kızılötesi ışınlar yeryüzüne ulaşır.

Açıklama : Atmosfer, zararlı kısa dalgalı ışınların (X, Gama, UVC) çoğunu tutar. Yeryüzüne ulaşan güneş enerjisi spektrumu temel olarak **Görünür Işık**, **Kızılötesi (Isı)** ve bir miktar **Ultraviyole (UVA, UVB)** ışınlardan oluşur.

15. Sıcaklığın değişimini etkileyen faktörler nelerdir?

A) Sadece yer
B) Sadece zaman
C) Sadece enlem
D) Sadece yükselti
E) Zaman, yer ve yükselti

Cevap : E) Zaman, yer ve yükselti

Açıklama : Sıcaklık; zamana (günlük/mevsimsel), yere (enlem, karasallık/denizellik, bakı) ve yükseltiye bağlı olarak değişen çok faktörlü bir iklim elemanıdır.

16. Sıcaklık ölçümünde kullanılan birimler ve bu birimlerin kullanıldığı yerler hakkında aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?

A) Fahrenhayt (°F) – Avrupa ülkelerinde ve Türkiye’de yaygındır.
B) Santigrat (°C) – Amerika’da yaygın olarak kullanılır.
C) Santigrat (°C) – Avrupa ülkeleri ve Türkiye’de yaygın, Fahrenhayt (°F) – Amerika’da yaygındır.
D) Kelvin (K) – Günlük yaşamda en çok tercih edilen birimdir.
E) Kelvin (K) – Amerika’da yaygındır, Fahrenhayt (°F) bilimsel hesaplamalarda kullanılır.

Cevap : C) Santigrat (°C) – Avrupa ülkeleri ve Türkiye’de yaygın, Fahrenhayt (°F) – Amerika’da yaygındır.

Açıklama : Dünyanın büyük çoğunluğunda (Türkiye ve Avrupa dahil) Celsius (Santigrat) kullanılırken, ABD ve birkaç ülkede Fahrenhayt ölçeği yaygındır. Kelvin ise bilimsel (termodinamik) çalışmalarda kullanılır.

17. Hangi akıntı türü, kutup kuşaklarından ekvatoral bölgeye doğru hareket eder?

A) Soğuk su akıntıları
B) Yüzey akıntıları
C) Termohalin akıntıları
D) Gelgit akıntıları
E) Sıcak su akıntıları

Cevap : A) Soğuk su akıntıları

Açıklama : Kutuplar (soğuk kaynak) yönünden Ekvator (sıcak kaynak) yönüne doğru hareket eden okyanus akıntıları, geldikleri yerin soğukluğunu taşıdıkları için **Soğuk Su Akıntıları**dır (Örn: Labrador, Kanarya, Peru).

18. Deniz suyu sıcaklığı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Sıcaklık değişimi sadece yüzeyde gerçekleşir.
B) Toprak sıcaklığından daha hızlı ısınır.
C) Toprak sıcaklığı ile aynı hızda ısınır.
D) Sıcaklığı sadece güneş ışınlarından etkilenir.
E) Toprak sıcaklığından daha yavaş ısınır.

Cevap : E) Toprak sıcaklığından daha yavaş ısınır.

Açıklama : Suyun özgül ısısı topraktan yüksek olduğu için ve ısının derinlere iletilmesi/karışması nedeniyle denizler karalara (toprağa) göre **daha yavaş (geç)** ısınır ve daha yavaş soğur.

19. Kara ve denizlerin ısınma-soğuma süreçleri ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Denizler daha hızlı ısınır, karalar daha hızlı soğur.
B) Denizler karalardan daha hızlı ısınır ve soğur.
C) Karalar daha hızlı ısınır, denizler daha hızlı soğur.
D) Karalar denizlerden daha hızlı ısınır ve soğur.
E) Karalar ve denizler aynı hızda ısınır ve soğur.

Cevap : D) Karalar denizlerden daha hızlı ısınır ve soğur.

Açıklama : Karaların özgül ısısı düşüktür, çabuk ısınır ve çabuk soğurlar. Denizlerin özgül ısısı yüksektir, geç ısınır ve geç soğurlar. Bu nedenle **Karalar denizlerden daha hızlı ısınır ve (daha hızlı) soğur**.

20. Amplitüd ne demektir?

A) Yıllık ortalama sıcaklık
B) Ortalama sıcaklık
C) En yüksek sıcaklık
D) Sıcaklık değerleri arasındaki fark
E) En düşük sıcaklık

Cevap : D) Sıcaklık değerleri arasındaki fark

Açıklama : Klimatolojide **Amplitüd**, bir yerdeki belirli bir zaman dilimi (günlük veya yıllık) içindeki en yüksek sıcaklık ile en düşük sıcaklık arasındaki **farktır** (Sıcaklık farkı).